وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 11679 397072 397057 2026-07-23T15:20:35Z Memon2025 21315 397072 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = سرگوڌا ضلعو | other_name = Sargodha District | official_name = | native_name = ضلع سرگودھا | native_name_lang = pnb | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Motorway Sargodha.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ايم-2 (M-2) موٽر وي سرگوڌا ضلعي ۾ داخل ٿيندڙ | image_map = Pakistan - Punjab - Sargodha.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب ۾ سرگوڌا ضلعي جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سرگوڌا ڊويزن]] | founder = برطانوي نوآبادياتي حڪومت | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ڪيپٽن (ريٽائرڊ) شعيب علي (PAS) | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5854 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 43,34,448 | population_urban = 16,09,587 (37.13%) | population_rural = 27,24,861 (62.87%) | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(76.73%) |'''Male:'''<br />(79.00%) |'''Female:'''<br />(63.50%) }} ڪل: (76.73%) مرد: (79.00%) عورتون: (63.50%) ٽائيم زون : 40100 ڊائلنگ ڪوڊ: 048 | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 1893ع (شاهپور ضلعي طور) | blank_name_sec1 = حلقا | blank_info_sec1 = [[NA-82 (Sargodha-I)|NA-82]], [[NA-83 (Sargodha-II)|NA-83]], [[NA-84 (Sargodha-III)|NA-84]], [[NA-85 (Sargodha-IV)|NA-85]], [[NA-86 (Sargodha-V)|NA-86]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[Urdu]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Pakistani English|English]] | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | blank_name_sec2 = قومي اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | postal_code = 40100 | area_code = 048 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = '''ڪل: (5)''' * سني اتحاد ڪائونسل (3) * پي ايم ايل (ن) (2) | blank1_name_sec2 = پنجاب اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | blank1_info_sec2 = '''ڪل (10)''' * پي ايم ايل (ن) (7) * سني اتحاد ڪائونسل (3) | coordinates = {{coord|32.08|N|72.67|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | governing_body = ضلعي انتظاميه | established_title1 = هيڊ ڪوارٽر جي منتقلي | established_date1 = 1914ع | established_title2 = موجوده نالو | established_date2 = 1960ع | parts_type = تحصيلون | parts = 7 | area_rank = پنجاب ۾ 14هون | population_rank = پنجاب ۾ 9هون | population_density_rank = پنجاب ۾ 19هون | website = {{URL|sargodha.punjab.gov.pk}} }} '''سرگوڌا ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: ضلع سرگودھا) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] آهي. هي هڪ زرعي ضلعو آهي جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]] ۽ [[نارنگي|ڪينو]] ان جا مکيه فصل آهن. ضلعي جي ايراضي 5,864 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |title=District Overview – Sargodha |archive-url=https://archive.today/20080104125052/http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |date=4 January 2008 |website=Punjab Police, Government of the Punjab website |archive-date=4 January 2008 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعو دنيا جي بهترين کٽا ميوا پيدا ڪندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ خاص ڪري پنهنجي [[نارنگي|ڪنوءَ]] جي ڪري مشهور آهي.<ref>{{cite news |last=Mahmood |first=Amjad |date=21 December 2020 |title=Sarghoda's citrus claim to fame |url=https://www.dawn.com/news/1596833 |access-date=25 February 2023 |newspaper=Dawn (newspaper) |language=en }}</ref> ==نالو== اهو مڃيو وڃي ٿو ته شهر جي وچ ۾ هڪ پراڻو تلاءُ هو، جتي هڪ بزرگ هندو راهب يا ساڌو (گوڌا) رهندو هو. سنسڪرت ٻوليءَ ۾ تلاءُ لاءِ ”سير“ لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="M. Hanif Raza">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=b_1tAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Portrait of Pakistan |publisher=Ferozsons |year=1994 |isbn=9789690101051 |quote=The district derives its name for the headquarters town of Sargodha, which is a combination of "Sar" and "Godha". "Sar" is a Hindi word which denotes a water... |access-date=31 December 2007}}</ref> ڇاڪاڻ ته شهر جي آبادي گهٽ هئي، تنهنڪري ماڻهو ان هنڌ کي ”سير گوڌا“ سڏيندا هئا، يعني اها جاءِ جتي اهو مشهور ساڌو تلاءُ جي ڀرسان رهندو هو.<ref name="Holiday Weekly">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXuAAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Pakistan tourism directory |publisher=Holiday Weekly |year=1997 |quote=Sargodha is a colony town established in 1903, but its origins are older. Sargodha is a combination of the words "Sar" meaning a pond and "Godha"... |access-date=31 December 2007 }}</ref> شاهپور ضلعي جو نالو ان وقت تبديل ڪيو ويو جڏهن 1960ع ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر سرگوڌا منتقل ڪيو ويو. ==انتظاميه ۽ تعلقا== سرگوڌا شهر، سرگوڌا ضلعي ۽ سرگوڌا ڊويزن جو انتظامي مرڪز آهي ۽ تقريبن 81 لک ماڻهن جي آباديءَ جي انتظامي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 |website=Pakistan Bureau of Statistics website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |archive-date=29 August 2017 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعي کي انتظامي طور تي ست تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 161 يونين ڪائونسلون شامل آهن. سرگوڌا ضلعي جا ست تعلقا هيٺ ڏنل آهن: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> <nowiki>************</nowiki> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ppl/km²) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڀلوال تعلقو]]<ref name="NRB">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |title=Tehsils & Unions in the District of Sargodha |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |archive-date=9 February 2012 |access-date=22 February 2023 }}</ref> |663 |387,262 |584.11 |79.31% |... |- |[[ڀيرا|ڀيرا تعلقو]] |504 |384,403 |762.70 |67.37% |... |- |[[ڪوٽ مومن|ڪوٽ مومن تعلقو]] |948 |544,208 |574.06 |56.33% |... |- |[[ساهيوال تعلقو، سرگوڌا|ساهيوال تعلقو]]<ref name="NRB" /> |829 |407,487 |491.54 |63.34% |... |- |[[سرگوڌا تعلقو]]<ref name="NRB" /> |1,536 |1,800,455 |1,172.17 |71.82% |... |- |[[شاهپور تعلقو]] |769 |424,746 |552.34 |61.85% |... |- |[[سلانوالي تعلقو]] <ref name="NRB" /> |607 |385,887 |635.73 |63.07% |... |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1951 |893269 |1961 |1107226 |1972 |1557641 |1981 |1911849 |1998 |2665979 |2017 |3696212 |2023 |4334448 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> }} <small>2023</small>ع جي مردم شماري مطابق، سرگوڌا ضلعي ۾ <small>6</small><small>,84,321</small> گهر ۽ <small>43</small><small>,34,448</small> آبادي آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب <small>100</small> عورتن جي ڀيٽ ۾ <small>102.53</small> مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح <small>66.73</small> سيڪڙو آهي: جنهن ۾ مردن لاءِ اها شرح <small>73.63</small> سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ <small>59.62</small> سيڪڙو آهي.<ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <small>10</small><small>,89,643</small> ماڻهو (جائزو ورتل آبادي جو <small>25.18</small> سيڪڙو) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> <small>16</small><small>,09,587</small> ماڻهو (<small>37.13</small> سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {{bar box |title=سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.03}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|1.86}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.11}} }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي سڀ کان وڌيڪ هئي، جيڪي ڪل آبادي جو 98.03 سيڪڙو هئا، جڏهن ته عيسائين جو تناسب 1.86 سيڪڙو هو.<ref name="2023table9">{{Cite web |date=2024-07-25 |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |access-date=2024-07-25 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهبي گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="SargodhaDistrict1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE |access-date=21 July 2022 }}</ref>{{rp|42}} ! colspan="2" |2017 ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9" /> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 624,353 |{{Percentage|624353|764062|2}} |3,625,339 |{{Percentage|3625339|3696212|2}} |4,241,812 |98.03% |- |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 84,697 |{{Percentage|84697|764062|2}} |141 |{{Percentage|141|3696212|2}} |456 |0.01% |- |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 42,237 |{{Percentage|42237|764062|2}} |موجود ناهي |موجود ناهي |113 |0% |- |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 12,682 |{{Percentage|12682|764062|2}} |65,231 |{{Percentage|65231|3696212|2}} |80,411 |1.86% |- |[[احمدي]] |موجود ناهي |موجود ناهي |5,427 |{{Percentage|5427|3696212|2}} |4,146 |0.1% |- |ٻيا | 93 |{{Percentage|93|764062|2}} |74 |{{Percentage|74|3696212|2}} |325 |0.01% |- !ڪل آبادي !764,062 !{{Percentage|764062|764062|2}} !3,696,212 !{{Percentage|3696212|3696212|2}} !4,327,263 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي شاهپور ضلعي جي شاهپور، ڀالوال ۽ سرگوڌا تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>سرگوڌا ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾)</small> ! rowspan="2" |مذهبي گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34 }}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27 }}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan }}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29 }}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277 }}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ![[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 357,742 | {{Percentage | 357742 | 421508 | 2 }} | 417,661 | {{Percentage | 417661 | 493588 | 2 }} | 442,921 | {{Percentage | 442921 | 524259 | 2 }} | 572,565 | {{Percentage | 572565 | 687366 | 2 }} | 596,100 | {{Percentage | 596100 | 719918 | 2 }} | 679,546 | {{Percentage | 679546 | 821490 | 2 }} | 835,918 | {{Percentage | 835918 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 59,026 | {{Percentage | 59026 | 421508 | 2 }} | 66,065 | {{Percentage | 66065 | 493588 | 2 }} | 68,489 | {{Percentage | 68489 | 524259 | 2 }} | 72,695 | {{Percentage | 72695 | 687366 | 2 }} | 82,182 | {{Percentage | 82182 | 719918 | 2 }} | 90,561 | {{Percentage | 90561 | 821490 | 2 }} | 102,172 | {{Percentage | 102172 | 998921 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 4,702 | {{Percentage | 4702 | 421508 | 2 }} | 9,777 | {{Percentage | 9777 | 493588 | 2 }} | 12,756 | {{Percentage | 12756 | 524259 | 2 }} | 33,456 | {{Percentage | 33456 | 687366 | 2 }} | 30,361 | {{Percentage | 30361 | 719918 | 2 }} | 40,074 | {{Percentage | 40074 | 821490 | 2 }} | 48,046 | {{Percentage | 48046 | 998921 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 29 | {{Percentage | 29 | 421508 | 2 }} | 80 | {{Percentage | 80 | 493588 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 524259 | 2 }} | 8,616 | {{Percentage | 8616 | 687366 | 2 }} | 11,270 | {{Percentage | 11270 | 719918 | 2 }} | 11,294 | {{Percentage | 11294 | 821490 | 2 }} | 12,770 | {{Percentage | 12770 | 998921 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 9 | {{Percentage | 9 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 524259 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 687366 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 719918 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 821490 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 998921 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 28 | {{Percentage | 28 | 687366 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 719918 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 821490 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 998921 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ٻيا [[اسلام]]. [[عيسائيت]] [[هندوڌرم]]. [[سک مت]]. موجود ناهي. عيسائيت. [[احمدي]]. ڪل آبادي. * . * : مذهبي گروهه. [[جين ڌرم|جين مت]]. [[ٻڌمت|ٻڌ مت]]. [[زرتشتي مذھب|زرتشتي مذهب]]. [[يهوديت|يهودي مذهب]]. . | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 421,508 ! {{Percentage | 421508 | 421508 | 2 }} ! 493,588 ! {{Percentage | 493588 | 493588 | 2 }} ! 524,259 ! {{Percentage | 524259 | 524259 | 2 }} ! 687,366 ! {{Percentage | 687366 | 687366 | 2 }} ! 719,918 ! {{Percentage | 719918 | 719918 | 2 }} ! 821,490 ! {{Percentage | 821490 | 821490 | 2 }} ! 998,921 ! {{Percentage | 998921 | 998921 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | نوٽ: برطانوي دور جي پنجاب صوبي واريون تحصيلن جون حدون اڄڪلهه جي حدن سان بلڪل مطابقت نٿيون رکن؛ ان جو سبب آزاديءَ کان پوءِ واري عرصي دوران آباديءَ ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندس ٿيل مختلف ورهاستيون آهن، جن جي نتيجي ۾ نيون تحصيلون قائم ڪيون ويون. |} {| class="wikitable sortable" |+ سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1921)<ref name="Census1921" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 117,894 | {{Percentage | 117894 | 137899 | 2 }} | 14,610 | {{Percentage | 14610 | 137899 | 2 }} | 5,014 | {{Percentage | 5014 | 137899 | 2 }} | 381 | {{Percentage | 381 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} ! 137,899 ! {{Percentage | 137899 | 137899 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 149,087 | {{Percentage | 149087 | 168718 | 2 }} | 14,307 | {{Percentage | 14307 | 168718 | 2 }} | 5,301 | {{Percentage | 5301 | 168718 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} ! 168,718 ! {{Percentage | 168718 | 168718 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 190,194 | {{Percentage | 190194 | 220951 | 2 }} | 25,620 | {{Percentage | 25620 | 220951 | 2 }} | 4,152 | {{Percentage | 4152 | 220951 | 2 }} | 984 | {{Percentage | 984 | 220951 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 220951 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 220951 | 2 }} ! 220,951 ! {{Percentage | 220951 | 220951 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 138,925 | {{Percentage | 138925 | 192350 | 2 }} | 27,645 | {{Percentage | 27645 | 192350 | 2 }} | 15,894 | {{Percentage | 15894 | 192350 | 2 }} | 9,882 | {{Percentage | 9882 | 192350 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 192350 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 192350 | 2 }} ! 192,350 ! {{Percentage | 192350 | 192350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Rسرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1941)<ref name="Census1941" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] ! colspan="2" |Christianity [[File:Christian cross.svg|15px]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], Judaism, [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 161,337 | {{Percentage | 161337 | 183529 | 2 }} | 15,968 | {{Percentage | 15968 | 183529 | 2 }} | 6,037 | {{Percentage | 6037 | 183529 | 2 }} | 179 | {{Percentage | 179 | 183529 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 183529 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 183529 | 2 }} ! 183,529 ! {{Percentage | 183529 | 183529 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 211,565 | {{Percentage | 211565 | 234859 | 2 }} | 17,474 | {{Percentage | 17474 | 234859 | 2 }} | 5,809 | {{Percentage | 5809 | 234859 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 234859 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 234859 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 234859 | 2 }} ! 234,859 ! {{Percentage | 234859 | 234859 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 263,691 | {{Percentage | 263691 | 302345 | 2 }} | 31,683 | {{Percentage | 31683 | 302345 | 2 }} | 6,484 | {{Percentage | 6484 | 302345 | 2 }} | 482 | {{Percentage | 482 | 302345 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 302345 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 302345 | 2 }} ! 302,345 ! {{Percentage | 302345 | 302345 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 199,325 | {{Percentage | 199325 | 278188 | 2 }} | 37,047 | {{Percentage | 37047 | 278188 | 2 }} | 29,716 | {{Percentage | 29716 | 278188 | 2 }} | 12,021 | {{Percentage | 12021 | 278188 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 278188 | 2 }} | 72 | {{Percentage | 72 | 278188 | 2 }} ! 278,188 ! {{Percentage | 278188 | 278188 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب. مذهب. سيڪڙو. عيسائيت. ٻيا. * : . آبادي. اسلام. هندومت. سک مت. موجود ناهي. عيسائيت. احمدي. ڪل آبادي. * . * : مذهبي گروهه. جين مت. ٻڌ مت. زرتشتي مذهب. يهودي مذهب تعلق. سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب. [[شاهپور تعلقو]] [[خوشاب تعلقو]] [[ڀلوال تعلقو]] [[سرگوڌا تعلقو]] تحصيل. تعلقو . اسلام. هندو مت. سِک مت. عيسائيت. جين مت. ٻيا. === ٻوليون === {{Pie chart |thumb = right |caption = سرگوڌا ضلعي جون ٻوليون (2023)<ref name="2023 census">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census - 2023) |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 90.79 |color1 = red |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.61 |color2 = green |label3 = [[پشتو]] |value3 = 1.26 |color3 = lightgreen |label4 = ٻيون |value4 = 0.34 |color4 = grey }} 2023 جي مردم شماري ۾، آبادي جو %90.79 [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، %7.61 [[اردو]] ۽ %1.26 [[پشتو ٻولي|پشتو]] پنھنجي پهرين ٻولي ڳالھائيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf }}</ref> == قصبا == <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->* [[ڀلوال تعلقو|ڀلوال]] * [[ڀيرا]] * [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي]] * [[شاهپور تعلقو|شاهپور]] * شاهين آباد * [[شاهه نڪدار|شاهه نڪدر]] * فاروقه * [[ڪوٽ مومن]] ==ڳوٺ== <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * بيهڪ ماڪين * ڀڪر بار * بخشوالا * ڀڪي خورد * چک 36 NB * چک 104 ايس بي * چک 129 * هاٿي وند * لُديوالا ==بجلي فراهم ڪندڙ== سرگوڌا ضلعي ۾ بجلي جي فراهمي جو انتظام فيصل آباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Faisalabad Electric Supply Company |title=Area of Responsibility {{!}} FESCO |url=https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714062652/https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-date=2025-07-14 |access-date=2025-08-26 |website=www.fesco.com.pk |language=en}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] * [[سرگوڌا ڊويزن]] * [[سرگوڌا تعلقو]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سرگوڌا ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sargodha<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || سرگوڌا |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 558,440 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 1 |- |يونين ڪائونسلون: ||22 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{notelist}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] l5ap6bela5d1jqcg8v3db903y86jsch 397073 397072 2026-07-23T15:33:13Z Memon2025 21315 397073 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = سرگوڌا ضلعو | other_name = Sargodha District | official_name = | native_name = ضلع سرگودھا | native_name_lang = pnb | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Motorway Sargodha.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ايم-2 (M-2) موٽر وي سرگوڌا ضلعي ۾ داخل ٿيندڙ | image_map = Pakistan - Punjab - Sargodha.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب ۾ سرگوڌا ضلعي جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سرگوڌا ڊويزن]] | founder = برطانوي نوآبادياتي حڪومت | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ڪيپٽن (ريٽائرڊ) شعيب علي (PAS) | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5854 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 43,34,448 | population_urban = 16,09,587 (37.13%) | population_rural = 27,24,861 (62.87%) | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(76.73%) |'''Male:'''<br />(79.00%) |'''Female:'''<br />(63.50%) }} ڪل: (76.73%) مرد: (79.00%) عورتون: (63.50%) ٽائيم زون : 40100 ڊائلنگ ڪوڊ: 048 | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 1893ع (شاهپور ضلعي طور) | blank_name_sec1 = حلقا | blank_info_sec1 = [[NA-82 (Sargodha-I)|NA-82]], [[NA-83 (Sargodha-II)|NA-83]], [[NA-84 (Sargodha-III)|NA-84]], [[NA-85 (Sargodha-IV)|NA-85]], [[NA-86 (Sargodha-V)|NA-86]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[Urdu]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Pakistani English|English]] | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | blank_name_sec2 = قومي اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | postal_code = 40100 | area_code = 048 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = '''ڪل: (5)''' * سني اتحاد ڪائونسل (3) * پي ايم ايل (ن) (2) | blank1_name_sec2 = پنجاب اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | blank1_info_sec2 = '''ڪل (10)''' * پي ايم ايل (ن) (7) * سني اتحاد ڪائونسل (3) | coordinates = {{coord|32.08|N|72.67|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | governing_body = ضلعي انتظاميه | established_title1 = هيڊ ڪوارٽر جي منتقلي | established_date1 = 1914ع | established_title2 = موجوده نالو | established_date2 = 1960ع | parts_type = تحصيلون | parts = 7 | area_rank = پنجاب ۾ 14هون | population_rank = پنجاب ۾ 9هون | population_density_rank = پنجاب ۾ 19هون | website = {{URL|sargodha.punjab.gov.pk}} }} '''سرگوڌا ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: ضلع سرگودھا) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] آهي. هي هڪ زرعي ضلعو آهي جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]] ۽ [[نارنگي|ڪينو]] ان جا مکيه فصل آهن. ضلعي جي ايراضي 5,864 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |title=District Overview – Sargodha |archive-url=https://archive.today/20080104125052/http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |date=4 January 2008 |website=Punjab Police, Government of the Punjab website |archive-date=4 January 2008 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعو دنيا جي بهترين کٽا ميوا پيدا ڪندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ خاص ڪري پنهنجي [[نارنگي|ڪنوءَ]] جي ڪري مشهور آهي.<ref>{{cite news |last=Mahmood |first=Amjad |date=21 December 2020 |title=Sarghoda's citrus claim to fame |url=https://www.dawn.com/news/1596833 |access-date=25 February 2023 |newspaper=Dawn (newspaper) |language=en }}</ref> ==نالو== اهو مڃيو وڃي ٿو ته شهر جي وچ ۾ هڪ پراڻو تلاءُ هو، جتي هڪ بزرگ هندو راهب يا ساڌو (گوڌا) رهندو هو. سنسڪرت ٻوليءَ ۾ تلاءُ لاءِ ”سير“ لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="M. Hanif Raza">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=b_1tAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Portrait of Pakistan |publisher=Ferozsons |year=1994 |isbn=9789690101051 |quote=The district derives its name for the headquarters town of Sargodha, which is a combination of "Sar" and "Godha". "Sar" is a Hindi word which denotes a water... |access-date=31 December 2007}}</ref> ڇاڪاڻ ته شهر جي آبادي گهٽ هئي، تنهنڪري ماڻهو ان هنڌ کي ”سير گوڌا“ سڏيندا هئا، يعني اها جاءِ جتي اهو مشهور ساڌو تلاءُ جي ڀرسان رهندو هو.<ref name="Holiday Weekly">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXuAAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Pakistan tourism directory |publisher=Holiday Weekly |year=1997 |quote=Sargodha is a colony town established in 1903, but its origins are older. Sargodha is a combination of the words "Sar" meaning a pond and "Godha"... |access-date=31 December 2007 }}</ref> شاهپور ضلعي جو نالو ان وقت تبديل ڪيو ويو جڏهن 1960ع ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر سرگوڌا منتقل ڪيو ويو. ==انتظاميه ۽ تعلقا== سرگوڌا شهر، سرگوڌا ضلعي ۽ سرگوڌا ڊويزن جو انتظامي مرڪز آهي ۽ تقريبن 81 لک ماڻهن جي آباديءَ جي انتظامي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 |website=Pakistan Bureau of Statistics website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |archive-date=29 August 2017 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعي کي انتظامي طور تي ست تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 161 يونين ڪائونسلون شامل آهن. سرگوڌا ضلعي جا ست تعلقا هيٺ ڏنل آهن: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> <nowiki>************</nowiki> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ppl/km²) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڀلوال تعلقو]]<ref name="NRB">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |title=Tehsils & Unions in the District of Sargodha |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |archive-date=9 February 2012 |access-date=22 February 2023 }}</ref> |663 |387,262 |584.11 |79.31% |... |- |[[ڀيرا|ڀيرا تعلقو]] |504 |384,403 |762.70 |67.37% |... |- |[[ڪوٽ مومن|ڪوٽ مومن تعلقو]] |948 |544,208 |574.06 |56.33% |... |- |[[ساهيوال تعلقو، سرگوڌا|ساهيوال تعلقو]]<ref name="NRB" /> |829 |407,487 |491.54 |63.34% |... |- |[[سرگوڌا تعلقو]]<ref name="NRB" /> |1,536 |1,800,455 |1,172.17 |71.82% |... |- |[[شاهپور تعلقو]] |769 |424,746 |552.34 |61.85% |... |- |[[سلانوالي تعلقو]] <ref name="NRB" /> |607 |385,887 |635.73 |63.07% |... |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1951 |893269 |1961 |1107226 |1972 |1557641 |1981 |1911849 |1998 |2665979 |2017 |3696212 |2023 |4334448 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> }} <small>2023</small>ع جي مردم شماري مطابق، سرگوڌا ضلعي ۾ <small>6</small><small>,84,321</small> گهر ۽ <small>43</small><small>,34,448</small> آبادي آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب <small>100</small> عورتن جي ڀيٽ ۾ <small>102.53</small> مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح <small>66.73</small> سيڪڙو آهي: جنهن ۾ مردن لاءِ اها شرح <small>73.63</small> سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ <small>59.62</small> سيڪڙو آهي.<ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <small>10</small><small>,89,643</small> ماڻهو (جائزو ورتل آبادي جو <small>25.18</small> سيڪڙو) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> <small>16</small><small>,09,587</small> ماڻهو (<small>37.13</small> سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {{bar box |title=سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.03}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|1.86}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.11}} }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي سڀ کان وڌيڪ هئي، جيڪي ڪل آبادي جو 98.03 سيڪڙو هئا، جڏهن ته عيسائين جو تناسب 1.86 سيڪڙو هو.<ref name="2023table9">{{Cite web |date=2024-07-25 |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |access-date=2024-07-25 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="SargodhaDistrict1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE |access-date=21 July 2022 }}</ref>{{rp|42}} ! colspan="2" |2017 ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9" /> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 624,353 |{{Percentage|624353|764062|2}} |3,625,339 |{{Percentage|3625339|3696212|2}} |4,241,812 |98.03% |- |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 84,697 |{{Percentage|84697|764062|2}} |141 |{{Percentage|141|3696212|2}} |456 |0.01% |- |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 42,237 |{{Percentage|42237|764062|2}} |موجود ناهي |موجود ناهي |113 |0% |- |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 12,682 |{{Percentage|12682|764062|2}} |65,231 |{{Percentage|65231|3696212|2}} |80,411 |1.86% |- |[[احمدي]] |موجود ناهي |موجود ناهي |5,427 |{{Percentage|5427|3696212|2}} |4,146 |0.1% |- |ٻيا | 93 |{{Percentage|93|764062|2}} |74 |{{Percentage|74|3696212|2}} |325 |0.01% |- !ڪل آبادي !764,062 !{{Percentage|764062|764062|2}} !3,696,212 !{{Percentage|3696212|3696212|2}} !4,327,263 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي شاهپور ضلعي جي شاهپور، ڀالوال ۽ سرگوڌا تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>سرگوڌا ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾)</small> ! rowspan="2" |مذهبي گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34 }}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27 }}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan }}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29 }}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277 }}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ![[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 357,742 | {{Percentage | 357742 | 421508 | 2 }} | 417,661 | {{Percentage | 417661 | 493588 | 2 }} | 442,921 | {{Percentage | 442921 | 524259 | 2 }} | 572,565 | {{Percentage | 572565 | 687366 | 2 }} | 596,100 | {{Percentage | 596100 | 719918 | 2 }} | 679,546 | {{Percentage | 679546 | 821490 | 2 }} | 835,918 | {{Percentage | 835918 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 59,026 | {{Percentage | 59026 | 421508 | 2 }} | 66,065 | {{Percentage | 66065 | 493588 | 2 }} | 68,489 | {{Percentage | 68489 | 524259 | 2 }} | 72,695 | {{Percentage | 72695 | 687366 | 2 }} | 82,182 | {{Percentage | 82182 | 719918 | 2 }} | 90,561 | {{Percentage | 90561 | 821490 | 2 }} | 102,172 | {{Percentage | 102172 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 4,702 | {{Percentage | 4702 | 421508 | 2 }} | 9,777 | {{Percentage | 9777 | 493588 | 2 }} | 12,756 | {{Percentage | 12756 | 524259 | 2 }} | 33,456 | {{Percentage | 33456 | 687366 | 2 }} | 30,361 | {{Percentage | 30361 | 719918 | 2 }} | 40,074 | {{Percentage | 40074 | 821490 | 2 }} | 48,046 | {{Percentage | 48046 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 29 | {{Percentage | 29 | 421508 | 2 }} | 80 | {{Percentage | 80 | 493588 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 524259 | 2 }} | 8,616 | {{Percentage | 8616 | 687366 | 2 }} | 11,270 | {{Percentage | 11270 | 719918 | 2 }} | 11,294 | {{Percentage | 11294 | 821490 | 2 }} | 12,770 | {{Percentage | 12770 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] | 9 | {{Percentage | 9 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 524259 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 687366 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 719918 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 821490 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] [[ٻڌمت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 28 | {{Percentage | 28 | 687366 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 719918 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 821490 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Faravahar.svg|15px]] [[زرتشتي مذھب]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Star_of_David.svg|15px]] [[يهوديت]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ٻيا [[اسلام]]. [[هندوڌرم]]. [[سک مت]]. موجود ناهي. عيسائيت. [[احمدي]]. ڪل آبادي. * . * : مذهبي گروهه. . . . . . | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 421,508 ! {{Percentage | 421508 | 421508 | 2 }} ! 493,588 ! {{Percentage | 493588 | 493588 | 2 }} ! 524,259 ! {{Percentage | 524259 | 524259 | 2 }} ! 687,366 ! {{Percentage | 687366 | 687366 | 2 }} ! 719,918 ! {{Percentage | 719918 | 719918 | 2 }} ! 821,490 ! {{Percentage | 821490 | 821490 | 2 }} ! 998,921 ! {{Percentage | 998921 | 998921 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | نوٽ: برطانوي دور جي پنجاب صوبي واريون تحصيلن جون حدون اڄڪلهه جي حدن سان بلڪل مطابقت نٿيون رکن؛ ان جو سبب آزاديءَ کان پوءِ واري عرصي دوران آباديءَ ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندس ٿيل مختلف ورهاستيون آهن، جن جي نتيجي ۾ نيون تحصيلون قائم ڪيون ويون. |} {| class="wikitable sortable" |+ سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1921)<ref name="Census1921" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 117,894 | {{Percentage | 117894 | 137899 | 2 }} | 14,610 | {{Percentage | 14610 | 137899 | 2 }} | 5,014 | {{Percentage | 5014 | 137899 | 2 }} | 381 | {{Percentage | 381 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} ! 137,899 ! {{Percentage | 137899 | 137899 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 149,087 | {{Percentage | 149087 | 168718 | 2 }} | 14,307 | {{Percentage | 14307 | 168718 | 2 }} | 5,301 | {{Percentage | 5301 | 168718 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} ! 168,718 ! {{Percentage | 168718 | 168718 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 190,194 | {{Percentage | 190194 | 220951 | 2 }} | 25,620 | {{Percentage | 25620 | 220951 | 2 }} | 4,152 | {{Percentage | 4152 | 220951 | 2 }} | 984 | {{Percentage | 984 | 220951 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 220951 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 220951 | 2 }} ! 220,951 ! {{Percentage | 220951 | 220951 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 138,925 | {{Percentage | 138925 | 192350 | 2 }} | 27,645 | {{Percentage | 27645 | 192350 | 2 }} | 15,894 | {{Percentage | 15894 | 192350 | 2 }} | 9,882 | {{Percentage | 9882 | 192350 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 192350 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 192350 | 2 }} ! 192,350 ! {{Percentage | 192350 | 192350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Rسرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1941)<ref name="Census1941" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] ! colspan="2" |Others{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], Judaism, [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 161,337 | {{Percentage | 161337 | 183529 | 2 }} | 15,968 | {{Percentage | 15968 | 183529 | 2 }} | 6,037 | {{Percentage | 6037 | 183529 | 2 }} | 179 | {{Percentage | 179 | 183529 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 183529 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 183529 | 2 }} ! 183,529 ! {{Percentage | 183529 | 183529 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 211,565 | {{Percentage | 211565 | 234859 | 2 }} | 17,474 | {{Percentage | 17474 | 234859 | 2 }} | 5,809 | {{Percentage | 5809 | 234859 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 234859 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 234859 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 234859 | 2 }} ! 234,859 ! {{Percentage | 234859 | 234859 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 263,691 | {{Percentage | 263691 | 302345 | 2 }} | 31,683 | {{Percentage | 31683 | 302345 | 2 }} | 6,484 | {{Percentage | 6484 | 302345 | 2 }} | 482 | {{Percentage | 482 | 302345 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 302345 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 302345 | 2 }} ! 302,345 ! {{Percentage | 302345 | 302345 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 199,325 | {{Percentage | 199325 | 278188 | 2 }} | 37,047 | {{Percentage | 37047 | 278188 | 2 }} | 29,716 | {{Percentage | 29716 | 278188 | 2 }} | 12,021 | {{Percentage | 12021 | 278188 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 278188 | 2 }} | 72 | {{Percentage | 72 | 278188 | 2 }} ! 278,188 ! {{Percentage | 278188 | 278188 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب. مذهب. سيڪڙو. عيسائيت. ٻيا. * : . آبادي. اسلام. هندومت. سک مت. موجود ناهي. عيسائيت. احمدي. ڪل آبادي. * . * : مذهبي گروهه. جين مت. ٻڌ مت. زرتشتي مذهب. يهودي مذهب تعلق. سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب. [[شاهپور تعلقو]] [[خوشاب تعلقو]] [[ڀلوال تعلقو]] [[سرگوڌا تعلقو]] تحصيل. تعلقو . اسلام. هندو مت. سِک مت. عيسائيت. جين مت. ٻيا. === ٻوليون === {{Pie chart |thumb = right |caption = سرگوڌا ضلعي جون ٻوليون (2023)<ref name="2023 census">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census - 2023) |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 90.79 |color1 = red |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.61 |color2 = green |label3 = [[پشتو]] |value3 = 1.26 |color3 = lightgreen |label4 = ٻيون |value4 = 0.34 |color4 = grey }} 2023 جي مردم شماري ۾، آبادي جو %90.79 [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، %7.61 [[اردو]] ۽ %1.26 [[پشتو ٻولي|پشتو]] پنھنجي پهرين ٻولي ڳالھائيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf }}</ref> == قصبا == <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->* [[ڀلوال تعلقو|ڀلوال]] * [[ڀيرا]] * [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي]] * [[شاهپور تعلقو|شاهپور]] * شاهين آباد * [[شاهه نڪدار|شاهه نڪدر]] * فاروقه * [[ڪوٽ مومن]] ==ڳوٺ== <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * بيهڪ ماڪين * ڀڪر بار * بخشوالا * ڀڪي خورد * چک 36 NB * چک 104 ايس بي * چک 129 * هاٿي وند * لُديوالا ==بجلي فراهم ڪندڙ== سرگوڌا ضلعي ۾ بجلي جي فراهمي جو انتظام فيصل آباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Faisalabad Electric Supply Company |title=Area of Responsibility {{!}} FESCO |url=https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714062652/https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-date=2025-07-14 |access-date=2025-08-26 |website=www.fesco.com.pk |language=en}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] * [[سرگوڌا ڊويزن]] * [[سرگوڌا تعلقو]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سرگوڌا ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sargodha<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || سرگوڌا |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 558,440 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 1 |- |يونين ڪائونسلون: ||22 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{notelist}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 9gh7ypg8k87zrqqdohamffvcr0nz608 397074 397073 2026-07-23T15:39:57Z Memon2025 21315 397074 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = سرگوڌا ضلعو | other_name = Sargodha District | official_name = | native_name = ضلع سرگودھا | native_name_lang = pnb | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Motorway Sargodha.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ايم-2 (M-2) موٽر وي سرگوڌا ضلعي ۾ داخل ٿيندڙ | image_map = Pakistan - Punjab - Sargodha.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب ۾ سرگوڌا ضلعي جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سرگوڌا ڊويزن]] | founder = برطانوي نوآبادياتي حڪومت | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ڪيپٽن (ريٽائرڊ) شعيب علي (PAS) | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5854 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 43,34,448 | population_urban = 16,09,587 (37.13%) | population_rural = 27,24,861 (62.87%) | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(76.73%) |'''Male:'''<br />(79.00%) |'''Female:'''<br />(63.50%) }} ڪل: (76.73%) مرد: (79.00%) عورتون: (63.50%) ٽائيم زون : 40100 ڊائلنگ ڪوڊ: 048 | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 1893ع (شاهپور ضلعي طور) | blank_name_sec1 = حلقا | blank_info_sec1 = [[NA-82 (Sargodha-I)|NA-82]], [[NA-83 (Sargodha-II)|NA-83]], [[NA-84 (Sargodha-III)|NA-84]], [[NA-85 (Sargodha-IV)|NA-85]], [[NA-86 (Sargodha-V)|NA-86]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[Urdu]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Pakistani English|English]] | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | blank_name_sec2 = قومي اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | postal_code = 40100 | area_code = 048 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = '''ڪل: (5)''' * سني اتحاد ڪائونسل (3) * پي ايم ايل (ن) (2) | blank1_name_sec2 = پنجاب اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | blank1_info_sec2 = '''ڪل (10)''' * پي ايم ايل (ن) (7) * سني اتحاد ڪائونسل (3) | coordinates = {{coord|32.08|N|72.67|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | governing_body = ضلعي انتظاميه | established_title1 = هيڊ ڪوارٽر جي منتقلي | established_date1 = 1914ع | established_title2 = موجوده نالو | established_date2 = 1960ع | parts_type = تحصيلون | parts = 7 | area_rank = پنجاب ۾ 14هون | population_rank = پنجاب ۾ 9هون | population_density_rank = پنجاب ۾ 19هون | website = {{URL|sargodha.punjab.gov.pk}} }} '''سرگوڌا ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: ضلع سرگودھا) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] آهي. هي هڪ زرعي ضلعو آهي جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]] ۽ [[نارنگي|ڪينو]] ان جا مکيه فصل آهن. ضلعي جي ايراضي 5,864 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |title=District Overview – Sargodha |archive-url=https://archive.today/20080104125052/http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |date=4 January 2008 |website=Punjab Police, Government of the Punjab website |archive-date=4 January 2008 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعو دنيا جي بهترين کٽا ميوا پيدا ڪندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ خاص ڪري پنهنجي [[نارنگي|ڪنوءَ]] جي ڪري مشهور آهي.<ref>{{cite news |last=Mahmood |first=Amjad |date=21 December 2020 |title=Sarghoda's citrus claim to fame |url=https://www.dawn.com/news/1596833 |access-date=25 February 2023 |newspaper=Dawn (newspaper) |language=en }}</ref> ==نالو== اهو مڃيو وڃي ٿو ته شهر جي وچ ۾ هڪ پراڻو تلاءُ هو، جتي هڪ بزرگ هندو راهب يا ساڌو (گوڌا) رهندو هو. سنسڪرت ٻوليءَ ۾ تلاءُ لاءِ ”سير“ لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="M. Hanif Raza">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=b_1tAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Portrait of Pakistan |publisher=Ferozsons |year=1994 |isbn=9789690101051 |quote=The district derives its name for the headquarters town of Sargodha, which is a combination of "Sar" and "Godha". "Sar" is a Hindi word which denotes a water... |access-date=31 December 2007}}</ref> ڇاڪاڻ ته شهر جي آبادي گهٽ هئي، تنهنڪري ماڻهو ان هنڌ کي ”سير گوڌا“ سڏيندا هئا، يعني اها جاءِ جتي اهو مشهور ساڌو تلاءُ جي ڀرسان رهندو هو.<ref name="Holiday Weekly">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXuAAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Pakistan tourism directory |publisher=Holiday Weekly |year=1997 |quote=Sargodha is a colony town established in 1903, but its origins are older. Sargodha is a combination of the words "Sar" meaning a pond and "Godha"... |access-date=31 December 2007 }}</ref> شاهپور ضلعي جو نالو ان وقت تبديل ڪيو ويو جڏهن 1960ع ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر سرگوڌا منتقل ڪيو ويو. ==انتظاميه ۽ تعلقا== سرگوڌا شهر، سرگوڌا ضلعي ۽ سرگوڌا ڊويزن جو انتظامي مرڪز آهي ۽ تقريبن 81 لک ماڻهن جي آباديءَ جي انتظامي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 |website=Pakistan Bureau of Statistics website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |archive-date=29 August 2017 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعي کي انتظامي طور تي ست تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 161 يونين ڪائونسلون شامل آهن. سرگوڌا ضلعي جا ست تعلقا هيٺ ڏنل آهن: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> <nowiki>************</nowiki> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ppl/km²) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڀلوال تعلقو]]<ref name="NRB">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |title=Tehsils & Unions in the District of Sargodha |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |archive-date=9 February 2012 |access-date=22 February 2023 }}</ref> |663 |387,262 |584.11 |79.31% |... |- |[[ڀيرا|ڀيرا تعلقو]] |504 |384,403 |762.70 |67.37% |... |- |[[ڪوٽ مومن|ڪوٽ مومن تعلقو]] |948 |544,208 |574.06 |56.33% |... |- |[[ساهيوال تعلقو، سرگوڌا|ساهيوال تعلقو]]<ref name="NRB" /> |829 |407,487 |491.54 |63.34% |... |- |[[سرگوڌا تعلقو]]<ref name="NRB" /> |1,536 |1,800,455 |1,172.17 |71.82% |... |- |[[شاهپور تعلقو]] |769 |424,746 |552.34 |61.85% |... |- |[[سلانوالي تعلقو]] <ref name="NRB" /> |607 |385,887 |635.73 |63.07% |... |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1951 |893269 |1961 |1107226 |1972 |1557641 |1981 |1911849 |1998 |2665979 |2017 |3696212 |2023 |4334448 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> }} <small>2023</small>ع جي مردم شماري مطابق، سرگوڌا ضلعي ۾ <small>6</small><small>,84,321</small> گهر ۽ <small>43</small><small>,34,448</small> آبادي آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب <small>100</small> عورتن جي ڀيٽ ۾ <small>102.53</small> مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح <small>66.73</small> سيڪڙو آهي: جنهن ۾ مردن لاءِ اها شرح <small>73.63</small> سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ <small>59.62</small> سيڪڙو آهي.<ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <small>10</small><small>,89,643</small> ماڻهو (جائزو ورتل آبادي جو <small>25.18</small> سيڪڙو) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> <small>16</small><small>,09,587</small> ماڻهو (<small>37.13</small> سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {{bar box |title=سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.03}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|1.86}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.11}} }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي سڀ کان وڌيڪ هئي، جيڪي ڪل آبادي جو 98.03 سيڪڙو هئا، جڏهن ته عيسائين جو تناسب 1.86 سيڪڙو هو.<ref name="2023table9">{{Cite web |date=2024-07-25 |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |access-date=2024-07-25 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="SargodhaDistrict1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE |access-date=21 July 2022 }}</ref>{{rp|42}} ! colspan="2" |2017 ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9" /> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 624,353 |{{Percentage|624353|764062|2}} |3,625,339 |{{Percentage|3625339|3696212|2}} |4,241,812 |98.03% |- |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 84,697 |{{Percentage|84697|764062|2}} |141 |{{Percentage|141|3696212|2}} |456 |0.01% |- |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 42,237 |{{Percentage|42237|764062|2}} |موجود ناهي |موجود ناهي |113 |0% |- |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 12,682 |{{Percentage|12682|764062|2}} |65,231 |{{Percentage|65231|3696212|2}} |80,411 |1.86% |- |[[احمدي]] |موجود ناهي |موجود ناهي |5,427 |{{Percentage|5427|3696212|2}} |4,146 |0.1% |- |ٻيا | 93 |{{Percentage|93|764062|2}} |74 |{{Percentage|74|3696212|2}} |325 |0.01% |- !ڪل آبادي !764,062 !{{Percentage|764062|764062|2}} !3,696,212 !{{Percentage|3696212|3696212|2}} !4,327,263 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي شاهپور ضلعي جي شاهپور، ڀالوال ۽ سرگوڌا تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>سرگوڌا ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾)</small> ! rowspan="2" |مذهبي گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34 }}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27 }}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan }}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29 }}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277 }}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ![[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 357,742 | {{Percentage | 357742 | 421508 | 2 }} | 417,661 | {{Percentage | 417661 | 493588 | 2 }} | 442,921 | {{Percentage | 442921 | 524259 | 2 }} | 572,565 | {{Percentage | 572565 | 687366 | 2 }} | 596,100 | {{Percentage | 596100 | 719918 | 2 }} | 679,546 | {{Percentage | 679546 | 821490 | 2 }} | 835,918 | {{Percentage | 835918 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 59,026 | {{Percentage | 59026 | 421508 | 2 }} | 66,065 | {{Percentage | 66065 | 493588 | 2 }} | 68,489 | {{Percentage | 68489 | 524259 | 2 }} | 72,695 | {{Percentage | 72695 | 687366 | 2 }} | 82,182 | {{Percentage | 82182 | 719918 | 2 }} | 90,561 | {{Percentage | 90561 | 821490 | 2 }} | 102,172 | {{Percentage | 102172 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 4,702 | {{Percentage | 4702 | 421508 | 2 }} | 9,777 | {{Percentage | 9777 | 493588 | 2 }} | 12,756 | {{Percentage | 12756 | 524259 | 2 }} | 33,456 | {{Percentage | 33456 | 687366 | 2 }} | 30,361 | {{Percentage | 30361 | 719918 | 2 }} | 40,074 | {{Percentage | 40074 | 821490 | 2 }} | 48,046 | {{Percentage | 48046 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 29 | {{Percentage | 29 | 421508 | 2 }} | 80 | {{Percentage | 80 | 493588 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 524259 | 2 }} | 8,616 | {{Percentage | 8616 | 687366 | 2 }} | 11,270 | {{Percentage | 11270 | 719918 | 2 }} | 11,294 | {{Percentage | 11294 | 821490 | 2 }} | 12,770 | {{Percentage | 12770 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] | 9 | {{Percentage | 9 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 524259 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 687366 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 719918 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 821490 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] [[ٻڌمت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 28 | {{Percentage | 28 | 687366 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 719918 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 821490 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Faravahar.svg|15px]] [[زرتشتي مذھب]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Star_of_David.svg|15px]] [[يهوديت]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ٻيا موجود ناهي [[احمدي]]. ڪل آبادي مذهبي گروهه | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 421,508 ! {{Percentage | 421508 | 421508 | 2 }} ! 493,588 ! {{Percentage | 493588 | 493588 | 2 }} ! 524,259 ! {{Percentage | 524259 | 524259 | 2 }} ! 687,366 ! {{Percentage | 687366 | 687366 | 2 }} ! 719,918 ! {{Percentage | 719918 | 719918 | 2 }} ! 821,490 ! {{Percentage | 821490 | 821490 | 2 }} ! 998,921 ! {{Percentage | 998921 | 998921 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | نوٽ: برطانوي دور جي پنجاب صوبي واريون تحصيلن جون حدون اڄڪلهه جي حدن سان بلڪل مطابقت نٿيون رکن؛ ان جو سبب آزاديءَ کان پوءِ واري عرصي دوران آباديءَ ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندس ٿيل مختلف ورهاستيون آهن، جن جي نتيجي ۾ نيون تحصيلون قائم ڪيون ويون. |} {| class="wikitable sortable" |+ سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1921)<ref name="Census1921" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 117,894 | {{Percentage | 117894 | 137899 | 2 }} | 14,610 | {{Percentage | 14610 | 137899 | 2 }} | 5,014 | {{Percentage | 5014 | 137899 | 2 }} | 381 | {{Percentage | 381 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} ! 137,899 ! {{Percentage | 137899 | 137899 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 149,087 | {{Percentage | 149087 | 168718 | 2 }} | 14,307 | {{Percentage | 14307 | 168718 | 2 }} | 5,301 | {{Percentage | 5301 | 168718 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} ! 168,718 ! {{Percentage | 168718 | 168718 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 190,194 | {{Percentage | 190194 | 220951 | 2 }} | 25,620 | {{Percentage | 25620 | 220951 | 2 }} | 4,152 | {{Percentage | 4152 | 220951 | 2 }} | 984 | {{Percentage | 984 | 220951 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 220951 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 220951 | 2 }} ! 220,951 ! {{Percentage | 220951 | 220951 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 138,925 | {{Percentage | 138925 | 192350 | 2 }} | 27,645 | {{Percentage | 27645 | 192350 | 2 }} | 15,894 | {{Percentage | 15894 | 192350 | 2 }} | 9,882 | {{Percentage | 9882 | 192350 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 192350 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 192350 | 2 }} ! 192,350 ! {{Percentage | 192350 | 192350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Rسرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1941)<ref name="Census1941" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], Judaism, [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 161,337 | {{Percentage | 161337 | 183529 | 2 }} | 15,968 | {{Percentage | 15968 | 183529 | 2 }} | 6,037 | {{Percentage | 6037 | 183529 | 2 }} | 179 | {{Percentage | 179 | 183529 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 183529 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 183529 | 2 }} ! 183,529 ! {{Percentage | 183529 | 183529 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 211,565 | {{Percentage | 211565 | 234859 | 2 }} | 17,474 | {{Percentage | 17474 | 234859 | 2 }} | 5,809 | {{Percentage | 5809 | 234859 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 234859 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 234859 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 234859 | 2 }} ! 234,859 ! {{Percentage | 234859 | 234859 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 263,691 | {{Percentage | 263691 | 302345 | 2 }} | 31,683 | {{Percentage | 31683 | 302345 | 2 }} | 6,484 | {{Percentage | 6484 | 302345 | 2 }} | 482 | {{Percentage | 482 | 302345 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 302345 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 302345 | 2 }} ! 302,345 ! {{Percentage | 302345 | 302345 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 199,325 | {{Percentage | 199325 | 278188 | 2 }} | 37,047 | {{Percentage | 37047 | 278188 | 2 }} | 29,716 | {{Percentage | 29716 | 278188 | 2 }} | 12,021 | {{Percentage | 12021 | 278188 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 278188 | 2 }} | 72 | {{Percentage | 72 | 278188 | 2 }} ! 278,188 ! {{Percentage | 278188 | 278188 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب. مذهب. سيڪڙو. عيسائيت. ٻيا. * : . آبادي. اسلام. هندومت. سک مت. موجود ناهي. عيسائيت. احمدي. ڪل آبادي. * . * : مذهبي گروهه. جين مت. ٻڌ مت. زرتشتي مذهب. يهودي مذهب تعلق. سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب. [[شاهپور تعلقو]] [[خوشاب تعلقو]] [[ڀلوال تعلقو]] [[سرگوڌا تعلقو]] تحصيل. تعلقو . اسلام. هندو مت. سِک مت. عيسائيت. جين مت. ٻيا. === ٻوليون === {{Pie chart |thumb = right |caption = سرگوڌا ضلعي جون ٻوليون (2023)<ref name="2023 census">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census - 2023) |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 90.79 |color1 = red |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.61 |color2 = green |label3 = [[پشتو]] |value3 = 1.26 |color3 = lightgreen |label4 = ٻيون |value4 = 0.34 |color4 = grey }} 2023 جي مردم شماري ۾، آبادي جو %90.79 [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، %7.61 [[اردو]] ۽ %1.26 [[پشتو ٻولي|پشتو]] پنھنجي پهرين ٻولي ڳالھائيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf }}</ref> == قصبا == <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->* [[ڀلوال تعلقو|ڀلوال]] * [[ڀيرا]] * [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي]] * [[شاهپور تعلقو|شاهپور]] * شاهين آباد * [[شاهه نڪدار|شاهه نڪدر]] * فاروقه * [[ڪوٽ مومن]] ==ڳوٺ== <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * بيهڪ ماڪين * ڀڪر بار * بخشوالا * ڀڪي خورد * چک 36 NB * چک 104 ايس بي * چک 129 * هاٿي وند * لُديوالا ==بجلي فراهم ڪندڙ== سرگوڌا ضلعي ۾ بجلي جي فراهمي جو انتظام فيصل آباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Faisalabad Electric Supply Company |title=Area of Responsibility {{!}} FESCO |url=https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714062652/https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-date=2025-07-14 |access-date=2025-08-26 |website=www.fesco.com.pk |language=en}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] * [[سرگوڌا ڊويزن]] * [[سرگوڌا تعلقو]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سرگوڌا ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sargodha<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || سرگوڌا |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 558,440 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 1 |- |يونين ڪائونسلون: ||22 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{notelist}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] respiphoey6h6oz44fg5zixwxfe2ue0 397075 397074 2026-07-23T15:42:48Z Memon2025 21315 397075 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = سرگوڌا ضلعو | other_name = Sargodha District | official_name = | native_name = ضلع سرگودھا | native_name_lang = pnb | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Motorway Sargodha.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ايم-2 (M-2) موٽر وي سرگوڌا ضلعي ۾ داخل ٿيندڙ | image_map = Pakistan - Punjab - Sargodha.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب ۾ سرگوڌا ضلعي جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سرگوڌا ڊويزن]] | founder = برطانوي نوآبادياتي حڪومت | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ڪيپٽن (ريٽائرڊ) شعيب علي (PAS) | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5854 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 43,34,448 | population_urban = 16,09,587 (37.13%) | population_rural = 27,24,861 (62.87%) | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(76.73%) |'''Male:'''<br />(79.00%) |'''Female:'''<br />(63.50%) }} ڪل: (76.73%) مرد: (79.00%) عورتون: (63.50%) ٽائيم زون : 40100 ڊائلنگ ڪوڊ: 048 | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 1893ع (شاهپور ضلعي طور) | blank_name_sec1 = حلقا | blank_info_sec1 = [[NA-82 (Sargodha-I)|NA-82]], [[NA-83 (Sargodha-II)|NA-83]], [[NA-84 (Sargodha-III)|NA-84]], [[NA-85 (Sargodha-IV)|NA-85]], [[NA-86 (Sargodha-V)|NA-86]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[Urdu]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Pakistani English|English]] | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | blank_name_sec2 = قومي اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | postal_code = 40100 | area_code = 048 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = '''ڪل: (5)''' * سني اتحاد ڪائونسل (3) * پي ايم ايل (ن) (2) | blank1_name_sec2 = پنجاب اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | blank1_info_sec2 = '''ڪل (10)''' * پي ايم ايل (ن) (7) * سني اتحاد ڪائونسل (3) | coordinates = {{coord|32.08|N|72.67|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | governing_body = ضلعي انتظاميه | established_title1 = هيڊ ڪوارٽر جي منتقلي | established_date1 = 1914ع | established_title2 = موجوده نالو | established_date2 = 1960ع | parts_type = تحصيلون | parts = 7 | area_rank = پنجاب ۾ 14هون | population_rank = پنجاب ۾ 9هون | population_density_rank = پنجاب ۾ 19هون | website = {{URL|sargodha.punjab.gov.pk}} }} '''سرگوڌا ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: ضلع سرگودھا) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] آهي. هي هڪ زرعي ضلعو آهي جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]] ۽ [[نارنگي|ڪينو]] ان جا مکيه فصل آهن. ضلعي جي ايراضي 5,864 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |title=District Overview – Sargodha |archive-url=https://archive.today/20080104125052/http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |date=4 January 2008 |website=Punjab Police, Government of the Punjab website |archive-date=4 January 2008 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعو دنيا جي بهترين کٽا ميوا پيدا ڪندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ خاص ڪري پنهنجي [[نارنگي|ڪنوءَ]] جي ڪري مشهور آهي.<ref>{{cite news |last=Mahmood |first=Amjad |date=21 December 2020 |title=Sarghoda's citrus claim to fame |url=https://www.dawn.com/news/1596833 |access-date=25 February 2023 |newspaper=Dawn (newspaper) |language=en }}</ref> ==نالو== اهو مڃيو وڃي ٿو ته شهر جي وچ ۾ هڪ پراڻو تلاءُ هو، جتي هڪ بزرگ هندو راهب يا ساڌو (گوڌا) رهندو هو. سنسڪرت ٻوليءَ ۾ تلاءُ لاءِ ”سير“ لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="M. Hanif Raza">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=b_1tAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Portrait of Pakistan |publisher=Ferozsons |year=1994 |isbn=9789690101051 |quote=The district derives its name for the headquarters town of Sargodha, which is a combination of "Sar" and "Godha". "Sar" is a Hindi word which denotes a water... |access-date=31 December 2007}}</ref> ڇاڪاڻ ته شهر جي آبادي گهٽ هئي، تنهنڪري ماڻهو ان هنڌ کي ”سير گوڌا“ سڏيندا هئا، يعني اها جاءِ جتي اهو مشهور ساڌو تلاءُ جي ڀرسان رهندو هو.<ref name="Holiday Weekly">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXuAAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Pakistan tourism directory |publisher=Holiday Weekly |year=1997 |quote=Sargodha is a colony town established in 1903, but its origins are older. Sargodha is a combination of the words "Sar" meaning a pond and "Godha"... |access-date=31 December 2007 }}</ref> شاهپور ضلعي جو نالو ان وقت تبديل ڪيو ويو جڏهن 1960ع ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر سرگوڌا منتقل ڪيو ويو. ==انتظاميه ۽ تعلقا== سرگوڌا شهر، سرگوڌا ضلعي ۽ سرگوڌا ڊويزن جو انتظامي مرڪز آهي ۽ تقريبن 81 لک ماڻهن جي آباديءَ جي انتظامي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 |website=Pakistan Bureau of Statistics website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |archive-date=29 August 2017 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعي کي انتظامي طور تي ست تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 161 يونين ڪائونسلون شامل آهن. سرگوڌا ضلعي جا ست تعلقا هيٺ ڏنل آهن: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> <nowiki>************</nowiki> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ppl/km²) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڀلوال تعلقو]]<ref name="NRB">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |title=Tehsils & Unions in the District of Sargodha |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |archive-date=9 February 2012 |access-date=22 February 2023 }}</ref> |663 |387,262 |584.11 |79.31% |... |- |[[ڀيرا|ڀيرا تعلقو]] |504 |384,403 |762.70 |67.37% |... |- |[[ڪوٽ مومن|ڪوٽ مومن تعلقو]] |948 |544,208 |574.06 |56.33% |... |- |[[ساهيوال تعلقو، سرگوڌا|ساهيوال تعلقو]]<ref name="NRB" /> |829 |407,487 |491.54 |63.34% |... |- |[[سرگوڌا تعلقو]]<ref name="NRB" /> |1,536 |1,800,455 |1,172.17 |71.82% |... |- |[[شاهپور تعلقو]] |769 |424,746 |552.34 |61.85% |... |- |[[سلانوالي تعلقو]] <ref name="NRB" /> |607 |385,887 |635.73 |63.07% |... |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1951 |893269 |1961 |1107226 |1972 |1557641 |1981 |1911849 |1998 |2665979 |2017 |3696212 |2023 |4334448 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> }} <small>2023</small>ع جي مردم شماري مطابق، سرگوڌا ضلعي ۾ <small>6</small><small>,84,321</small> گهر ۽ <small>43</small><small>,34,448</small> آبادي آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب <small>100</small> عورتن جي ڀيٽ ۾ <small>102.53</small> مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح <small>66.73</small> سيڪڙو آهي: جنهن ۾ مردن لاءِ اها شرح <small>73.63</small> سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ <small>59.62</small> سيڪڙو آهي.<ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <small>10</small><small>,89,643</small> ماڻهو (جائزو ورتل آبادي جو <small>25.18</small> سيڪڙو) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> <small>16</small><small>,09,587</small> ماڻهو (<small>37.13</small> سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {{bar box |title=سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.03}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|1.86}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.11}} }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي سڀ کان وڌيڪ هئي، جيڪي ڪل آبادي جو 98.03 سيڪڙو هئا، جڏهن ته عيسائين جو تناسب 1.86 سيڪڙو هو.<ref name="2023table9">{{Cite web |date=2024-07-25 |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |access-date=2024-07-25 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="SargodhaDistrict1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE |access-date=21 July 2022 }}</ref>{{rp|42}} ! colspan="2" |2017 ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9" /> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 624,353 |{{Percentage|624353|764062|2}} |3,625,339 |{{Percentage|3625339|3696212|2}} |4,241,812 |98.03% |- |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 84,697 |{{Percentage|84697|764062|2}} |141 |{{Percentage|141|3696212|2}} |456 |0.01% |- |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 42,237 |{{Percentage|42237|764062|2}} |موجود ناهي |موجود ناهي |113 |0% |- |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 12,682 |{{Percentage|12682|764062|2}} |65,231 |{{Percentage|65231|3696212|2}} |80,411 |1.86% |- |[[احمدي]] |موجود ناهي |موجود ناهي |5,427 |{{Percentage|5427|3696212|2}} |4,146 |0.1% |- |ٻيا | 93 |{{Percentage|93|764062|2}} |74 |{{Percentage|74|3696212|2}} |325 |0.01% |- !ڪل آبادي !764,062 !{{Percentage|764062|764062|2}} !3,696,212 !{{Percentage|3696212|3696212|2}} !4,327,263 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي شاهپور ضلعي جي شاهپور، ڀالوال ۽ سرگوڌا تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>سرگوڌا ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾)</small> ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34 }}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27 }}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan }}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29 }}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277 }}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ![[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 357,742 | {{Percentage | 357742 | 421508 | 2 }} | 417,661 | {{Percentage | 417661 | 493588 | 2 }} | 442,921 | {{Percentage | 442921 | 524259 | 2 }} | 572,565 | {{Percentage | 572565 | 687366 | 2 }} | 596,100 | {{Percentage | 596100 | 719918 | 2 }} | 679,546 | {{Percentage | 679546 | 821490 | 2 }} | 835,918 | {{Percentage | 835918 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 59,026 | {{Percentage | 59026 | 421508 | 2 }} | 66,065 | {{Percentage | 66065 | 493588 | 2 }} | 68,489 | {{Percentage | 68489 | 524259 | 2 }} | 72,695 | {{Percentage | 72695 | 687366 | 2 }} | 82,182 | {{Percentage | 82182 | 719918 | 2 }} | 90,561 | {{Percentage | 90561 | 821490 | 2 }} | 102,172 | {{Percentage | 102172 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 4,702 | {{Percentage | 4702 | 421508 | 2 }} | 9,777 | {{Percentage | 9777 | 493588 | 2 }} | 12,756 | {{Percentage | 12756 | 524259 | 2 }} | 33,456 | {{Percentage | 33456 | 687366 | 2 }} | 30,361 | {{Percentage | 30361 | 719918 | 2 }} | 40,074 | {{Percentage | 40074 | 821490 | 2 }} | 48,046 | {{Percentage | 48046 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 29 | {{Percentage | 29 | 421508 | 2 }} | 80 | {{Percentage | 80 | 493588 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 524259 | 2 }} | 8,616 | {{Percentage | 8616 | 687366 | 2 }} | 11,270 | {{Percentage | 11270 | 719918 | 2 }} | 11,294 | {{Percentage | 11294 | 821490 | 2 }} | 12,770 | {{Percentage | 12770 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] | 9 | {{Percentage | 9 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 524259 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 687366 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 719918 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 821490 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] [[ٻڌمت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 28 | {{Percentage | 28 | 687366 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 719918 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 821490 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Faravahar.svg|15px]] [[زرتشتي مذھب]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Star_of_David.svg|15px]] [[يهوديت]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 421,508 ! {{Percentage | 421508 | 421508 | 2 }} ! 493,588 ! {{Percentage | 493588 | 493588 | 2 }} ! 524,259 ! {{Percentage | 524259 | 524259 | 2 }} ! 687,366 ! {{Percentage | 687366 | 687366 | 2 }} ! 719,918 ! {{Percentage | 719918 | 719918 | 2 }} ! 821,490 ! {{Percentage | 821490 | 821490 | 2 }} ! 998,921 ! {{Percentage | 998921 | 998921 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | نوٽ: برطانوي دور جي پنجاب صوبي واريون تحصيلن جون حدون اڄڪلهه جي حدن سان بلڪل مطابقت نٿيون رکن؛ ان جو سبب آزاديءَ کان پوءِ واري عرصي دوران آباديءَ ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندس ٿيل مختلف ورهاستيون آهن، جن جي نتيجي ۾ نيون تحصيلون قائم ڪيون ويون. |} {| class="wikitable sortable" |+ سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1921)<ref name="Census1921" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 117,894 | {{Percentage | 117894 | 137899 | 2 }} | 14,610 | {{Percentage | 14610 | 137899 | 2 }} | 5,014 | {{Percentage | 5014 | 137899 | 2 }} | 381 | {{Percentage | 381 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} ! 137,899 ! {{Percentage | 137899 | 137899 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 149,087 | {{Percentage | 149087 | 168718 | 2 }} | 14,307 | {{Percentage | 14307 | 168718 | 2 }} | 5,301 | {{Percentage | 5301 | 168718 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} ! 168,718 ! {{Percentage | 168718 | 168718 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 190,194 | {{Percentage | 190194 | 220951 | 2 }} | 25,620 | {{Percentage | 25620 | 220951 | 2 }} | 4,152 | {{Percentage | 4152 | 220951 | 2 }} | 984 | {{Percentage | 984 | 220951 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 220951 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 220951 | 2 }} ! 220,951 ! {{Percentage | 220951 | 220951 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 138,925 | {{Percentage | 138925 | 192350 | 2 }} | 27,645 | {{Percentage | 27645 | 192350 | 2 }} | 15,894 | {{Percentage | 15894 | 192350 | 2 }} | 9,882 | {{Percentage | 9882 | 192350 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 192350 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 192350 | 2 }} ! 192,350 ! {{Percentage | 192350 | 192350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Rسرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1941)<ref name="Census1941" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], Judaism, [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 161,337 | {{Percentage | 161337 | 183529 | 2 }} | 15,968 | {{Percentage | 15968 | 183529 | 2 }} | 6,037 | {{Percentage | 6037 | 183529 | 2 }} | 179 | {{Percentage | 179 | 183529 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 183529 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 183529 | 2 }} ! 183,529 ! {{Percentage | 183529 | 183529 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 211,565 | {{Percentage | 211565 | 234859 | 2 }} | 17,474 | {{Percentage | 17474 | 234859 | 2 }} | 5,809 | {{Percentage | 5809 | 234859 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 234859 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 234859 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 234859 | 2 }} ! 234,859 ! {{Percentage | 234859 | 234859 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 263,691 | {{Percentage | 263691 | 302345 | 2 }} | 31,683 | {{Percentage | 31683 | 302345 | 2 }} | 6,484 | {{Percentage | 6484 | 302345 | 2 }} | 482 | {{Percentage | 482 | 302345 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 302345 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 302345 | 2 }} ! 302,345 ! {{Percentage | 302345 | 302345 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 199,325 | {{Percentage | 199325 | 278188 | 2 }} | 37,047 | {{Percentage | 37047 | 278188 | 2 }} | 29,716 | {{Percentage | 29716 | 278188 | 2 }} | 12,021 | {{Percentage | 12021 | 278188 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 278188 | 2 }} | 72 | {{Percentage | 72 | 278188 | 2 }} ! 278,188 ! {{Percentage | 278188 | 278188 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} === ٻوليون === {{Pie chart |thumb = right |caption = سرگوڌا ضلعي جون ٻوليون (2023)<ref name="2023 census">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census - 2023) |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 90.79 |color1 = red |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.61 |color2 = green |label3 = [[پشتو]] |value3 = 1.26 |color3 = lightgreen |label4 = ٻيون |value4 = 0.34 |color4 = grey }} 2023 جي مردم شماري ۾، آبادي جو %90.79 [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، %7.61 [[اردو]] ۽ %1.26 [[پشتو ٻولي|پشتو]] پنھنجي پهرين ٻولي ڳالھائيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf }}</ref> == قصبا == <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->* [[ڀلوال تعلقو|ڀلوال]] * [[ڀيرا]] * [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي]] * [[شاهپور تعلقو|شاهپور]] * شاهين آباد * [[شاهه نڪدار|شاهه نڪدر]] * فاروقه * [[ڪوٽ مومن]] ==ڳوٺ== <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * بيهڪ ماڪين * ڀڪر بار * بخشوالا * ڀڪي خورد * چک 36 NB * چک 104 ايس بي * چک 129 * هاٿي وند * لُديوالا ==بجلي فراهم ڪندڙ== سرگوڌا ضلعي ۾ بجلي جي فراهمي جو انتظام فيصل آباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Faisalabad Electric Supply Company |title=Area of Responsibility {{!}} FESCO |url=https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714062652/https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-date=2025-07-14 |access-date=2025-08-26 |website=www.fesco.com.pk |language=en}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] * [[سرگوڌا ڊويزن]] * [[سرگوڌا تعلقو]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سرگوڌا ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sargodha<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || سرگوڌا |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 558,440 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 1 |- |يونين ڪائونسلون: ||22 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{notelist}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 8fwvacguqo220e8jne7z16x2r2e6hvw 397076 397075 2026-07-23T15:47:52Z Memon2025 21315 /* */ 397076 wikitext text/x-wiki {{Short description|District in Punjab, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=October 2019}} {{Infobox settlement | name = سرگوڌا ضلعو | other_name = Sargodha District | official_name = | native_name = ضلع سرگودھا | native_name_lang = pnb | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = Motorway Sargodha.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = ايم-2 (M-2) موٽر وي سرگوڌا ضلعي ۾ داخل ٿيندڙ | image_map = Pakistan - Punjab - Sargodha.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = پنجاب ۾ سرگوڌا ضلعي جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flagicon|Pakistan}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = {{flagicon|Punjab, Pakistan}} [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب ]] | subdivision_type2 = ڊويزن | subdivision_name2 = [[سرگوڌا ڊويزن]] | founder = برطانوي نوآبادياتي حڪومت | seat_type = هيڊ ڪوارٽر | seat = [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name1 = ڪيپٽن (ريٽائرڊ) شعيب علي (PAS) | leader_title2 = | leader_name2 = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 5854 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023table1" /> | population_total = 43,34,448 | population_urban = 16,09,587 (37.13%) | population_rural = 27,24,861 (62.87%) | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''ڪل:'''<br />(76.73%) |'''مرد:'''<br />(79.00%) |'''عورتون:'''<br />(63.50%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قيام | established_date = 1893ع (شاهپور ضلعي طور) | blank_name_sec1 = حلقا | blank_info_sec1 = [[NA-82 (Sargodha-I)|NA-82]], [[NA-83 (Sargodha-II)|NA-83]], [[NA-84 (Sargodha-III)|NA-84]], [[NA-85 (Sargodha-IV)|NA-85]], [[NA-86 (Sargodha-V)|NA-86]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_info1 = [[Urdu]], [[Punjabi language|Punjabi]], [[Pakistani English|English]] | image_flag = Flag of Punjab.svg | image_seal = Coat of arms of Punjab.svg | blank_name_sec2 = قومي اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | postal_code = 40100 | area_code = 048 | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | blank_info_sec2 = '''ڪل: (5)''' * سني اتحاد ڪائونسل (3) * پي ايم ايل (ن) (2) | blank1_name_sec2 = پنجاب اسيمبليءَ جون سيٽون (2024) | blank1_info_sec2 = '''ڪل (10)''' * پي ايم ايل (ن) (7) * سني اتحاد ڪائونسل (3) | coordinates = {{coord|32.08|N|72.67|E|region:PK_type:adm3rd|display=inline,title}} | governing_body = ضلعي انتظاميه | established_title1 = هيڊ ڪوارٽر جي منتقلي | established_date1 = 1914ع | established_title2 = موجوده نالو | established_date2 = 1960ع | parts_type = تحصيلون | parts = 7 | area_rank = پنجاب ۾ 14هون | population_rank = پنجاب ۾ 9هون | population_density_rank = پنجاب ۾ 19هون | website = {{URL|sargodha.punjab.gov.pk}} }} '''سرگوڌا ضلعو''' ([[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[اردو]]: ضلع سرگودھا) [[پاڪستان]] جي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي جو هڪ ضلعو آهي. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] آهي. هي هڪ زرعي ضلعو آهي جنهن ۾ [[ڪڻڪ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]] ۽ [[نارنگي|ڪينو]] ان جا مکيه فصل آهن. ضلعي جي ايراضي 5,864 چورس ڪلوميٽر آهي.<ref name=":0">{{cite web |url=http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |title=District Overview – Sargodha |archive-url=https://archive.today/20080104125052/http://www.punjabpolice.gov.pk/statistics/district.asp?id=169&did=31&district=Sargodha |date=4 January 2008 |website=Punjab Police, Government of the Punjab website |archive-date=4 January 2008 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعو دنيا جي بهترين کٽا ميوا پيدا ڪندڙ علائقن ۾ شمار ٿئي ٿو ۽ خاص ڪري پنهنجي [[نارنگي|ڪنوءَ]] جي ڪري مشهور آهي.<ref>{{cite news |last=Mahmood |first=Amjad |date=21 December 2020 |title=Sarghoda's citrus claim to fame |url=https://www.dawn.com/news/1596833 |access-date=25 February 2023 |newspaper=Dawn (newspaper) |language=en }}</ref> ==نالو== اهو مڃيو وڃي ٿو ته شهر جي وچ ۾ هڪ پراڻو تلاءُ هو، جتي هڪ بزرگ هندو راهب يا ساڌو (گوڌا) رهندو هو. سنسڪرت ٻوليءَ ۾ تلاءُ لاءِ ”سير“ لفظ استعمال ٿيندو آهي.<ref name="M. Hanif Raza">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=b_1tAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Portrait of Pakistan |publisher=Ferozsons |year=1994 |isbn=9789690101051 |quote=The district derives its name for the headquarters town of Sargodha, which is a combination of "Sar" and "Godha". "Sar" is a Hindi word which denotes a water... |access-date=31 December 2007}}</ref> ڇاڪاڻ ته شهر جي آبادي گهٽ هئي، تنهنڪري ماڻهو ان هنڌ کي ”سير گوڌا“ سڏيندا هئا، يعني اها جاءِ جتي اهو مشهور ساڌو تلاءُ جي ڀرسان رهندو هو.<ref name="Holiday Weekly">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ZXuAAAAAMAAJ&q=Sargodha+Godha |title=Pakistan tourism directory |publisher=Holiday Weekly |year=1997 |quote=Sargodha is a colony town established in 1903, but its origins are older. Sargodha is a combination of the words "Sar" meaning a pond and "Godha"... |access-date=31 December 2007 }}</ref> شاهپور ضلعي جو نالو ان وقت تبديل ڪيو ويو جڏهن 1960ع ۾ ان جو هيڊ ڪوارٽر سرگوڌا منتقل ڪيو ويو. ==انتظاميه ۽ تعلقا== سرگوڌا شهر، سرگوڌا ضلعي ۽ سرگوڌا ڊويزن جو انتظامي مرڪز آهي ۽ تقريبن 81 لک ماڻهن جي آباديءَ جي انتظامي معاملن کي سنڀاليندو آهي.<ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017 |website=Pakistan Bureau of Statistics website |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf |archive-date=29 August 2017 |access-date=22 February 2023 }}</ref> سرگوڌا ضلعي کي انتظامي طور تي ست تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي، جن ۾ 161 يونين ڪائونسلون شامل آهن. سرگوڌا ضلعي جا ست تعلقا هيٺ ڏنل آهن: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> <nowiki>************</nowiki> !ايراضي (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !آبادي جي گهاٽائي (ppl/km²) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڀلوال تعلقو]]<ref name="NRB">{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |title=Tehsils & Unions in the District of Sargodha |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209043409/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=32&dn=Sargodha |archive-date=9 February 2012 |access-date=22 February 2023 }}</ref> |663 |387,262 |584.11 |79.31% |... |- |[[ڀيرا|ڀيرا تعلقو]] |504 |384,403 |762.70 |67.37% |... |- |[[ڪوٽ مومن|ڪوٽ مومن تعلقو]] |948 |544,208 |574.06 |56.33% |... |- |[[ساهيوال تعلقو، سرگوڌا|ساهيوال تعلقو]]<ref name="NRB" /> |829 |407,487 |491.54 |63.34% |... |- |[[سرگوڌا تعلقو]]<ref name="NRB" /> |1,536 |1,800,455 |1,172.17 |71.82% |... |- |[[شاهپور تعلقو]] |769 |424,746 |552.34 |61.85% |... |- |[[سلانوالي تعلقو]] <ref name="NRB" /> |607 |385,887 |635.73 |63.07% |... |} ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1951 |893269 |1961 |1107226 |1972 |1557641 |1981 |1911849 |1998 |2665979 |2017 |3696212 |2023 |4334448 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> }} <small>2023</small>ع جي مردم شماري مطابق، سرگوڌا ضلعي ۾ <small>6</small><small>,84,321</small> گهر ۽ <small>43</small><small>,34,448</small> آبادي آهي. ضلعي ۾ صنفي تناسب <small>100</small> عورتن جي ڀيٽ ۾ <small>102.53</small> مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح <small>66.73</small> سيڪڙو آهي: جنهن ۾ مردن لاءِ اها شرح <small>73.63</small> سيڪڙو ۽ عورتن لاءِ <small>59.62</small> سيڪڙو آهي.<ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_punjab_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <small>10</small><small>,89,643</small> ماڻهو (جائزو ورتل آبادي جو <small>25.18</small> سيڪڙو) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> <small>16</small><small>,09,587</small> ماڻهو (<small>37.13</small> سيڪڙو) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===مذهب=== {{bar box |title=سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب (2023)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#Fcd116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float = right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|98.03}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|dodgerblue|1.86}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.11}} }} 2023ع جي مردم شماري مطابق، مسلمانن جي آبادي سڀ کان وڌيڪ هئي، جيڪي ڪل آبادي جو 98.03 سيڪڙو هئا، جڏهن ته عيسائين جو تناسب 1.86 سيڪڙو هو.<ref name="2023table9">{{Cite web |date=2024-07-25 |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_9.pdf |access-date=2024-07-25 |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي ۾ مذهب ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1941<ref name="SargodhaDistrict1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME VI PUNJAB PROVINCE |access-date=21 July 2022 }}</ref>{{rp|42}} ! colspan="2" |2017 ! colspan="2" |2023<ref name="2023table9" /> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 624,353 |{{Percentage|624353|764062|2}} |3,625,339 |{{Percentage|3625339|3696212|2}} |4,241,812 |98.03% |- |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 84,697 |{{Percentage|84697|764062|2}} |141 |{{Percentage|141|3696212|2}} |456 |0.01% |- |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 42,237 |{{Percentage|42237|764062|2}} |موجود ناهي |موجود ناهي |113 |0% |- |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 12,682 |{{Percentage|12682|764062|2}} |65,231 |{{Percentage|65231|3696212|2}} |80,411 |1.86% |- |[[احمدي]] |موجود ناهي |موجود ناهي |5,427 |{{Percentage|5427|3696212|2}} |4,146 |0.1% |- |ٻيا | 93 |{{Percentage|93|764062|2}} |74 |{{Percentage|74|3696212|2}} |325 |0.01% |- !ڪل آبادي !764,062 !{{Percentage|764062|764062|2}} !3,696,212 !{{Percentage|3696212|3696212|2}} !4,327,263 !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | نوٽ: 1941ع جي مردم شماري جا انگ اکر اڳوڻي شاهپور ضلعي جي شاهپور، ڀالوال ۽ سرگوڌا تحصيلن بابت آهن، جيڪي تقريبن هاڻوڪي سرگوڌا ضلعي جي برابر آهن. 1941ع کان وٺي ضلعي ۽ تحصيلن جون حدون تبديل ٿي چڪيون آهن. |} {| class="wikitable sortable" |+ <small>سرگوڌا ضلعي ۾ مذهبي گروهه (برطانوي پنجاب صوبي واري دور ۾)</small> ! rowspan="2" |مذهبي_گروهه ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881A">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057656 |jstor=saoa.crl.25057656 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. I. |year=1881 }}</ref><ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=14 }}</ref><ref name="Census1881C">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057658 |jstor=saoa.crl.25057658 |access-date=26 December 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. III. |year=1881 |pages=14 }}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=26 December 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34 }}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25393788 |jstor=saoa.crl.25393788 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1911. Vol. 14, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1911 |pages=27 }}</ref><ref name="Census1911B">{{cite web |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.62718 |access-date=23 March 2024 |title=Census Of India 1911 Punjab Vol XIV Part II |year=1911 |pages=27 |author=Kaul, Harikishan }}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430165 |jstor=saoa.crl.25430165 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1921. Vol. 15, Punjab and Delhi. Pt. 2, Tables. |year=1921 |pages=29 }}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793242 |jstor=saoa.crl.25793242 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India 1931. Vol. 17, Punjab. Pt. 2, Tables. |year=1931 |pages=277 }}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215541 |jstor=saoa.crl.28215541 |access-date=29 March 2024 |title=Census of India, 1941. Vol. 6, Punjab |year=1941 |pages=42 |author1=India Census Commissioner |volume=6 }}</ref> |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ![[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] | 357,742 | {{Percentage | 357742 | 421508 | 2 }} | 417,661 | {{Percentage | 417661 | 493588 | 2 }} | 442,921 | {{Percentage | 442921 | 524259 | 2 }} | 572,565 | {{Percentage | 572565 | 687366 | 2 }} | 596,100 | {{Percentage | 596100 | 719918 | 2 }} | 679,546 | {{Percentage | 679546 | 821490 | 2 }} | 835,918 | {{Percentage | 835918 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] | 59,026 | {{Percentage | 59026 | 421508 | 2 }} | 66,065 | {{Percentage | 66065 | 493588 | 2 }} | 68,489 | {{Percentage | 68489 | 524259 | 2 }} | 72,695 | {{Percentage | 72695 | 687366 | 2 }} | 82,182 | {{Percentage | 82182 | 719918 | 2 }} | 90,561 | {{Percentage | 90561 | 821490 | 2 }} | 102,172 | {{Percentage | 102172 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] | 4,702 | {{Percentage | 4702 | 421508 | 2 }} | 9,777 | {{Percentage | 9777 | 493588 | 2 }} | 12,756 | {{Percentage | 12756 | 524259 | 2 }} | 33,456 | {{Percentage | 33456 | 687366 | 2 }} | 30,361 | {{Percentage | 30361 | 719918 | 2 }} | 40,074 | {{Percentage | 40074 | 821490 | 2 }} | 48,046 | {{Percentage | 48046 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] | 29 | {{Percentage | 29 | 421508 | 2 }} | 80 | {{Percentage | 80 | 493588 | 2 }} | 91 | {{Percentage | 91 | 524259 | 2 }} | 8,616 | {{Percentage | 8616 | 687366 | 2 }} | 11,270 | {{Percentage | 11270 | 719918 | 2 }} | 11,294 | {{Percentage | 11294 | 821490 | 2 }} | 12,770 | {{Percentage | 12770 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] | 9 | {{Percentage | 9 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 524259 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 687366 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 719918 | 2 }} | 14 | {{Percentage | 14 | 821490 | 2 }} | 13 | {{Percentage | 13 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] [[ٻڌمت]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 28 | {{Percentage | 28 | 687366 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 719918 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 821490 | 2 }} | 2 | {{Percentage | 2 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Faravahar.svg|15px]] [[زرتشتي مذھب]] | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ![[File:Star_of_David.svg|15px]] [[يهوديت]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ٻيا | 0 | {{Percentage | 0 | 421508 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 493588 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 524259 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 687366 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 719918 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 821490 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 998921 | 2 }} |- ! ڪل آبادي ! 421,508 ! {{Percentage | 421508 | 421508 | 2 }} ! 493,588 ! {{Percentage | 493588 | 493588 | 2 }} ! 524,259 ! {{Percentage | 524259 | 524259 | 2 }} ! 687,366 ! {{Percentage | 687366 | 687366 | 2 }} ! 719,918 ! {{Percentage | 719918 | 719918 | 2 }} ! 821,490 ! {{Percentage | 821490 | 821490 | 2 }} ! 998,921 ! {{Percentage | 998921 | 998921 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | نوٽ: برطانوي دور جي پنجاب صوبي واريون تحصيلن جون حدون اڄڪلهه جي حدن سان بلڪل مطابقت نٿيون رکن؛ ان جو سبب آزاديءَ کان پوءِ واري عرصي دوران آباديءَ ۾ واڌ کي نظر ۾ رکندس ٿيل مختلف ورهاستيون آهن، جن جي نتيجي ۾ نيون تحصيلون قائم ڪيون ويون. |} {| class="wikitable sortable" |+ سرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1921)<ref name="Census1921" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersC|Including [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], [[Judaism]], [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 117,894 | {{Percentage | 117894 | 137899 | 2 }} | 14,610 | {{Percentage | 14610 | 137899 | 2 }} | 5,014 | {{Percentage | 5014 | 137899 | 2 }} | 381 | {{Percentage | 381 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 137899 | 2 }} ! 137,899 ! {{Percentage | 137899 | 137899 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 149,087 | {{Percentage | 149087 | 168718 | 2 }} | 14,307 | {{Percentage | 14307 | 168718 | 2 }} | 5,301 | {{Percentage | 5301 | 168718 | 2 }} | 23 | {{Percentage | 23 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 168718 | 2 }} ! 168,718 ! {{Percentage | 168718 | 168718 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 190,194 | {{Percentage | 190194 | 220951 | 2 }} | 25,620 | {{Percentage | 25620 | 220951 | 2 }} | 4,152 | {{Percentage | 4152 | 220951 | 2 }} | 984 | {{Percentage | 984 | 220951 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 220951 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 220951 | 2 }} ! 220,951 ! {{Percentage | 220951 | 220951 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 138,925 | {{Percentage | 138925 | 192350 | 2 }} | 27,645 | {{Percentage | 27645 | 192350 | 2 }} | 15,894 | {{Percentage | 15894 | 192350 | 2 }} | 9,882 | {{Percentage | 9882 | 192350 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 192350 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 192350 | 2 }} ! 192,350 ! {{Percentage | 192350 | 192350 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Rسرگوڌا ضلعي جي تعلقن ۾ مذهب (1941)<ref name="Census1941" /> ! rowspan="2" |تعلقو ! colspan="2" |[[File:Star and Crescent.svg|15px]] [[اسلام]] ! colspan="2" |[[File:Om.svg|15px]] [[هندوڌرم]] ! colspan="2" |[[File:Khanda.svg|15px]] [[سک مت]] ! colspan="2" |[[File:Christian cross.svg|15px]] [[عيسائيت]] ! colspan="2" |[[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] [[جين ڌرم]] ! colspan="2" |ٻيا{{efn|name=othersB|Including [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]], [[British Christianity|British Christians]], [[Buddhism]], [[Zoroastrianism]], Judaism, [[Tribal religions in India|Tribals]], others, or not stated}} ! colspan="2" |ڪل |- !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} !آبادي !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[شاهپور تعلقو]] | 161,337 | {{Percentage | 161337 | 183529 | 2 }} | 15,968 | {{Percentage | 15968 | 183529 | 2 }} | 6,037 | {{Percentage | 6037 | 183529 | 2 }} | 179 | {{Percentage | 179 | 183529 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 183529 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 183529 | 2 }} ! 183,529 ! {{Percentage | 183529 | 183529 | 2 }} |- ! [[خوشاب تعلقو]] | 211,565 | {{Percentage | 211565 | 234859 | 2 }} | 17,474 | {{Percentage | 17474 | 234859 | 2 }} | 5,809 | {{Percentage | 5809 | 234859 | 2 }} | 8 | {{Percentage | 8 | 234859 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 234859 | 2 }} | 3 | {{Percentage | 3 | 234859 | 2 }} ! 234,859 ! {{Percentage | 234859 | 234859 | 2 }} |- ! [[ڀلوال تعلقو]] | 263,691 | {{Percentage | 263691 | 302345 | 2 }} | 31,683 | {{Percentage | 31683 | 302345 | 2 }} | 6,484 | {{Percentage | 6484 | 302345 | 2 }} | 482 | {{Percentage | 482 | 302345 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 302345 | 2 }} | 4 | {{Percentage | 4 | 302345 | 2 }} ! 302,345 ! {{Percentage | 302345 | 302345 | 2 }} |- ! [[سرگوڌا تعلقو]] | 199,325 | {{Percentage | 199325 | 278188 | 2 }} | 37,047 | {{Percentage | 37047 | 278188 | 2 }} | 29,716 | {{Percentage | 29716 | 278188 | 2 }} | 12,021 | {{Percentage | 12021 | 278188 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 278188 | 2 }} | 72 | {{Percentage | 72 | 278188 | 2 }} ! 278,188 ! {{Percentage | 278188 | 278188 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British Punjab province]] era tehsil borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to tehsil borders — which since created new tehsils — throughout the historic [[Punjab Province (British India)|Punjab Province region]] during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: [[Tehsil]] religious breakdown figures for Christianity only includes local Christians, labeled as "Indian Christians" on [[Census in British India|census]]. Does not include [[Anglo-Indian people|Anglo-Indian Christians]] or [[British Christianity|British Christians]], who were classified under "Other" category.}} |} === ٻوليون === {{Pie chart |thumb = right |caption = سرگوڌا ضلعي جون ٻوليون (2023)<ref name="2023 census">{{cite web |title=District Wise Results / Tables (Census - 2023) |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 90.79 |color1 = red |label2 = [[اردو]] |value2 = 7.61 |color2 = green |label3 = [[پشتو]] |value3 = 1.26 |color3 = lightgreen |label4 = ٻيون |value4 = 0.34 |color4 = grey }} 2023 جي مردم شماري ۾، آبادي جو %90.79 [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، %7.61 [[اردو]] ۽ %1.26 [[پشتو ٻولي|پشتو]] پنھنجي پهرين ٻولي ڳالھائيندو هو.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_11.pdf }}</ref> == قصبا == <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦--->* [[ڀلوال تعلقو|ڀلوال]] * [[ڀيرا]] * [[سلانوالي تعلقو|سلانوالي]] * [[شاهپور تعلقو|شاهپور]] * شاهين آباد * [[شاهه نڪدار|شاهه نڪدر]] * فاروقه * [[ڪوٽ مومن]] ==ڳوٺ== <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order ♦♦♦---> * بيهڪ ماڪين * ڀڪر بار * بخشوالا * ڀڪي خورد * چک 36 NB * چک 104 ايس بي * چک 129 * هاٿي وند * لُديوالا ==بجلي فراهم ڪندڙ== سرگوڌا ضلعي ۾ بجلي جي فراهمي جو انتظام فيصل آباد اليڪٽرڪ سپلاءِ ڪمپني ڪندي آهي.<ref>{{Cite web |last=Faisalabad Electric Supply Company |title=Area of Responsibility {{!}} FESCO |url=https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-url=https://web.archive.org/web/20250714062652/https://www.fesco.com.pk/area_of_responsibility |archive-date=2025-07-14 |access-date=2025-08-26 |website=www.fesco.com.pk |language=en}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[سرگوڌا|سرگوڌا شهر]] * [[سرگوڌا ڊويزن]] * [[سرگوڌا تعلقو]] {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سرگوڌا ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Sargodha<font>''' |- align="center" |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Punjab Districts.png|300px|کاٻو]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]][[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ : || سرگوڌا |- | ايراضي: || x چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 558,440 |- |[[ٻولي]]: || [[پنجابي]] |- |تعلقا: || 1 |- |يونين ڪائونسلون: ||22 |- |} ==حوالا== {{حوالا}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{notelist}} [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:سرگوڌا ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] 6of9rcg65kkch98to3nxbndriokb2gx 0 39182 397123 252391 2026-07-23T20:58:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 397123 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن {{lang|zh|針}} يا {{lang|zh|鍼}} مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن {{lang|la|acus}} (سوئي) ۽ {{lang|la|punctura}} (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (Pseudoscience) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=Believing in something like chiropractic or acupuncture really can help relieve pain to a small degree [...] but many related claims of medical cures by these pseudosciences are bogus. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (Quackery) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} {{TOC limit|3}} {{Infobox alternative intervention | name = Acupuncture | image = Acupuncture1-1.jpg | caption = Needles being inserted into a person's arm | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/8E0H30Z}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} [[فائل:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|380px|thumb| اڪيوپنڪچر ڏئي جو ھڪ قسم]] '''ايڪيوپنڪچر''': علاج جو ھڪ قسم جيڪو چيني طب ۾ ٻہ ھزار سالن کان وٺي مرڪزي حيثيت رکندو آيو ھو. شھزادي چنگ جونگشن. (Jing Zhongshan)جي مقبري مان چار سونيون سيون مليون آھن جيڪو اولھ واري ھان گھراڻي سان تعلق رکندڙ ھو ء ان جو دؤر 206 ق.م. کان 9 عيسويءَ تائين ھو. چين جي صوبي شنتونگ (Shandong) ۾ بہ اوڀر جي ھان گھراڻي جي مقبري ۾ اڪريل مورت ملي آهي جنھن ۾ ڪا مخلوق انساني مٿي ۽ ٻانھن ۽ پکيءَ جي جسم سان ڏيکاريل آهي جيڪا گوڏن تي ويٺل ھڪ مريض جو ايڪيوپنڪچر سان علاج ڪري رھي آھي..<ref>انسائيڪلوپيڊيا آف اينشنٽ ايشين سولائيزيش؛ چارلس ايف. ڊبليو. ھگم؛فئڪٽس آن فائيل انشورنس پبلشر؛ پيج 1</ref> [[فائل:Acupuncture Needles.jpg|380px|thumb|right|اڪيوپنڪچر سيون]] ھن علاج جي طريقي ۾ جسم ۾ سيون ٽنبيون وينديون آھن. اھو طريقو زياده تر سور جي علاج طور اختيار ڪيو ويندو آهي.اھو محدود مدي وارو علاج آھي. ڊگھي وقت لاءِ موثر ناھي.اھو مھارت سان ٿئي تہ ٺيڪ نہ تہ انفيڪشن ٿيڻ جا امڪان رھن ٿا.اھو ٻہ معلوم ٿيو آھي تہ ھن علاج جي طريقي سان وچڙندڙ بيماريون ۽ انفيڪشن ھڪ مريض مان ٻئي ۾ سين جي استعمال سان ڦھلجن ٿا. سائنس جي علمن سان اڃان ان علاج جي تائيد نہ ٿي سگھي آھي. <ref>{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page= 72}}</ref> <ref>{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page= 387}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي پريڪٽس جا ڪيترائي طريقا نڪتا آھن پر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چين جي روايتي طب يا ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن ,TCM, استعمال ٿيندو آهي.سيون ڊيگھ ۾ ننڍيون ۽ وڏيون ھونديون آھن .اھي 13 کان 130ملي ميٽر تائين ھونديون آھن.ننڍيون سيون منھن ۽ اکين جي ڀرسان استعمال ٿينديون آهن. [[فائل:Japanese kudabari.jpg|380px|thumb|right|تعيتي ۽ جديد جپاني ٽيوب واريون سيون]] چمڙيءَ جا گھنج ڪڍڻ لاءِ سين جي استعمال کي ڪاسميٽڪ ايڪيوپنڪچر چئبو آھي.<ref name=NYT>{{cite news|work=New York Times|title=Hold the Chemicals, Bring on the Needles |author=Isaacs, Nora|date=13 December 2007|accessdate=23 November 2009|url=https://www.nytimes.com/2007/12/13/fashion/13SKIN.html?pagewanted=1&ref=fashion}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي استعمال جا ٻيا به ڪيترائي طريقا آهن جن ؛ اليڪٽرڪ ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ بجلي جي ھلڪي ڪرنٽ سان اثر پيدا ڪيو ويندو آهي؛ فائر ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ سيون باھ ۾ گرم ڪري پوء ٽنبيون وينديون آهن؛ ماکي جي مک جي زھر وارو طريقو جنھن ۾ ماکيءَ جي مک جو زھر چمڙيءَ تي لڳائي پوء سئي ٽرنبي ويندي آھي.<ref>{{cite journal |vauthors=Lim SM, Lee SH |title=Effectiveness of bee venom acupuncture in alleviating post-stroke shoulder pain: a systematic review and meta-analysis |journal=J Integr Med |volume=13 |issue=4 |pages=241–7 |year=2015 |doi=10.1016/S2095-4964(15)60178-9|pmid=26165368}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} juf00ij5zvtyms71lzb5zlpheas3jjs 397124 397123 2026-07-23T21:06:38Z Intisar Ali 8681 /* */ 397124 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} {{TOC limit|3}} {{Infobox alternative intervention | name = Acupuncture | image = Acupuncture1-1.jpg | caption = Needles being inserted into a person's arm | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/8E0H30Z}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} [[فائل:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|380px|thumb| اڪيوپنڪچر ڏئي جو ھڪ قسم]] '''ايڪيوپنڪچر''': علاج جو ھڪ قسم جيڪو چيني طب ۾ ٻہ ھزار سالن کان وٺي مرڪزي حيثيت رکندو آيو ھو. شھزادي چنگ جونگشن. (Jing Zhongshan)جي مقبري مان چار سونيون سيون مليون آھن جيڪو اولھ واري ھان گھراڻي سان تعلق رکندڙ ھو ء ان جو دؤر 206 ق.م. کان 9 عيسويءَ تائين ھو. چين جي صوبي شنتونگ (Shandong) ۾ بہ اوڀر جي ھان گھراڻي جي مقبري ۾ اڪريل مورت ملي آهي جنھن ۾ ڪا مخلوق انساني مٿي ۽ ٻانھن ۽ پکيءَ جي جسم سان ڏيکاريل آهي جيڪا گوڏن تي ويٺل ھڪ مريض جو ايڪيوپنڪچر سان علاج ڪري رھي آھي..<ref>انسائيڪلوپيڊيا آف اينشنٽ ايشين سولائيزيش؛ چارلس ايف. ڊبليو. ھگم؛فئڪٽس آن فائيل انشورنس پبلشر؛ پيج 1</ref> [[فائل:Acupuncture Needles.jpg|380px|thumb|right|اڪيوپنڪچر سيون]] ھن علاج جي طريقي ۾ جسم ۾ سيون ٽنبيون وينديون آھن. اھو طريقو زياده تر سور جي علاج طور اختيار ڪيو ويندو آهي.اھو محدود مدي وارو علاج آھي. ڊگھي وقت لاءِ موثر ناھي.اھو مھارت سان ٿئي تہ ٺيڪ نہ تہ انفيڪشن ٿيڻ جا امڪان رھن ٿا.اھو ٻہ معلوم ٿيو آھي تہ ھن علاج جي طريقي سان وچڙندڙ بيماريون ۽ انفيڪشن ھڪ مريض مان ٻئي ۾ سين جي استعمال سان ڦھلجن ٿا. سائنس جي علمن سان اڃان ان علاج جي تائيد نہ ٿي سگھي آھي. <ref>{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page= 72}}</ref> <ref>{{harvnb|Singh & Ernst|2008|page= 387}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي پريڪٽس جا ڪيترائي طريقا نڪتا آھن پر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ چين جي روايتي طب يا ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن ,TCM, استعمال ٿيندو آهي.سيون ڊيگھ ۾ ننڍيون ۽ وڏيون ھونديون آھن .اھي 13 کان 130ملي ميٽر تائين ھونديون آھن.ننڍيون سيون منھن ۽ اکين جي ڀرسان استعمال ٿينديون آهن. [[فائل:Japanese kudabari.jpg|380px|thumb|right|تعيتي ۽ جديد جپاني ٽيوب واريون سيون]] چمڙيءَ جا گھنج ڪڍڻ لاءِ سين جي استعمال کي ڪاسميٽڪ ايڪيوپنڪچر چئبو آھي.<ref name=NYT>{{cite news|work=New York Times|title=Hold the Chemicals, Bring on the Needles |author=Isaacs, Nora|date=13 December 2007|accessdate=23 November 2009|url=https://www.nytimes.com/2007/12/13/fashion/13SKIN.html?pagewanted=1&ref=fashion}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي استعمال جا ٻيا به ڪيترائي طريقا آهن جن ؛ اليڪٽرڪ ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ بجلي جي ھلڪي ڪرنٽ سان اثر پيدا ڪيو ويندو آهي؛ فائر ايڪيوپنڪچر:جنھن ۾ سيون باھ ۾ گرم ڪري پوء ٽنبيون وينديون آهن؛ ماکي جي مک جي زھر وارو طريقو جنھن ۾ ماکيءَ جي مک جو زھر چمڙيءَ تي لڳائي پوء سئي ٽرنبي ويندي آھي.<ref>{{cite journal |vauthors=Lim SM, Lee SH |title=Effectiveness of bee venom acupuncture in alleviating post-stroke shoulder pain: a systematic review and meta-analysis |journal=J Integr Med |volume=13 |issue=4 |pages=241–7 |year=2015 |doi=10.1016/S2095-4964(15)60178-9|pmid=26165368}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 5pgwcdqz72f6pyu9o5xues5dn07cgi7 397135 397124 2026-07-23T21:43:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 397135 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} {{TOC limit|3}} == حوالا == {{حوالا}} gdqidkmu4wwqdaw86xjk6qnz2ib7tzd 397136 397135 2026-07-23T22:01:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 397136 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} {{TOC limit|3} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي == حوالا == {{حوالا}} 3osldq8989qadnkpl85a43y8775vuxd 397137 397136 2026-07-23T22:02:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 397137 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي == حوالا == {{حوالا}} fmwx4keylda8y7x1v6vdqtzo73z8jww 397138 397137 2026-07-23T22:04:49Z Intisar Ali 8681 397138 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثرائتي == {{as of|2021}}، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[Science-Based Medicine]]'' لاءِ [[Steven Novella]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9ahzpk15tdqhrfxmnsi87j8avvvf32z 397139 397138 2026-07-23T22:05:40Z Intisar Ali 8681 397139 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[Science-Based Medicine]]'' لاءِ [[Steven Novella]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} lefoau7qsozgrjw1rsxat39ks7c81v0 397140 397139 2026-07-23T22:06:41Z Intisar Ali 8681 397140 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} qbxh69xp8e5ahfzgplxl1q0fy7qiq6v 397141 397140 2026-07-23T22:08:46Z Intisar Ali 8681 397141 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == == حوالا == {{حوالا}} 00y7mujeintr8pwi0waej03edx4krvw 397142 397141 2026-07-23T22:10:15Z Intisar Ali 8681 397142 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (clinical trials) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (invasive) نوعيت سبب، [[Efficacy#Medicine|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[control group|ڪنٽرول گروهه]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[Blind experiment|بلائنڊ]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (non-specific) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (inert) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[Nature Reviews Cancer]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[review article|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (psychosocial) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> == حوالا == {{حوالا}} 1lnkw43zip63nfrwytcs3o2bg87i5gu 397143 397142 2026-07-23T22:11:11Z Intisar Ali 8681 397143 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (clinical trials) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (invasive) نوعيت سبب، [[Efficacy#Medicine|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[control group|ڪنٽرول گروهه]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[Blind experiment|بلائنڊ]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (non-specific) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (inert) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[Nature Reviews Cancer]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[review article|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (psychosocial) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[evidence-based medicine|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[medicine|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[David Gorski]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 8yxg36nxz2nbwj3lq4ne4pjm9pgtst7 397144 397143 2026-07-23T22:17:10Z Intisar Ali 8681 397144 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} m5goljkn3rqifock8qvskcmq47n5m7i 397145 397144 2026-07-23T22:18:09Z Intisar Ali 8681 397145 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== == حوالا == {{حوالا}} hbg1mc8y2otoozfugkh4tzqzp9j3w26 397146 397145 2026-07-23T22:22:54Z Intisar Ali 8681 397146 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} graytwu1oga9p1bsnxb06dcfue7us32 397147 397146 2026-07-23T22:31:18Z Intisar Ali 8681 397147 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} qlh6uvw3zx5sb233bhra8s7vd82bkzz 397148 397147 2026-07-23T22:35:17Z Intisar Ali 8681 397148 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> == حوالا == {{حوالا}} jx9jp2yjggz1i1qb46rq5ptnt3dwxww 397149 397148 2026-07-23T22:38:23Z Intisar Ali 8681 397149 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (contraindicated) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[abdomen|پيٽ واري علائقي]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> == حوالا == {{حوالا}} r28tj3e3nykyl05hg1pp8vnrh6a7ahm 397150 397149 2026-07-23T22:39:21Z Intisar Ali 8681 397150 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> == حوالا == {{حوالا}} ik0t109h840mhliuyn3chg1ibnklmuo 397151 397150 2026-07-23T22:43:00Z Intisar Ali 8681 397151 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> == حوالا == {{حوالا}} 7qug0qnn22bbvrycnl9ex50mirtlali 397152 397151 2026-07-23T22:44:36Z Intisar Ali 8681 397152 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} lnz9un5pyfy9vwft5indlicw19hgfqw 397153 397152 2026-07-23T22:45:48Z Intisar Ali 8681 397153 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} == حوالا == {{حوالا}} 3rgi6d26ru63d4cqowivnffumh1s8x7 397154 397153 2026-07-23T22:51:16Z Intisar Ali 8681 397154 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|Qi|Traditional Chinese medicine|Meridian (Chinese medicine)|List of acupuncture points}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} sifmakx9vdbqa6e7c456jpe42dlmxe4 397155 397154 2026-07-23T22:53:06Z Intisar Ali 8681 397155 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} ooewx65g9geun3o3157hjemv4frccar 397156 397155 2026-07-23T23:01:52Z Intisar Ali 8681 397156 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} pnxbetz23tlvfc5a6vt36rag03ri1ke 397157 397156 2026-07-23T23:03:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 397157 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} ochxfeuoz3trvr3m2xle4s0bjxoxr7p 397158 397157 2026-07-23T23:11:41Z Intisar Ali 8681 397158 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} 455sylcqt0ae23em3dpd26h70wz555g 397159 397158 2026-07-23T23:17:50Z Intisar Ali 8681 397159 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦوڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} hvl53keccrriblksftb6er74am59f1w 397160 397159 2026-07-23T23:19:02Z Intisar Ali 8681 397160 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} bw1sbhr0lie5azm4ovl8bz9mqm4mueu 397161 397160 2026-07-23T23:21:13Z Intisar Ali 8681 397161 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} 1o0mbigs33hb7plzobchwq9i84s1jyi 397162 397161 2026-07-23T23:23:32Z Intisar Ali 8681 397162 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} 24vwibwcigwdlet42ht2cgn4diadouj 397163 397162 2026-07-23T23:34:52Z Intisar Ali 8681 397163 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} pxbv122gqugh8ggayejdmu4fo1spbbs 397164 397163 2026-07-23T23:40:03Z Intisar Ali 8681 397164 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} qrt00nb03hwp7xn6vnhfzbw9800a0ed 397165 397164 2026-07-23T23:42:36Z Intisar Ali 8681 397165 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} odq992fu4qj1vdpvaf82q9xsqu5wlix 397166 397165 2026-07-23T23:48:40Z Intisar Ali 8681 397166 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == حوالا == {{حوالا}} 7trk14rkmg10ezyaq7jvbswgx2c9crf 397167 397166 2026-07-23T23:55:49Z Intisar Ali 8681 397167 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، {{As of|2014|lc=y}}، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == حوالا == {{حوالا}} lwnioqg36ad01dr8wolcnllrm3tgmji 397168 397167 2026-07-24T00:02:02Z Intisar Ali 8681 397168 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، {{As of|2014|lc=y}}، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 9qhxgx1xevr0rn5zdv9qbetlvjvlj8s 397169 397168 2026-07-24T00:03:16Z Intisar Ali 8681 397169 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} 4w3oqx1teaikdj9dijb70ydbs9ukio7 397170 397169 2026-07-24T00:05:38Z Intisar Ali 8681 397170 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] -->{{Columnslist|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == حوالا == {{حوالا}} lgbcrbvzhu40xghryc0qxqpz2clepb7 397171 397170 2026-07-24T00:07:36Z Intisar Ali 8681 /* پڻ ڏسو */ 397171 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == حوالا == {{حوالا}} aotqz8lbjekd951iui429yaawthe59t 397172 397171 2026-07-24T00:09:58Z Intisar Ali 8681 397172 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Hutchinson2012/> مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{EB1911 poster|Acupuncture}} {{Acupuncture}} {{Alternative medicine |state=collapsed}} {{Traditional Chinese medicine}} {{Pseudoscience}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[Category:ايڪيوپنڪچر| ]]<!-- Please leave the empty space as standard. --> [[Category:متبادل طب]] [[Category:چيني ايجادون]] [[Category:توانائي تي ٻڌل علاج]] [[Category:درد جو انتظام]] [[Category:جعلي سائنس]] [[Category:روايتي چيني طب]] [[Category:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] qtnj593h6lmh8z13bxxm9vcoyizd2au 397173 397172 2026-07-24T00:11:16Z Intisar Ali 8681 397173 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{EB1911 poster|Acupuncture}} {{Acupuncture}} {{Alternative medicine |state=collapsed}} {{Traditional Chinese medicine}} {{Pseudoscience}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[Category:ايڪيوپنڪچر| ]]<!-- Please leave the empty space as standard. --> [[Category:متبادل طب]] [[Category:چيني ايجادون]] [[Category:توانائي تي ٻڌل علاج]] [[Category:درد جو انتظام]] [[Category:جعلي سائنس]] [[Category:روايتي چيني طب]] [[Category:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] ik6167olshc8qozi10r5tvcrx4soonz 397174 397173 2026-07-24T00:14:52Z Intisar Ali 8681 397174 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{efn|name=SinghErnst2008}}<ref name="Ahn2008"/><ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{EB1911 poster|Acupuncture}} {{Acupuncture}} {{Alternative medicine |state=collapsed}} {{Traditional Chinese medicine}} {{Pseudoscience}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[Category:ايڪيوپنڪچر| ]]<!-- Please leave the empty space as standard. --> [[Category:متبادل طب]] [[Category:چيني ايجادون]] [[Category:توانائي تي ٻڌل علاج]] [[Category:درد جو انتظام]] [[Category:جعلي سائنس]] [[Category:روايتي چيني طب]] [[Category:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] f3kqh1lle5444uhat5xz819wc2g0l7v 397175 397174 2026-07-24T00:19:38Z Intisar Ali 8681 /* روايتي طب جون توجيهون */ 397175 wikitext text/x-wiki {{Short description|جعلي سائنسي سوئيون لڳائڻ تي ٻڌل علاج}} {{Infobox interventions | name = ايڪيوپنڪچر | image = Acupuncture1-1.jpg | ICD10 = {{ICD10PCS|8E0H30Z|8/E/0/H/}} | ICD9unlinked = {{ICD9proc|99.91}}-{{ICD9proc|99.92}} | MeshID = D015670 | OPS301 = {{OPS301|8-975}}.2 | other_codes = }} {{Infobox intangible heritage |Name = روايتي چيني طب جو ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسا بسشن |Image = |Caption = |Country = چين |ID = 425 |Region = APA |Year = 2010 }} {{Infobox Chinese |s=针灸 |t=針灸{{efn|لفظ "سوئي" روايتي چيني لکت ۾ ٻن اکرن 針 يا 鍼 مان ڪنهن به هڪ سان لکيو وڃي ٿو.}} |l="سوئي لڳائڻ [۽] موڪسا بسشن" |p=zhēnjiǔ |w=chên¹-chiu³ |mi={{IPAc-cmn|zh|en|1|.|j|iu|3}} |j=zam¹-gau³ |y=jāmgau |ci={{IPAc-yue|z|am|1|.|g|au|3}} |poj=chiam-kù }} {{Alternative medicine sidebar}} '''ايڪيوپنڪچر'''{{efn|هيءُ لفظ [[لاطيني ٻولي|لاطيني]] لفظن ايڪيوس (سوئي) ۽ پنڪچرا (ڇيدڻ يا سوراخ ڪرڻ) مان نڪتل آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Pyne D, Shenker NG | title = Demystifying acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 47 | issue = 8 | pages = 1132–36 | date = August 2008 | pmid = 18460551 | doi = 10.1093/rheumatology/ken161 | doi-access = free }}</ref>}} [[متبادل طب]] جو هڪ طريقو آهي<ref name=Berman2010>{{cite journal | vauthors = Berman BM, Langevin HM, Witt CM, Dubner R | s2cid = 10129706 | title = Acupuncture for chronic low back pain | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 363 | issue = 5 | pages = 454–61 | date = July 2010 | pmid = 20818865 | doi = 10.1056/NEJMct0806114 }}</ref> ۽ [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم جز آهي، جنهن ۾ جسم جي مخصوص هنڌن تي تمام باريڪ سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي سائنس]] (سيوڊو سائنس) قرار ڏنو ويو آهي؛<ref name=Baran2014>{{cite book |vauthors=Baran GR, Kiana MF, Samuel SP |title=Healthcare and Biomedical Technology in the 21st Century |chapter=Science, Pseudoscience, and Not Science: How do They Differ? |publisher=Springer |year=2014 |pages=19–57 |doi=10.1007/978-1-4614-8541-4_2 |isbn=978-1-4614-8540-7 |quote=various pseudosciences maintain their popularity in our society: acupuncture, astrology, homeopathy, etc.}}</ref><ref name=Khine2012>{{cite book |vauthors=Good R |veditors=Khine MS |title=Advances in Nature of Science Research: Concepts and Methodologies |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |year=2012 |publisher=Springer |isbn=978-94-007-2457-0 |page=103 |chapter=Chapter 5: Why the Study of Pseudoscience Should Be Included in Nature of Science Studies |quote=ڪايروپريڪٽڪ يا ايڪيوپنڪچر جهڙي ڪنهن شيءِ تي يقين رکڻ سان واقعي به ڪجهه حد تائين درد ۾ آرام اچي سگهي ٿو [...]، پر انهن جعلي سائنسن سان لاڳاپيل طبي علاج بابت ڪيل گهڻيون دعوائون بي بنياد آهن. |access-date=3 August 2016 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011907/https://books.google.com/books?id=4uOqSId2IjsC&pg=PA103 |url-status=live }}</ref> ڇاڪاڻ⁠تہ روايتي چيني طب جا نظريا ۽ طريقا [[سائنس|سائنسي ڄاڻ]] تي ٻڌل ناهن،<ref name="Barrett2007" /> ۽ ان کي [[ٺڳ ڊاڪٽرن جا طريقا|ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (ڪئيڪري) پڻ سڏيو ويو آهي.{{efn|name="quackery"}} ==تاريخ== === ابتدا === [[File:Acupuncture chart 300px.jpg|thumb|right|[[Ming dynasty|مِنگ خاندان]] ({{circa|1368|1644}}) جي دور جو ايڪيوپنڪچر جو خاڪو]] ايڪيوپنڪچر، [[موڪسيبسشن]] (moxibustion) سان گڏ، روايتي چيني طب جي قديم ترين عملن مان هڪ آهي.<ref name="abc">{{cite book| first1 = Gwei-Djen | last1 = Lu | first2 = Joseph | last2 = Needham | name-list-style = vanc |title=Celestial Lancets: A History and Rationale of Acupuncture and Moxa|isbn=978-0-7007-1458-2 |date=2002| publisher = Psychology Press }}</ref> گهڻا مؤرخن جو خيال آهي ته هي طريقو چين ۾ شروع ٿيو، جيتوڻيڪ ان جي ابتدا جي صحيح وقت بابت مختلف ۽ هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ روايتون موجود آهن.<ref name=White-Ernst>{{cite journal | vauthors = White A, Ernst E | title = A brief history of acupuncture | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 5 | pages = 662–63 | date = May 2004 | pmid = 15103027 | doi = 10.1093/rheumatology/keg005 | doi-access = free }}</ref><ref name="Porter 2013 p. 403">{{cite book |editor=Porter, Stuart B|chapter=18:Acupuncture in Physiotherapy|last=Bannan| first=Andrew | title=Tidy's Physiotherapy15: Tidy's Physiotherapy | publisher=Elsevier | series=Churchill Livingstone | year=2013 | isbn=978-0-7020-4344-4 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=RUlRPxA6O9YC&pg=PA403| page=403}}</ref> علمي ماهرن ڊيوڊ ريمي ۽ پال بيول جو چوڻ آهي ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات جي صحيح تاريخ ان ڳالهه تي دارومدار رکي ٿي ته قديم متنن جي تاريخن تي ڪيترو اعتماد ڪري سگهجي ٿو ۽ "ايڪيوپنڪچر" جي تعريف کي ڪيئن سمجهيو وڃي.<ref name=Ramey/> ڀارت ۾ ايڪيوپريشر جو علاج وڏي پيماني تي رائج هو. جڏهن [[چيني ٻڌ مت |ٻڌ مت]] چين ۾ پهتو، تڏهن ايڪيوپريشر جو هي طريقو پڻ چين جي عام طبي عمل ۾ شامل ٿي ويو، ۽ پوءِ ان کي ايڪيوپنڪچر جي نالي سان سڃاتو وڃڻ لڳو. ڀارتي ايڪيوپريشر ۽ چيني ايڪيوپنڪچر جا بنيادي نقطا هڪ ٻئي سان گهڻي حد تائين هڪجهڙا آهن.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|page=27|author=Joseph S. Alter|title=Asian Medicine and Globalization|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|year=2013|isbn=978-0-8122-0525-1|access-date=13 February 2022|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012411/https://books.google.com/books?id=wGQUBAAAQBAJ&pg=PA27|url-status=live}}</ref> رسالو ''رھيوميٽولاجي'' موجب، ايڪيوپنڪچر لاءِ "تشخيص ۽ علاج جي منظم نظام" جو سڀ کان پهريون دستاويزي ذڪر تقريباً 100 ق.م. جي ڪتاب ''انر ڪلاسڪ آف هوانگدي'' (''[[هوانگدي نيجنگ]]'') ۾ ملي ٿو.<ref name=White-Ernst/> تقريباً 100 ق.م. جي دور سان لاڳاپيل [[ليو شينگ, ژونگشان جو شھزادو|ليو شينگ]] جي مقبري مان ملندڙ سون ۽ چانديءَ جون سُوئيون ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو آثار قديمه وارو ثبوت سمجهيون وڃن ٿيون، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته انهن جو استعمال واقعي ايڪيوپنڪچر لاءِ ٿيندو هو يا نه.<ref name=Ramey>{{cite journal | vauthors = Ramey D, Buell D | year = 2004 | title = A true history of acupuncture | url = http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | doi = 10.1211/fact.2004.00244 | volume = 9 | issue = 4 | journal = Focus on Alternative and Complementary Therapies | pages = 269–73 | s2cid = 71106490 | trans-title = 2017-01-01 | access-date = 21 March 2014 | archive-date = 24 May 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140524190347/http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244/full | url-status = live | url-access = subscription }}</ref> پلينيو پريئوريسڪي موجب، ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان پراڻو معلوم تاريخي ذڪر ''[[شيجي]]'' ("عظيم مؤرخ جا رڪارڊ") ۾ ملي ٿو، جيڪو تقريباً 100 ق.م. ۾ هڪ مؤرخ لکيو هو.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو سمجهيو وڃي ٿو ته هي متن ان دور ۾ اڳ ئي رائج طبي عمل کي قلمبند ڪري رهيو هو.<ref name=White-Ernst/> ==== متبادل نظريا ==== 5,000 سال پراڻي [[اوٽزي برفاني انسان]] (Ötzi the Iceman) جي ممي ٿيل لاش تي ٽاٽوئن جا 15 مجموعا مليا،<ref name=Dorfer-1999/> جن مان ڪيترائي اهڙن جسماني هنڌن تي هئا، جتي پيٽ يا هيٺين پٺ جي تڪليفن لاءِ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون لڳايون وينديون آهن. لاش مان مليل ثبوتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اوٽزي کي اهي تڪليفون موجود هيون.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ان بنياد تي ڪجهه ماڻهن دليل ڏنو آهي ته ايڪيوپنڪچر جهڙا طريقا شروعاتي [[ڪانسي جو دور|ڪانسي جي دور]] ۾ [[يوريشيا]] جي ٻين حصن ۾ پڻ رائج هوندا هئا؛<ref name=Dorfer-1999>{{cite journal | vauthors = Dorfer L, Moser M, Bahr F, Spindler K, Egarter-Vigl E, Giullén S, Dohr G, Kenner T | title = A medical report from the Stone Age? | journal = Lancet | volume = 354 | issue = 9183 | pages = 1023–25 | date = September 1999 | pmid = 10501382 | doi = 10.1016/S0140-6736(98)12242-0 | s2cid = 29084491 | url = http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20100922184626/http://www.utexas.edu/courses/classicalarch/readings/Iceman_Tattoos.pdf | archive-date = 22 September 2010 }}</ref> پر ''دي آڪسفورڊ ھينڊبڪ آف دي ھسٽري آف ميڊيسن'' هن نظريي کي "قياسي" قرار ڏئي ٿو.<ref name="Jackson 2011 p. 610">{{cite book | last=Jackson | first=M. | title=The Oxford Handbook of the History of Medicine | publisher=OUP Oxford | series=Oxford Handbooks in History | year=2011 | isbn=978-0-19-954649-7 | url=https://books.google.com/books?id=cpjgoazGIC4C&pg=PT610| page=610}}</ref> عام طور اهو غير امڪاني سمجهيو وڃي ٿو ته 2000 ق.م. کان اڳ ايڪيوپنڪچر جو رواج موجود هو.<ref name=Ramey/> ممڪن آهي ته [[نئون پٿر جو دور|نئين پٿري دور]] جي پڇاڙيءَ ۾، يعني [[پٿر جو دور|پٿر جي دور]] جي آخر ۾، ايڪيوپنڪچر لاءِ تيز ڪيل پٿرن، جن کي [[بيئن پٿر|بيئن شي]] (Bian shi) چيو ويندو هو، استعمال ڪيا ويندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} پوءِ جي ڪيترن ئي چيني متنن ۾ "پلين" نالي تيز پٿرن جو ذڪر ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ "پٿر جي جاچ ڪندڙ اوزار" آهي، ۽ ممڪن آهي ته اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿيندا رهيا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} قديم چيني طبي ڪتاب ''هوانگدي نيجنگ'' مان ظاهر ٿئي ٿو ته ان وقت اهو عقيدو هو ته تيز پٿر جسم جي سطح تي يا ان جي ويجهو ٿيندڙ بيمارين جو علاج ڪري سگهن ٿا، شايد ان ڪري جو اهي جسم ۾ ٿوري کوٽائي تائين ئي داخل ٿي سگهندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|71}} بهرحال، وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهي پٿر ٻين طبي مقصدن، جهڙوڪ ڦرڙي کي چيري ان مان [[پيپ]] ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/> ''[[ماوانگدوئي]]'' جي متنن، جيڪي ٻي صدي ق.م. جا سمجهيا وڃن ٿا، ۾ ڦوڙن ([[ڦرڙي.]]) کي کولڻ لاءِ نوڪدار پٿرن ۽ موڪسيبسشن جو ذڪر ملي ٿو، پر ايڪيوپنڪچر جو نه.<ref name="Prioreschi2004"/> اهو به اندازو لڳايو ويو آهي ته اهي پٿر رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ٿيندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ قديم چيني عقيدي موجب بيماريون جسم اندر موجود شيطانن سبب ٿينديون هيون، جن کي رت ڪڍڻ ذريعي ختم يا ٻاهر ڪڍي سگهجي ٿو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42">{{cite book | vauthors=Singh S, Ernst E | title=Trick Or Treatment: The Undeniable Facts about Alternative Medicine | publisher=W. W. Norton | series=Norton paperback | year=2008 | isbn=978-0-393-06661-6 | url=https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | page=42 | access-date=27 January 2016 | archive-date=4 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181954/https://books.google.com/books?id=5m6CKTEr3I0C&pg=PA42 | url-status=live }}</ref> امڪان آهي ته رت ڪڍڻ جو طريقو ئي بعد ۾ ايڪيوپنڪچر جو بنياد بڻيو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> مؤرخن [[لو گوئي-جين]] ۽ [[جوزف نيڊهم]] موجب، ان ڳالهه جا مضبوط ثبوت موجود آهن ته ايڪيوپنڪچر جي شروعات تقريباً 600 ق.م. ۾ ٿي هوندي.<ref name="abc"/> ان دور جي ڪجهه قديم نشانيون ۽ [[پڪٽوگرام|تصويري علامتون]] ظاهر ڪن ٿيون ته ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن جو رواج موجود هو.<ref name="Robson">{{cite book | last = Robson | first = T | title = An Introduction to Complementary Medicine | isbn = 978-1-74114-054-5 | year = 2004 | publisher = [[Allen & Unwin]] | url=https://books.google.com/books?id=E6oa37ZyTxEC&pg=PA90 | page = 90 }}</ref> بهرحال، لو ۽ نيڊهم جو چوڻ هو ته ان زماني ۾ چين ۾ موجود مواد مان اهڙي سُوئي ٺاهڻ جو امڪان گهٽ هو، جيڪا ايڪيوپنڪچر لاءِ موزون هجي.<ref name="abc"/>{{RP|71–72}} ممڪن آهي ته شروعاتي ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون [[ڪانسي]] مان ٺهنديون هجن. ان کان علاوه ٽِن، ٽامو، سون ۽ چاندي پڻ ممڪن مواد هئا، جيتوڻيڪ انهن جي استعمال جو امڪان گهٽ يا محدود حالتن تائين هو.<ref name="abc"/>{{RP|69}} جيڪڏهن [[شانگ خاندان]] (1766 کان 1122 ق.م.) جي دور ۾ ايڪيوپنڪچر رائج هو، ته ممڪن آهي ته ڪنڊا، تيز ڪيل هڏا يا بانس جهڙا نامياتي مواد استعمال ٿيندا هجن.<ref name="abc"/>{{RP|70}} جڏهن فولاد ٺاهڻ جا طريقا دريافت ٿيا، ته ان ٻين سڀني مواد جي جاءِ والاري، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان تمام باريڪ پر مضبوط سُوئيون تيار ڪري سگهبيون هيون.<ref name="abc"/>{{RP|74}} لو ۽ نيڊهم اهو به نوٽ ڪيو ته اهي سڀ قديم مواد، جيڪي ايڪيوپنڪچر لاءِ استعمال ٿي سگهندا هئا ۽ جن جا آثار قديمه جا ثبوت به مليا آهن، جهڙوڪ تيز ڪيل هڏا، بانس يا پٿر، ٻين ڪيترن مقصدن لاءِ پڻ استعمال ٿيندا هئا.<ref name="abc"/> ''رھيوميٽولاجي'' ۾ شايع ٿيل هڪ مقالي موجب، 198 ق.م. جي [[ماوانگدوئي]] جي مقبري مان مليل دستاويزن ۾ ايڪيوپنڪچر جو ڪو ذڪر موجود نه هجڻ مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته شايد ان وقت تائين ايڪيوپنڪچر جو رواج نه هو.<ref name=White-Ernst/> ==== عقيدي جا نظام ==== ايڪيوپنڪچر بابت وقت سان گڏ ڪيترائي مختلف، ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ ٻئي سان ٽڪراءُ رکندڙ، عقيدي جا نظام وجود ۾ آيا. ممڪن آهي ته اهو مختلف فڪري مڪتبن جي مقابلي جو نتيجو هجي.<ref name=White-Ernst/> ڪجهه قديم متنن ۾ ايڪيوپنڪچر کي رت ڪڍڻ لاءِ استعمال ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، جڏهن ته ٻين ۾ رت ڪڍڻ ۽ روحاني حياتياتي توانائي ''چي'' (qi) جي نظرين کي گڏايو ويو آهي. وقت گذرڻ سان علاج جو مرڪز رت ڪڍڻ کان هٽي جسم جي مخصوص نقطن ۾ سُوئيون داخل ڪرڻ ۽ آخرڪار ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي توانائين ۾ توازن قائم ڪرڻ واري تصور ڏانهن منتقل ٿي ويو.<ref name="Prioreschi2004"/> ڊيوڊ ريمي موجب، ڪڏهن به ڪو هڪ "طريقو يا نظريو" اهڙو نه رهيو، جنهن کي غالب معيار طور قبول ڪيو ويو هجي.<ref>{{cite journal | vauthors = Ramey DW | title = Inaccurate acupuncture history | journal = Rheumatology | volume = 43 | issue = 12 | pages = 1593; author reply 1593–94 | date = December 2004 | pmid = 15564643 | doi = 10.1093/rheumatology/keh363 | doi-access = free }}</ref> ان زماني ۾ طب بابت سائنسي ڄاڻ اڃا ترقي نه ڪئي هئي، خاص طور تي ان ڪري جو چين ۾ فوت ٿيل ماڻهن جي چيرڦاڙ (ڊسسيڪشن) تي پابندي هئي، جنهن سبب جسماني بناوت (ائناٽامي) بابت بنيادي علم جي ترقي ممڪن نه ٿي سگهي.<ref name=White-Ernst/> اهو يقيني طور معلوم ناهي ته مخصوص ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪڏهن متعارف ڪرايا ويا، پر تقريباً 400 کان 500 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب [[بيئن چيُوئي]] جي سوانح عمري ۾ جسم جي مقرر ڪيل هنڌن تي سُوئيون داخل ڪرڻ جو ذڪر موجود آهي.<ref name="abc"/> بيئن چيُوئي جو عقيدو هو ته کوپڙيءَ جي مٿئين حصي تي هڪ ئي ايڪيوپنڪچر نقطو موجود آهي، جنهن کي هن "سو ملاقاتن جو نقطو" سڏيو.<ref name="abc"/>{{RP|83}} 156 کان 186 ق.م. جي وچ واري دور سان منسوب متنن ۾ حياتياتي توانائي جي رستن، جن کي بعد ۾ ميريڊين (meridians) سڏيو ويو، بابت ابتدائي عقيدن جو ذڪر ملي ٿو، جيڪي اڳتي هلي ايڪيوپنڪچر جي شروعاتي نظرين جو بنيادي حصو بڻيا.<ref name=Ramey/> ريمي ۽ بيول موجب، جديد ايڪيوپنڪچر جا "عملي طريقا ۽ نظرياتي بنياد" تقريباً 100 ق.م. ۾ لکيل ''دي ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' (''هوانگدي نيجنگ'') ۾ متعارف ڪرايا ويا.<ref name=Prioreschi2004>{{cite book | last = Prioreschi | first = P | pages = [https://books.google.com/books?id=MJUMhEYGOKsC&pg=PA147 147–48] | year = 2004 | isbn = 978-1-888456-01-1 | publisher = Horatius Press | title = A history of Medicine, Volume 2 }}</ref><ref name=Ramey/> هن ڪتاب ۾ اهو تصور پيش ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر جسم جي ميريڊينن (رستن) جي هڪ ڄار ۾ حياتياتي توانائي (''چي''، ''qi'') جي وهڪري کي منظم يا تبديل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=Ramey/><ref name="Epler">{{cite journal | vauthors = Epler DC | title = Bloodletting in early Chinese medicine and its relation to the origin of acupuncture | journal = Bulletin of the History of Medicine | volume = 54 | issue = 3 | pages = 337–67 | year = 1980 | pmid = 6998524 }}</ref> هن نيٽ ورڪ جي تصور ۾ ايڪيو-رستا (acu-tracts) شامل هئا، جهڙوڪ ٻانهن جي ڊگھائي سان هلندڙ هڪ ليڪ، جنهن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا موجود هجڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. اڄ به ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جيڪي ڪيترن هنڌن تي سُوئيون استعمال ڪن ٿا، انهن مان ڪجهه جا نالا ساڳيا آهن، جيڪي ''ييلو ايمپررس ڪلاسڪ'' ۾ ڏنا ويا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|93}} ايندڙ صدين دوران ڪيترائي اضافي دستاويز شايع ٿيا، جن ۾ نون ايڪيوپنڪچر نقطن جو تعارف ڪرايو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|101}} چوٿين صدي عيسوي تائين، اڄ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جي گهڻن ئي نقطن جا نالا رکيا ۽ انهن جي سڃاڻپ ڪئي وڃي چڪي هئي.<ref name="abc"/>{{RP|101}} === چين ۾ شروعاتي ترقي === ==== قيام ۽ واڌ ==== پهرين صدي عيسويءَ جي پهرئين اڌ دوران، ايڪيوپنڪچر جي ماهرن اهو عقيدو عام ڪرڻ شروع ڪيو ته ايڪيوپنڪچر جي اثرائتيت تي ڏينهن يا رات جو وقت، چنڊ جو چڪر، ۽ موسم اثرانداز ٿيندا آهن.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} "ين-يانگ چڪرن جي سائنس" ({{lang|zh|運氣學}} {{transliteration|zh|yùn qì xué}}{{efn|پنجن حرڪتن ۽ ڇهن ''چي'' ({{lang|zh|五運六氣}} {{transliteration|zh|wǔ yùn liù qì}}) ڏانهن اشارو.}}) اهڙن عقيدن جو هڪ مجموعو هو، جنهن موجب بيمارين جو علاج آسماني '''ٽيئن''' (tian) ۽ زميني '''ڊي''' (di) قوتن جي اهڙي هم آهنگي تي دارومدار رکندو هو، جيڪا سج ۽ چنڊ جهڙن چڪرن سان مطابقت رکي ٿي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} اهڙا ڪيترائي مختلف عقيدي وارا نظام موجود هئا، جيڪي مختلف آسماني ۽ زميني اجرامن يا عنصرن تي ٻڌل هئا، جيڪي گردش ڪندا هئا ۽ صرف مخصوص وقتن تي هڪ ٻئي سان هم آهنگ ٿيندا هئا.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} نيڊهم ۽ لو موجب، ايڪيوپنڪچر جا ماهر انهن "من ماني اڳڪٿين" کي پيچيده خاڪن ۽ خاص اصطلاحن جي هڪ نظام ذريعي بيان ڪندا هئا.<ref name="abc"/> ان دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جون سُوئيون اڄڪلهه استعمال ٿيندڙ اڪثر سُوئين کان گهڻيون ٿلهيون هونديون هيون ۽ انهن سبب اڪثر انفيڪشن ٿي پوندي هئي. انفيڪشن جي اصل سبب جراثيم کان پاڪ نه هجڻ هو، پر ان زماني ۾ اهو سمجهيو ويندو هو ته اها غلط سُوئي استعمال ڪرڻ، غلط هنڌ تي سُوئي لڳائڻ، يا غلط وقت تي سُوئي لڳائڻ سبب ٿيندي آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} بعد ۾ ڪيترين سُوئين کي اُباليل پاڻي يا باهه جي شعلن ۾ گرم ڪيو ويندو هو. ڪڏهن ڪڏهن سُوئيون اڃا گرم هجڻ دوران ئي استعمال ڪيون وينديون هيون، جنهن سان سُوئي لڳائڻ واري هنڌ تي [[داغ ڏئي ساڙڻ]] (cauterization) جهڙو اثر پيدا ٿيندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|104}} سن 1601ع ۾ شايع ٿيل ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسشن ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸大成|s=针灸大成|p=Zhēn jiǔ dà chéng|w=Chen Chiu Ta Chʻeng}}.}} ۾ نَوَ قسمن جي سُوئين جي سفارش ڪئي وئي، جنهن جو هڪ ممڪن سبب قديم چيني عقيدو هو ته انگ ''نَوَ'' هڪ جادويي انگ آهي.<ref name="abc"/>{{RP|102–03}} ٻيا عقيدي وارا نظام ان خيال تي ٻڌل هئا ته انساني جسم هڪ مخصوص تال (رڌم) مطابق ڪم ڪندو آهي، ۽ ايڪيوپنڪچر کي ان تال جي صحيح مرحلي تي لاڳو ڪرڻ ضروري آهي ته جيئن اهو اثرائتو ثابت ٿئي.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} ڪجهه حالتن ۾ ين ۽ يانگ جي وچ ۾ عدم توازن کي بيماري جو سبب سمجهيو ويندو هو.<ref name="abc"/>{{RP|140–41}} پهرين صدي عيسويءَ دوران ايڪيوپنڪچر بابت ڪيترائي ابتدائي ڪتاب شايع ٿيا، ۽ ايڪيوپنڪچر جا مشهور ماهر سامهون اچڻ لڳا. ''جين جيو جيا ييجنگ''{{efn|{{lang-zh|t=針灸甲乙經|s=针灸甲乙经|p=Zhēn jiǔ jiǎ yǐ jīng}}.}}، جيڪو ٽين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري شايع ٿيو، ايڪيوپنڪچر بابت سڀ کان قديم ڪتاب بڻيو، جيڪو اڄ تائين موجود آهي.<ref name="abc"/> ٻين ڪتابن، جهڙوڪ ''يو گوئي جين جِنگ''{{efn|{{lang-zh|t=玉匱鍼經|s=玉匮针经|p=Yù guì zhēn jīng|w=Yü Kuei Chen Ching}}.}}، جيڪو چين جي طبي خدمتن جي ڊائريڪٽر لکيو هو، پڻ ان دور ۾ اهم اثر ڇڏيو، پر اهي محفوظ نه رهي سگهيا.<ref name="abc"/> ستين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سن سِميائو]] ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل خاڪا ۽ چارٽ شايع ڪيا، جن ۾ مختلف جسامت وارن ماڻهن تي ايڪيوپنڪچر جا هنڌ معلوم ڪرڻ جا معياري طريقا مقرر ڪيا ويا ۽ ايڪيوپنڪچر جي نقطن کي منظم گروهن ۾ ورهايو ويو.<ref name="abc"/> ڪاغذ جي تياريءَ ۾ بهتري اچڻ سان ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ ڪتاب شايع ٿيڻ لڳا، جنهن سبب چين ۾ ايڪيوپنڪچر وڌيڪ مضبوط بنيادن تي قائم ٿي ويو.<ref>{{Cite web |date=2022-10-20 |title=Some Sepsis Stuff {{!}} Science-Based Medicine |url=https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |access-date=2022-11-04 |website=sciencebasedmedicine.org |language=en-US |archive-date=4 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221104115738/https://sciencebasedmedicine.org/some-sepsis-stuff/ |url-status=live }}</ref> شاهي طبي خدمت (امپيريل ميڊيڪل سروس) ۽ شاهي طبي ڪاليج (امپيريل ميڊيڪل ڪاليج)، جيڪي ٻئي ايڪيوپنڪچر جي سرپرستي ڪندا هئا، وڌيڪ منظم ٿيا ۽ هر صوبي ۾ طبي ڪاليج قائم ڪيا.<ref name="abc"/>{{rp|129}} عوام پڻ اهڙين ڪهاڻين سان واقف ٿيو، جن ۾ مشهور ايڪيوپنڪچر ماهرن طرفان شاهي خاندان جي ماڻهن جون بيماريون علاج ٿيڻ جو ذڪر هوندو هو.<ref name="abc"/>{{rp|129–35}} جڏهن [[مِنگ خاندان]] (1368–1644ع) جي دور ۾ ''گريٽ ڪمپينڊيئم آف ايڪيوپنڪچر اينڊ موڪسيبسش '' شايع ٿيو، تڏهن تائين جديد دور ۾ استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر جا گهڻا طريقا اڳ ئي قائم ٿي چڪا هئا.<ref name=White-Ernst/> ==== زوال ==== [[سونگ خاندان]] جي پڄاڻي (1279ع) تائين چين ۾ ايڪيوپنڪچر پنهنجي گهڻي اهميت وڃائي چڪو هو.<ref name=Barnes2005>{{cite book | last = Barnes | first = Linda L | title = Needles, Herbs, Gods, and Ghosts: China, Healing, and the West to 1848 | year = 2005 | publisher = [[Harvard University Press]] | isbn = 978-0-674-01872-3}}</ref>{{rp|25}} ايندڙ صدين ۾ اهو وڌيڪ ناياب ٿيندو ويو ۽ ان کي [[ڪيمياگري]]، [[شامانيت]]، [[دائيگري]] ۽ موڪسيبسشن جهڙن گهٽ وقار وارن پيشائن سان ڳنڍيو وڃڻ لڳو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|25}} ان کان علاوه، ارڙهين صديءَ تائين روايتي توهم پرست عقيدن جي ڀيٽ ۾ سائنسي عقليت وڌيڪ مقبول ٿيڻ لڳي.<ref name=White-Ernst/> سن 1757ع تائين چيني طب جي تاريخ بابت هڪ ڪتاب ۾ ايڪيوپنڪچر کي "گم ٿيل فن" قرار ڏنو ويو.<ref name="abc"/>{{RP|160}} ان جي زوال جو هڪ سبب دوائن ۽ نسخن جي وڌندڙ مقبوليت پڻ هو، جڏهن ته ٻيو سبب ان جو سماج جي هيٺين طبقن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃڻ هو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|188}} سن 1822ع ۾ چيني شهنشاهه هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت شاهي طبي اداري (امپيريل ميڊيڪل انسٽيٽيوٽ) مان ايڪيوپنڪچر جي تدريس ۽ مشق کي خارج ڪيو ويو.<ref name=White-Ernst/> سندس چوڻ هو ته هي طريقو معزز عالم حضرات لاءِ مناسب نه آهي.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} چين ۾ ايڪيوپنڪچر آهستي آهستي هيٺين طبقي جي غيرتعليم يافته ماهرن سان وابسته ٿي ويو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|58}} ڪجهه عرصي لاءِ ان کي ٻيهر بحال ڪيو ويو، پر 1929ع ۾ سائنس تي ٻڌل طب جي حق ۾ ان تي ٻيهر پابندي لاڳو ڪئي وئي. جيتوڻيڪ ان عرصي دوران چين ۾ ايڪيوپنڪچر زوال پذير رهيو، پر ٻين ڪيترن ئي ملڪن ۾ ان جي مقبوليت وڌندي وئي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> === بين الاقوامي ڦهلاءُ === [[File:hua t08.jpg|thumb|''Shisi jing fahui'' (''چوڏهن ميريڊينن جي وضاحت'') مان ايڪيوپنڪچر جو خاڪو، جيڪو [[Hua Shou|هوا شو]] ({{floruit|1340s}}، [[Ming dynasty|مِنگ خاندان]]) لکيو. سوهارايا هيسوڪي (Suharaya Heisuke) پاران جاپاني ٻيهر ڇپائي (اِيڊو، ڪيوهو جي پهرئين سال = 1716ع).]] اهو سمجهيو وڃي ٿو ته ايشيا ۾ چين کان ٻاهر ايڪيوپنڪچر سڀ کان پهرين [[Korea|ڪوريا]] ۾ پهتو.<ref name="abc"/> ڪوريا اندر هڪ ڏند ڪٿا موجود آهي، جنهن موجب ايڪيوپنڪچر جي ترقي شهنشاهه [[ڊانگُن]] ڪئي، جيتوڻيڪ وڌيڪ امڪان اهو آهي ته اهو 514ع ۾ هڪ چيني نوآبادياتي ضلعي (ڪاليونل پريفيڪچر) مان ڪوريا ۾ آندو ويو هو.<ref name="abc"/>{{RP|262–63}} ڇهين صديءَ تائين ڪوريا ۾ ايڪيوپنڪچر جو استعمال عام ٿي چڪو هو. اٺين ۽ نائين صديءَ دوران اهو [[ويٽنام]] تائين ڦهلجي ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> جيئن ويٽنام نائين صديءَ جي لڳ ڀڳ جاپان ۽ چين سان واپار شروع ڪيو، تيئن اهو انهن ٻنهي ملڪن جي ايڪيوپنڪچر جي طريقن کان متاثر ٿيو.<ref name=White-Ernst/> چين ۽ ڪوريا ٻنهي "طبي مشنري" موڪليا، جن روايتي چيني طب جاپان تائين پهچائي، جنهن جو آغاز تقريباً 219ع کان ٿيو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} سن 553ع ۾ ڪيترن ئي ڪورين ۽ چيني شهرين کي جاپان ۾ طبي تعليم کي نئين سر منظم ڪرڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو، ۽ انهن ايڪيوپنڪچر کي پڻ ان نظام جو حصو بڻايو.<ref name="abc"/>{{RP|264}} بعد ۾ جاپان پنهنجا شاگرد ٻيهر چين موڪليا ۽ ايڪيوپنڪچر کي چيني سرڪاري طبي انتظاميه جي پنجن شعبن مان هڪ طور قائم ڪيو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} سترهين صديءَ جي ٻئي اڌ دوران ايڪيوپنڪچر يورپ ۾ ڦهلجڻ شروع ٿيو. تقريباً انهيءَ زماني ۾ [[وليم ٽين رائين]]، جيڪو [[ڊچ ايسٽ انڊيا ڪمپني]] لاءِ ڪم ڪندڙ هڪ طبيب هو، جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهرن سان مليو ۽ پوءِ يورپين کي ان بابت وڌيڪ تحقيق ڪرڻ لاءِ همٿايو.<ref name="abc"/>{{RP|264–65}} هن پنهنجي 1683ع واري تصنيف ''ڊي آڪيوپنڪچرا'' ۾ يورپي پڙهندڙن لاءِ ايڪيوپنڪچر جي پهرين تفصيلي وضاحت شايع ڪئي ۽ "آڪيوپنڪچر" (ايڪيوپنڪچر) جو اصطلاح به متعارف ڪرايو.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> اولهه جي ملڪن مان فرانس انهن شروعاتي ملڪن ۾ شامل هو، جنهن ايڪيوپنڪچر کي اختيار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ [[جيسوئيٽ]] مشنرين هن عمل کي سورهين صديءَ ۾ فرانسيسي ڪلينڪن تائين پهچايو هو.<ref name=White-Ernst/> فرانسيسي طبيب لوئي برليوز، جيڪو موسيقار [[هيڪٽر برليوز]] جو والد هو، کي عام طور يورپ ۾ 1810ع ۾ سڀ کان پهرين هن طريقي جو عملي تجربو ڪرڻ جو اعزاز ڏنو وڃي ٿو، جنهن کان پوءِ هن 1816ع ۾ پنهنجا نتيجا شايع ڪيا.<ref name=Barnes2005/>{{rp|308}} اوڻيهين صديءَ تائين ايڪيوپنڪچر دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ عام ٿي چڪو هو.<ref name=abc/>{{RP|295}} آمريڪن ۽ برطانوي ماڻهن اوڻيهين صديءَ جي شروعات ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ دلچسپي ڏيکارڻ شروع ڪئي، جيتوڻيڪ صديءَ جي وچ تائين اها دلچسپي گهٽجي وئي.<ref name=White-Ernst/> اولهه جي ماهرن ايڪيوپنڪچر بابت روايتي عقيدن، جهڙوڪ روحاني توانائي، [[نبض ذريعي تشخيص]]، ۽ چنڊ، سج يا جسم جي تال سان لاڳاپيل نظرين کي ڇڏي ڏنو. مثال طور، روحاني توانائيءَ جي وهڪري جا خاڪا اولهه جي جسماني بناوت (ائناٽامي) وارن خاڪن سان مطابقت نه رکندا هئا. ان جي بدران، هنن ايڪيوپنڪچر لاءِ هڪ نئون نظريو اختيار ڪيو، جنهن موجب سُوئيون اعصاب (نروز) ۾ داخل ڪري اثر پيدا ڪيو ويندو آهي.<ref name=White-Ernst/><ref name="Porter 2013 p. 403"/><ref name="Jackson 2011 p. 610"/> يورپ ۾ اهو به قياس ڪيو ويو ته ايڪيوپنڪچر شايد جسم ۾ بجليءَ جي وهڪري کي وڌائي يا روڪي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو مشاهدو ڪيو ويو هو ته برقي جهٽڪا مرڻ کان پوءِ به ڏيڏر جي ٽنگ کي ڦڙڪائي سگهن ٿا.<ref name="Singh Ernst 2008 p. 42"/> آخرڪار اولهه پنهنجي هڪ الڳ عقيدي جو نظام تيار ڪيو، جيڪو ٽراويل (Travell) جي ''ٽرگر پوائنٽن'' تي ٻڌل هو، جن بابت اهو سمجهيو ويندو هو ته اهي درد کي روڪيندا يا گهٽائيندا آهن. اهي جسم جي انهن ئي هنڌن تي واقع هئا، جتي چين ۾ روحاني بنيادن تي ايڪيوپنڪچر جا نقطا بيان ڪيا ويندا هئا، پر انهن لاءِ مختلف اصطلاح استعمال ڪيا ويا.<ref name=White-Ernst/> اولهه ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پهريون مفصل علمي ڪتاب 1683ع ۾ [[وليم ٽين رائين]] شايع ڪيو.<ref name=Barnes2005/>{{rp|75}} ==== جديد دور ==== [[File:An ancient acupuncture statue.jpg|thumb|[[Emperor's College|ايمپرر ڪاليج]] ڪلينڪ، ڪيليفورنيا جي لابي ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ قديم مجسمو]] چين ۾ 1949ع ۾، جڏهن [[مائو زيڊونگ]] اقتدار ۾ آيو ۽ چين کي روايتي ثقافتي قدرن جي بنياد تي متحد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، تڏهن ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت ٻيهر وڌڻ لڳي.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> انهيءَ ئي دور ۾ مشرقي طب جا ڪيترائي طريقا گڏ ڪري انهن کي "روايتي چيني طب" (ٽريڊيشنل چائنيز ميڊيسن؛ TCM) جي نالي سان منظم ڪيو ويو.<ref name="Porter 2013 p. 403"/> ويهين صديءَ دوران ڪيترائي نوان طريقا اختيار ڪيا ويا، جهڙوڪ هڪ ئي وقت ڪيترين سُوئين جو مجموعو استعمال ڪرڻ،<ref name=abc/>{{RP|164}} برقي سُوئين (electrified needles) جو استعمال، يا سُوئين کي هڪ هفتي تائين جسم ۾ لڳل رهڻ ڏيڻ.<ref name=abc/>{{RP|164}} ڪن (ear) تي ايڪيوپنڪچر، يعني [[اوريڪيولوٿراپي]]، تي پڻ خاص زور ڏنو ويو.<ref name=abc/>{{RP|164}} 1940ع ۽ 1950ع وارن ڏهاڪن ۾ [[انٽرنيشنل سوسائٽي آف ايڪيوپنڪچر]] جهڙيون ايڪيوپنڪچر بابت تحقيق ڪندڙ تنظيمون قائم ڪيون ويون، ۽ جديد اسپتالن ۾ ايڪيوپنڪچر جون خدمتون پڻ دستياب ٿيڻ لڳيون.<ref name=White-Ernst/><ref>{{Cite journal|last1=Lu|first1=Dominic P.|last2=Lu|first2=Gabriel P.|date=October 2013|title=An Historical Review and Perspective on the Impact of Acupuncture on U.S. Medicine and Society|journal=Medical Acupuncture|volume=25|issue=5|pages=311–16|doi=10.1089/acu.2012.0921|issn=1933-6586|pmc=3796320|pmid=24761180}}</ref> چين، جتي ايڪيوپنڪچر جي شروعات ٿيڻ جو عقيدو آهي، آهستي آهستي مغربي طب کان وڌيڪ متاثر ٿيڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> ساڳئي وقت آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر جي مقبوليت وڌندي وئي. 1992ع ۾ آمريڪي ڪانگريس ''آفس آف الٽرنيٽو ميڊيسن'' قائم ڪيو، ۽ نومبر 1997ع ۾ [[نيشنل انسٽيٽيوٽس آف هيلٿ]] (NIH) ڪجهه مخصوص بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اعلان ڪيو. 1999ع ۾ NIH جي اندر [[نيشنل سينٽر فار ڪمپليمينٽري اينڊ آلٽرنيٽو ميڊيسن]] قائم ڪيو ويو. ان کان پوءِ ايڪيوپنڪچر آمريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول متبادل علاج بڻجي ويو.<ref name=Wang2008/> [[چيني ڪميونسٽ پارٽي]] جي سياستدانن جو چوڻ هو ته ايڪيوپنڪچر توهم پرستي تي ٻڌل آهي ۽ پارٽي جي سائنسي اصولن سان وابستگيءَ جي خلاف آهي.<ref name=Crozier1968/> بعد ۾ ڪميونسٽ پارٽيءَ جي چيئرمين [[مائو زيڊونگ]] پنهنجي هن موقف کي تبديل ڪيو،<ref name=Crozier1968>{{cite book | vauthors = Crozier RC |title= Traditional medicine in modern China: science, nationalism, and the tensions of cultural change |edition=1 |publisher= [[Harvard University Press]] |location= Cambridge |year=1968 |isbn=978-0-674-90105-6|pages=101–205}}</ref> ۽ دليل ڏنو ته هي طريقو سائنسي اصولن تي ٻڌل آهي.<ref name=Taylor2011>{{cite book | last=Taylor | first=K | title=Chinese Medicine in Early Communist China, 1945–63: a Medicine of Revolution | year=2005 | isbn=978-0-415-34512-5 | publisher=RoutledgeCurzon |page=109}}</ref> [[ثقافتي انقلاب]] دوران، ايڪيوپنڪچر ذريعي بيهوشي (ايڪيوپنڪچر انيسٿيسيا) بابت شڪ يا انڪار ڪندڙ ماڻهن کي سخت سياسي جبر جو نشانو بڻايو ويو.<ref>{{cite book | last=Unschuld | first=Paul Ulrich | title=Medicine in China: A History of Ideas | publisher=University of California Press | series=Comparative Studies of Health Systems and Medical Care | year=2010 | isbn=978-0-520-26613-1 | url=https://books.google.com/books?id=4agwDwAAQBAJ&pg=PA364 | access-date=8 July 2024 | page=364}}</ref> 1971ع ۾ ''نيو يارڪ ٽائيمز'' جي رپورٽر [[جيمس ريسٽن]] چين ۾ ايڪيوپنڪچر بابت پنهنجي تجربي تي هڪ مضمون شايع ڪيو، جنهن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر بابت وڌيڪ تحقيق ۽ ان جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪي صدر [[رچرڊ نڪسن]] چين جو دورو ڪيو.<ref name="CSICOP"/> ان دوري دوران وفد کي هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن تي وڏي جراحي ڪارروائي مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي ۽ ظاهري طور کيس [[انيسٿيسا|بيهوشي]] بدران ايڪيوپنڪچر ڏنو پئي ويو.<ref name="CSICOP"/> بعد ۾ معلوم ٿيو ته جراحي لاءِ چونڊيل مريضن ۾ درد برداشت ڪرڻ جي غيرمعمولي صلاحيت موجود هئي، کين آپريشن کان اڳ سخت نظرياتي تربيت (انڊاڪٽرائينيشن) پڻ ڏني ويندي هئي، ۽ انهن ڪيترن ئي نمائشي ڪيسن ۾ [[مورفين]] به ڳجهي نموني [[انٽراوينس ٿراپي|وريدي ڊرپ]] ذريعي ڏني ويندي هئي، جڏهن ته مشاهدو ڪندڙن کي ٻڌايو ويندو هو ته ان ڊرپ ۾ رڳو سيال ۽ غذائي مادا شامل آهن.<ref name="CSICOP">{{cite journal|url=http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |title=Traditional Medicine and Pseudoscience in China: A Report of the Second CSICOP Delegation (Part 1) | vauthors = Beyerstein BL, Sampson W |volume=20 |issue=4 |year=1996 |journal=[[Skeptical Inquirer]] |publisher=[[Committee for Skeptical Inquiry]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091004020227/http://www.csicop.org/si/show/china_conference_1/ |archive-date=4 October 2009 }}</ref> بعد ۾ اهو به ظاهر ٿيو ته هڪ مريض، جنهن جي [[کليل دل جي جراحي]] مڪمل هوش ۾ ڪئي پئي وئي، کيس حقيقت ۾ ٽن طاقتور آرام آور دوائن (سيڊيٽوز) جو گڏيل استعمال ۽ زخم واري هنڌ تي [[مقامي بيهوشي واري دوا]] جا وڏا ٽيڪا ڏنا ويا هئا.<ref name=Colquhoun2013/> جڏهن [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هيلٿ]] (NIH) محدود تعداد ۾ بيمارين لاءِ ايڪيوپنڪچر جي حمايت جو اظهار ڪيو، تڏهن آمريڪا ۾ ان جو استعمال وڌيڪ وڌڻ لڳو.<ref name=White-Ernst/> 1972ع ۾ آمريڪا جو پهريون قانوني ايڪيوپنڪچر مرڪز واشنگٽن ڊي سي ۾ قائم ڪيو ويو،<ref name="JCIM_Lee">{{cite journal|url=http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx/ |title=The first acupuncture center in the United States: an interview with Yao Wu Lee, Washington Acupuncture Center |first=AY |last=Fan |volume=20 |issue=5 |year=2012 |journal=[[Journal of Integrative Medicine]] |publisher=Committee for Journal of Chinese Integrative Medicine |archive-url=https://web.archive.org/web/20120727004846/http://www.jcimjournal.com/en/index.aspx |archive-date=27 July 2012 }}</ref> ۽ 1973ع ۾ آمريڪي [[Internal Revenue Service|انٽرنل روينيو سروس]] ايڪيوپنڪچر جي خرچن کي طبي خرچ طور ٽيڪس مان ڪٽوتي جي اجازت ڏني.<ref name="'70s 133">{{cite book|title= How We Got Here: The '70s|last= Frum|first= David|author-link= David Frum|year= 2000|publisher= Basic Books|location= New York City|isbn= 978-0-465-04195-4|page= [https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133 133]|url= https://archive.org/details/howwegothere70sd00frum/page/133}}</ref> [[رونالڊ ريگن]]، جڏهن [[ڪيليفورنيا]] جو گورنر هو، تڏهن هن هڪ اهڙي قانون کي ويٽو ڪيو، جيڪو ايڪيوپنڪچر کي قانوني حيثيت ڏيڻ لاءِ آندو ويو هو.<ref name="p131">{{cite book | first=Mei | last=Zhan | editor-last1=Lo | editor-first1=Vivienne | editor-last2=Stanley-Baker | editor-first2=Michael | editor-last3=Yang | editor-first3=Dolly | title=Routledge Handbook of Chinese Medicine | publisher=Routledge | publication-place=London | date=19 June 2022 | isbn=978-0-203-74026-2 | doi=10.4324/9780203740262 | url=https://www.taylorfrancis.com/books/9780203740262 | access-date=11 June 2026 | page=579 | chapter=Entangled worlds: traditional Chinese medicine in the United States}}</ref> 2006ع ۾، [[بي بي سي]] جي دستاويزي فلم ''الٽرنيٽو ميڊيسن'' ۾ هڪ اهڙو مريض ڏيکاريو ويو، جنهن جي کليل دل جي جراحي مبينا طور ايڪيوپنڪچر ذريعي پيدا ڪيل بيهوشي هيٺ ڪئي پئي وئي. بعد ۾ معلوم ٿيو ته ان مريض کي بيهوشي وارين دوائن جو هڪ گڏيل مرڪب (ڪاڪٽيل آف انيسٿيٽڪس) ڏنو ويو هو.<ref name=SinghGuardian>{{cite news | title = A groundbreaking experiment ... or a sensationalized TV stunt? | first = Simon | last = Singh | name-list-style = vanc | work = The Guardian | date = 26 March 2006 | url = https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | access-date = 13 December 2016 | archive-date = 2 February 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170202092852/https://www.theguardian.com/media/2006/mar/25/science.broadcasting | url-status = live }}</ref><ref name=SinghTelegraph>{{cite news|title=Did we really witness the 'amazing power' of acupuncture?|work=The Daily Telegraph|date=14 February 2006 | first = Simon | last = Singh | name-list-style =vanc |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/3344833/Did-we-really-witness-the-amazing-power-of-acupuncture.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live}}{{cbignore}}</ref> 2010ع ۾، چين جي نامزدگيءَ کان پوءِ [[يونيسڪو]] "روايتي چيني طب جي ايڪيوپنڪچر ۽ [[موڪسيبسشن]]" کي [[يونيسڪو جي غير مادي ثقافتي ورثي جي فهرست]] ۾ شامل ڪيو.<ref name="unes_Acup">{{cite web | title = Acupuncture and moxibustion of traditional Chinese medicine – intangible heritage | work = unesco.org – Culture Sector – UNESCO | access-date = 17 January 2017 | url = http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | archive-date = 29 January 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160129043402/http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/acupuncture-and-moxibustion-of-traditional-chinese-medicine-00425 | url-status = live }}</ref> == ڪلينيڪي عمل == [[File:Aiguille d acupuncture avec regle.dsc02265.untilted+cropped+WB.jpg|thumb|ايڪيوپنڪچر جي سوئيءَ جو هڪ قسم]] ايڪيوپنڪچر متبادل طب جو هڪ روپ آهي.<ref name=Berman2010/> اهو سڀ کان وڌيڪ درد ۾ آرام لاءِ استعمال ٿيندو آهي،<ref name="Ernst 2011"/><ref name=NCCAM2010>{{cite web|title=Acupuncture for Pain|url=https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/acupuncture-for-pain.htm|work=NCCIH|access-date=9 May 2014|date=January 2008|archive-url=https://archive.today/20151011153254/https://nccih.nih.gov/health/acupuncture/introduction|archive-date=11 October 2015|url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ اهو ڪيترين ئي حالتن جي علاج لاءِ پڻ استعمال ڪيو ويندو آهي. ايڪيوپنڪچر عام طور رڳو علاج جي ٻين طريقن سان گڏ استعمال ڪيو ويندو آهي. مثال طور، [[آمريڪي سوسائٽي آف اينسٿيزيالاجسٽس]] موجب غير مخصوص ۽ غير سوزشي ڪمر جي هيٺئين حصي جي درد جي علاج ۾ ان تي رڳو روايتي علاج سان گڏ غور ڪري سگهجي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Benzon HT, Connis RT, De Leon-Casasola OA, Glass DD, Korevaar WC, Cynwyd B, Mekhail NA, Merrill DG, Nickinovich DG, Rathmell JP, Sang CN, Simon DL | title = Practice guidelines for chronic pain management: an updated report by the American Society of Anesthesiologists Task Force on Chronic Pain Management and the American Society of Regional Anesthesia and Pain Medicine | journal = Anesthesiology | volume = 112 | issue = 4 | pages = 810–33 | date = April 2010 | pmid = 20124882 | doi = 10.1097/ALN.0b013e3181c43103 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ۾ سنهڙيون سوئيون چمڙيءَ اندر داخل ڪيون وينديون آهن.<ref name="Adams 2011"/> [[ميو فائونڊيشن فار ميڊيڪل ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (ميو ڪلينڪ) موجب، هڪ عام سيشن دوران مريض کي سڪون سان ليٽايو ويندو آهي ۽ لڳ ڀڳ پنجن کان ويهن تائين سوئيون داخل ڪيون وينديون آهن؛ اڪثر حالتن ۾ اهي سوئيون ڏهن کان ويهن منٽن تائين پنهنجي جاءِ تي رهڻ ڏنيون وينديون آهن.<ref name=mayo2012>{{cite web|url=http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|work=Mayo Clinic Staff|publisher=[[Mayo Foundation for Medical Education and Research]]|title=What you can expect|date=January 2012|access-date=21 July 2014|archive-date=8 August 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140808235324/http://www.mayoclinic.org/tests-procedures/acupuncture/basics/what-you-can-expect/prc-20020778|url-status=live}}</ref> ان سان گڏ گرمي، دٻاءُ يا [[ليزر روشني]] پڻ استعمال ٿي سگهي ٿي.<ref name="Adams 2011"/> روايتي طور ايڪيوپنڪچر هر فرد لاءِ الڳ ترتيب ڏنو ويندو آهي ۽ سائنسي تحقيق بدران فلسفي ۽ وجدان تي ٻڌل هوندو آهي.<ref>{{cite journal | last=Schwartz | first=L | url=http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20011121060240/http://medicalacupuncture.org/aama_marf/journal/vol12_1/evidence.html|archive-date=21 November 2001 |journal=Medical Acupuncture | pages=38–41 | year=2000 |volume=12 | issue=1 | title=Evidence-Based Medicine And Traditional Chinese Medicine: Not Mutually Exclusive}}</ref> ويهين صديءَ جي شروعات ۾ جاپان ۾ ٻارن جي علاج لاءِ سوئين بدران اوزارن جو هڪ پيچيده مجموعو استعمال ڪندڙ هڪ [[جراحي طريقيڪارن جي جارحيت#غير جارحاڻو طريقيڪار|غير جارحاڻو]] علاج پڻ تيار ڪيو ويو، جنهن کي شونِشِن يا شونِهاري چيو ويندو آهي.<ref>{{cite book | first = Stephen | last = Birch | name-list-style = vanc |title=Japanese Pediatric Acupuncture|publisher=Thieme |year=2011 |isbn=978-3-13-150061-8}}</ref><ref>{{cite book | first = Thomas | last = Wernicke | name-list-style = vanc |title=The Art of Non-Invasive Paediatric Acupuncture|publisher=Jessica Kingsley Publishers |year=2014 |isbn=978-1-84819-160-0}}</ref> ڪلينيڪي عمل ملڪ جي لحاظ کان مختلف هوندو آهي.<ref name=Ernst2006>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture – a critical analysis | journal = Journal of Internal Medicine | volume = 259 | issue = 2 | pages = 125–37 | date = February 2006 | pmid = 16420542 | doi = 10.1111/j.1365-2796.2005.01584.x | s2cid = 22052509 | doi-access = free }}</ref><ref name=Dummies/> هڪ ڪلاڪ ۾ علاج ڪيل مريضن جي سراسري انگ جي ڀيٽ مان چين (10) ۽ آمريڪا (1.2) وچ ۾ نمايان فرق مليو.<ref>{{cite journal | vauthors = Napadow V, Kaptchuk TJ | s2cid = 2094918 | title = Patient characteristics for outpatient acupuncture in Beijing, China | journal = Journal of Alternative and Complementary Medicine | volume = 10 | issue = 3 | pages = 565–72 | date = June 2004 | pmid = 15253864 | doi = 10.1089/1075553041323849 }}</ref> [[چيني جڙي ٻوٽيون]] پڻ گهڻو ڪري استعمال ٿينديون آهن.<ref name=Sherman>{{cite journal | vauthors = Sherman KJ, Cherkin DC, Eisenberg DM, Erro J, Hrbek A, Deyo RA | title = The practice of acupuncture: who are the providers and what do they do? | journal = Annals of Family Medicine | volume = 3 | issue = 2 | pages = 151–58 | year = 2005 | pmid = 15798042 | pmc = 1466855 | doi = 10.1370/afm.248 }}</ref> ايڪيوپنڪچر جا ڪيترائي مختلف طريقا آهن، جيڪي مختلف فلسفن تي ٻڌل آهن.<ref name="Peñas2010"/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر جي عمل جون ڪيتريون ئي مختلف ٽيڪنڪون سامهون آيون آهن، پر روايتي چيني طب (TCM) ۾ استعمال ٿيندڙ طريقو آمريڪا ۾ سڀ کان گهڻو اختيار ڪيل نظر اچي ٿو.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾ سوئي داخل ڪرڻ، [[موڪسا بسشن]] ۽ [[ڪپنگ علاج]] شامل آهن،<ref name="Xu S"/> ۽ ان سان گڏ نبض ۽ جسم جي ٻين حصن کي ڇهي ڏسڻ ۽ زبان جو معائنو ڪرڻ جهڙا طريقا پڻ ٿي سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> روايتي ايڪيوپنڪچر ان عقيدي تي ٻڌل آهي تہ هڪ "حياتي قوت" (''[[چي]]'') جسم اندر ميريڊيئن سڏجندڙ لڪيرن ۾ گردش ڪري ٿي.<ref name=NHS>{{cite web|url=http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|title=Acupuncture|publisher=NHSChoices|access-date=2 May 2015|archive-date=3 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503085352/http://www.nhs.uk/conditions/Acupuncture/Pages/Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> برطانيا ۾ استعمال ٿيندڙ مکيه طريقا TCM ۽ مغربي طبي ايڪيوپنڪچر آهن.<ref name=Wheway2012/> "مغربي طبي ايڪيوپنڪچر" اصطلاح ٽي سي ايم تي ٻڌل ايڪيوپنڪچر جي اهڙي موافقت لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن ۾ TCM تي گهٽ زور ڏنو ويندو آهي.<ref name=NHS/><ref name=WhiteCummings2008>{{cite book | first1 = Adrian | last1 = White | first2 = Mike | last2 = Cummings | first3 = Jacqueline | last3 = Filshie | name-list-style = vanc |title=An Introduction to Western Medical Acupuncture|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Miw5AAAACAAJ|year=2008|publisher=Churchill Livingstone|isbn=978-0-443-07177-5|page=7|chapter=2}}</ref> مغربي طبي ايڪيوپنڪچر واري طريقي ۾ طبي تشخيص کان پوءِ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> مختلف ملڪن ۾ مختلف ايڪيوپنڪچر نقطا مقرر ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندڙ متضاد نظامن جي ڀيٽ بابت تحقيق محدود آهي، تنهنڪري ايڪيوپنڪچر نقطن لاءِ ڪو مقرر معيار موجود ناهي.<ref name=Millers2014>{{cite book|title=Miller's Anesthesia|date=2014|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7020-5283-5|page=1235}}</ref> روايتي ايڪيوپنڪچر ۾، ايڪيوپنڪچر ماهر مريض جو مشاهدو ڪري ۽ کانئس سوال پڇي، استعمال ٿيندڙ روايت موجب تشخيص ڪري اهو طئي ڪري ٿو تہ ڪهڙن نقطن جو علاج ڪجي. TCM ۾ تشخيص جا چار طريقا آهن: مشاهدو، ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ، پڇا ڳاڇا، ۽ ڇهاءَ ذريعي جاچ. مشاهدي ۾ چهري ۽ خاص طور زبان تي ڌيان ڏنو ويندو آهي، جنهن ۾ زبان جي بيهڪ، ماپ، شڪل، ڇڪ، رنگ ۽ تهه، ۽ ڪنارن تي ڏندن جي نشانن جي موجودگي يا غير موجودگيءَ جو تجزيو شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> ٻڌڻ ۽ بوءِ سنگهڻ ۾ مخصوص آوازن، جهڙوڪ سيٽيءَ جهڙي ساهه، کي ٻڌڻ ۽ جسماني بوءِ جو مشاهدو ڪرڻ شامل آهي.<ref name=Cheng1987/> پڇا ڳاڇا ۾ "ستن سوالن" تي ڌيان ڏنو ويندو آهي: ٿڌ ۽ بخار؛ پگهر؛ بک، اڃ ۽ ذائقو؛ پاخانو ۽ پيشاب؛ درد؛ ننڊ؛ ۽ [[حيض]] ۽ [[سفيد پاڻي]].<ref name=Cheng1987/> ڇهاءَ ذريعي جاچ ۾ جسم تي سور وارن {{Lang|zh-latn|A-shi}} نقطن ۽ نبض کي محسوس ڪرڻ تي ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cheng1987>[[#چَنگ 1987|چَنگ]], 1987, chapter 12.</ref> === سوئيون === [[File:Acupuncture Needles.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جون سوئيون]] [[File:Japanese kudabari.jpg|thumb|right|روايتي ۽ جديد جاپاني رهنمائي نليءَ واريون سوئيون]] ايڪيوپنڪچر نقطن کي تحريڪ ڏيڻ جو سڀ کان عام طريقو سنهڙين ڌاتي سوئين کي چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ آهي، جن کي هٿ سان حرڪت ڏني ويندي آهي يا برقي تحريڪ ([[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]]) ذريعي وڌيڪ تحريڪ ڏني ويندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون سوئيون عام طور [[زنگ نه لڳندڙ فولاد]] مان ٺهيل هونديون آهن، جنهنڪري اهي لچڪدار هونديون آهن ۽ انهن کي [[زنگ]] لڳڻ يا ٽٽڻ کان بچاءُ ٿيندو آهي.<ref name=Hicks2005/> آلودگي کان بچڻ لاءِ سوئيون عام طور هر استعمال کان پوءِ اڇلايون وينديون آهن.<ref name=Hicks2005/> ٻيهر استعمال ٿيندڙ سوئين کي هر استعمال وچ ۾ جراثيم کان پاڪ ڪرڻ گهرجي.<ref name=Hicks2005>{{cite book | first = Angela | last = Hicks | name-list-style = vanc |edition=1 |page=41 |title=The Acupuncture Handbook: How Acupuncture Works and How It Can Help You |publisher=[[Piatkus Books]] |year=2005 |isbn=978-0-7499-2472-0}}</ref><ref>{{cite book |last=Collinge |first=William J. |name-list-style=vanc |title=The American Holistic Health Association Complete guide to alternative medicine |publisher=Warner Books |location=New York |year=1996 |isbn=978-0-446-67258-0 |url=https://archive.org/details/americanholistic00coll }}</ref> ڪيترن ئي علائقن ۾ رڳو جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ ايڪيوپنڪچر سوئيون جائز آهن، جن ۾ [[ڪيليفورنيا|رياست ڪيليفورنيا]] پڻ شامل آهي.<ref>Department of Consumer Affairs, California Acupuncture Board. Title 16, Article 5. Standards of Practice, 1399.454. Single Use Needles. www.acupuncture.ca.gov/pubs_forms/laws_regs/art5.shtml 1-10-2020.</ref> سوئين جي ڊيگهه {{convert|13|and|130|mm|in}} جي وچ ۾ هوندي آهي؛ چهري ۽ اکين ڀرسان ننڍيون سوئيون، ۽ ٿلهن اوتڪن وارن حصن ۾ ڊگهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سوئين جو قطر 0{{convert|.16|mm|3|abbr=on}} کان 0{{convert|.46|mm|3|abbr=on}} تائين هوندو آهي،<ref name=Aung116>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA116 116].</ref> ۽ وڌيڪ مضبوط جسم وارن مريضن لاءِ ٿلهيون سوئيون استعمال ٿينديون آهن. سنهڙيون سوئيون لچڪدار ٿي سگهن ٿيون ۽ داخل ڪرڻ لاءِ نلين جي ضرورت پئجي سگهي ٿي. سوئيءَ جي چوٽيءَ کي گهڻو تيز نه هئڻ گهرجي ته جيئن ٽٽڻ کان بچي، جيتوڻيڪ ڪند سوئيون وڌيڪ درد پيدا ڪن ٿيون.<ref name=FCA>{{cite book| pages =[https://books.google.com/books?id=bKoMiuhSb3YC&pg=PA2 2–3] | title=Fundamentals of Chinese Acupuncture | vauthors = Ellis A, Wiseman N, Boss K | isbn=978-0-912111-33-9 | publisher=Paradigm Publications | year=1991 }}</ref> عام ڌاڳي جهڙي سوئي کان سواءِ ٻين سوئين ۾ ٽي ڪنڊيون سوئيون ۽ نو قديم سوئيون شامل آهن.<ref name=Aung116/> جاپاني ايڪيوپنڪچر ماهر انتهائي سنهڙيون سوئيون استعمال ڪندا آهن، جيڪي مٿاڇري طور لڳايون وينديون آهن، ڪڏهن ڪڏهن چمڙيءَ اندر داخل ڪرڻ کان سواءِ، ۽ انهن جي چوڌاري رهنمائي ڪندڙ نلي هوندي آهي؛ اها سترهين صديءَ جي ايجاد آهي، جنهن کي بعد ۾ چين ۽ اولهه ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. ڪوريائي ايڪيوپنڪچر ۾ ٽامي جون سوئيون استعمال ٿينديون آهن ۽ هٿ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو ويندو آهي.<ref name=Dummies>{{cite book | pages=[https://books.google.com/books?id=b6_1FOwC_GYC&pg=PA126 126–28] | title=Complementary Medicine For Dummies | last=Young | first=J | publisher=[[John Wiley & Sons]] | year=2007 | isbn=978-0-470-51968-4}}</ref> === سوئي لڳائڻ جي ٽيڪنڪ === ==== داخل ڪرڻ ==== چمڙيءَ کي جراثيم کان پاڪ ڪيو ويندو آهي ۽ سوئيون، گهڻو ڪري پلاسٽڪ جي رهنمائي نليءَ سان، داخل ڪيون وينديون آهن. سوئين کي ڪيترن ئي طريقن سان حرڪت ڏئي سگهجي ٿي، جن ۾ ڦيرائڻ، هلڪو جهٽڪو ڏيڻ يا چمڙيءَ جي ڀيٽ ۾ مٿي ۽ هيٺ هلائڻ شامل آهن. جيئن تہ گهڻو درد [[ايپيڊرمس|چمڙيءَ جي مٿاڇري وارين تهن]] ۾ محسوس ٿيندو آهي، تنهنڪري سوئي جلدي داخل ڪرڻ جي سفارش ڪئي ويندي آهي.<ref name=Aung2007>[[#آنگ 2007|آنگ ۽ چَين]], 2007, pp. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA113 113–14].</ref> اڪثر سوئين کي هٿ سان تحريڪ ڏني ويندي آهي ته جيئن بي حس ڪندڙ، مقامي ۽ سور جهڙو احساس پيدا ٿئي، جنهن کي ''دي چي'' چيو ويندو آهي؛ ان سان گڏ "سوئيءَ جي گرفت" به محسوس ٿي سگهي ٿي، جيڪا ايڪيوپنڪچر ماهر کي ڇڪ جهڙي لڳندي آهي ۽ سوئي ۽ چمڙيءَ وچ ۾ ميڪانيڪي رابطي سبب پيدا ٿيندي آهي.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر دردناڪ ٿي سگهي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Loyeung BY, Cobbin DM | title = Investigating the effects of three needling parameters (manipulation, retention time, and insertion site) on needling sensation and pain profiles: a study of eight deep needling interventions | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–12 | year = 2013 | pmid = 24159337 | pmc = 3789497 | doi = 10.1155/2013/136763 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماهر جي مهارت جو درجو سوئي داخل ڪرڻ دوران درد تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو؛ ڪافي مهارت رکندڙ معالج شايد ڪنهن به درد کان سواءِ سوئيون داخل ڪري سگهي.<ref name=Aung2007/> ==== ''{{Lang|zh-latn|De-qi}}'' جو احساس ==== {{Lang|zh-latn|De-qi}} ({{lang-zh|s=得气|p=dé qì}}؛ "چي جي اچڻ") سوئي لڳايل هنڌ تي بي حسي، ڦوڪجڻ يا برقي سنسناٽ جي دعويٰ ڪيل احساس ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيڪڏهن اهي احساس محسوس نه ٿين ته ان جو سبب [[ايڪيوپنڪچر نقطي]] جي غلط سڃاڻپ، سوئيءَ جي داخل ٿيڻ جي نامناسب کوٽائي يا هٿ سان ناڪافي حرڪت کي قرار ڏنو ويندو آهي. جيڪڏهن سوئي داخل ڪرڻ سان {{Lang|zh-latn|de-qi}} فوراً محسوس نه ٿئي، ته ان کي وڌائڻ لاءِ اڪثر مختلف دستي حرڪتي ٽيڪنڪون استعمال ڪيون وينديون آهن، جهڙوڪ "ڇڪڻ"، "لوڏڻ" يا "ڏڪائڻ".<ref name="AungChen2007">{{cite book | first1 = Steven | last1 = Aung | first2 = William | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|page=116}}</ref> هڪ ڀيرو ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' محسوس ٿيڻ کان پوءِ، اهڙيون ٽيڪنڪون استعمال ٿي سگهن ٿيون، جيڪي ان تي "اثرانداز" ٿيڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون؛ مثال طور، ڪجهه حرڪتن ذريعي مبينا طور ''{{Lang|zh-latn|de-qi}}'' کي سوئي لڳايل هنڌ کان جسم جي وڌيڪ پري حصن ڏانهن منتقل ڪري سگهجي ٿو.<!---ڇا هي ٿريڊنگ آهي؟---> ٻيون ٽيڪنڪون ''چي'' کي "طاقتور ڪرڻ" ({{lang-zh|s=补|p=bǔ}}) يا "ماٺو ڪرڻ" ({{lang-zh|s=泄|p=xiè}}) جو مقصد رکن ٿيون.<ref name="AungChen2007"/> پهريون طريقو [[روايتي چيني طب#تشخيص جا اٺ اصول|کوٽ]] واري نموني ۾، ۽ ٻيو طريقو واڌ واري نموني ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name="AungChen2007"/> ''دي چي'' چيني ايڪيوپنڪچر ۾ وڌيڪ اهم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن تہ مغربي ۽ جاپاني مريض ان کي علاج جو لازمي حصو نه سمجهي سگهن ٿا.<ref name=Dummies/> === لاڳاپيل طريقا === * [[ايڪيوپريشر]]، جسماني علاج جو هڪ غير جارحاڻو روپ آهي، جنهن ۾ هٿ، ٺونٺ يا مختلف اوزارن ذريعي ايڪيوپريشر نقطن تي جسماني دٻاءُ وڌو ويندو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Lee EJ, Frazier SK | title = The efficacy of acupressure for symptom management: a systematic review | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 42 | issue = 4 | pages = 589–603 | date = October 2011 | pmid = 21531533 | pmc = 3154967 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2011.01.007 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر سان گڏ گهڻو ڪري [[موڪسا بسشن]] پڻ ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ خشڪ [[مگورٽ]] مان ٺهيل موڪسا جا مخروط نما ٽڪرا چمڙيءَ تي يا ان جي ويجهو ساڙيا ويندا آهن، گهڻو ڪري پر هميشه نه، ايڪيوپنڪچر نقطي جي ڀرسان يا مٿان. روايتي طور ايڪيوپنڪچر [[تيز (طب)|تيز حالتن]] لاءِ استعمال ٿيندو هو، جڏهن تہ موڪسا بسشن [[دائمي (طب)|دائمي بيمارين]] لاءِ استعمال ٿيندو هو. موڪسا بسشن سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ مخروط سڌو چمڙيءَ تي رکيو وڃي ۽ چمڙيءَ کي ساڙڻ ڏنو وڃي، جنهن سان ڦلو پيدا ٿئي ۽ آخرڪار داغ پوي؛ يا اڻ سڌو ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ موڪسا جو مخروط ٿوم، ادرڪ يا ٻي ڀاڄيءَ جي ٽڪري تي رکيو وڃي، يا موڪسا جو سلينڊر چمڙيءَ مٿان ايترو ويجهو رکيو وڃي جو اها گرم يا ساڙي سگهي.<ref>[[#Needham2002|Needham & Lu]], 2002, pp. [https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 170–73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230328220246/https://books.google.com/books?id=0-0tdqBr58cC&pg=PA170 |date=28 March 2023 }}.</ref> * [[ڪپنگ علاج]] متبادل طب جو هڪ قديم چيني روپ آهي، جنهن ۾ چمڙيءَ تي مقامي چوس پيدا ڪئي ويندي آهي؛ معالج مڃين ٿا تہ ان سان رت جي وهڪري کي حرڪت ملي ٿي ۽ صحتيابيءَ ۾ مدد ملي ٿي.<ref>{{cite web | url=http://www.britishcuppingsociety.org/ | title=British Cupping Society | access-date=25 March 2014 | archive-date=27 December 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20211227225757/https://www.britishcuppingsociety.org/ | url-status=live }}</ref> * [[توي نا]] TCM جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين کان سواءِ مختلف هٿين ٽيڪنڪن سان ''چي'' جي وهڪري کي تحريڪ ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي آهي.<ref>{{cite web |url=http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |title=Tui na |author=Farlex |year=2012 |publisher=Farlex |access-date=25 March 2014 |archive-date=23 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061520/http://medical-dictionary.thefreedictionary.com/tui+na |url-status=live }}</ref> * [[اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر]] ايڪيوپنڪچر جو هڪ روپ آهي، جنهن ۾ ايڪيوپنڪچر جون سوئيون اهڙي اوزار سان ڳنڍيون وينديون آهن، جيڪو لڳاتار برقي ڌڙڪا پيدا ڪري ٿو؛ ان کي "بنيادي طور چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ <nowiki>[</nowiki>[[چمڙيءَ آرپار برقي عصب تحريڪ|TENS]]<nowiki>]</nowiki>، جيڪا ايڪيوپنڪچر جو ويس ڌاري ٿي" طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name=Colquhoun2013>{{cite journal | vauthors = Colquhoun D, Novella SP | title = Acupuncture is theatrical placebo | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1360–63 | date = June 2013 | pmid = 23709076 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f2d5e | s2cid = 207135491 | url = http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | author-link = David Colquhoun | access-date = 9 February 2014 | archive-date = 20 November 2018 | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120055409/http://www.dcscience.net/Colquhoun-Novella-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref> * [[باهه واري سوئيءَ وارو ايڪيوپنڪچر]]، جنهن کي فائر نيڊلنگ پڻ چيو ويندو آهي، اهڙي ٽيڪنڪ آهي، جنهن ۾ باهه سان گرم ڪيل سوئي جسم جي حصن ۾ تيزيءَ سان داخل ڪئي ويندي آهي.<ref name="Yan1997">{{cite book | first = Cui-lan | last = Yan | name-list-style = vanc | title = The Treatment of External Diseases with Acupuncture and Moxibustion|url=https://books.google.com/books?id=W0Ety2Hqug8C&pg=PA112|date=1997|publisher=Blue Poppy Enterprises, Inc.|isbn=978-0-936185-80-4|page=112}}</ref> * سونوپنڪچر جسم کي ايڪيوپنڪچر جهڙي تحريڪ ڏيڻ جو هڪ طريقو آهي، جنهن ۾ سوئين بدران آواز استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref>{{Cite book |title=Educational Opportunities in Integrative Medicine |chapter=Sonopuncture |page=[https://books.google.com/books?id=BNR1KGJXX9cC&pg=PA34 34] |publisher=The Hunter Press |year=2008 |isbn=978-0-9776552-4-3}}</ref> اهو خاص طور تي ٺاهيل ٽرانسڊيوسر استعمال ڪري ڪري سگهجي ٿو، جيڪي جسم تي ايڪيوپنڪچر ميريڊيئن نقطن تي {{convert|6|–|8|cm}} جي کوٽائي تائين سنهڙي [[الٽراسائونڊ]] شعاع موڪلين ٿا.<ref>{{Cite book |title=Alternative Therapies |author=Bhagat |year=2004 |isbn=978-81-8061-220-6 |pages=[https://books.google.com/books?id=oKfvc8bvGwsC&pg=PA165 164–65]|publisher=Jaypee Brothers Medical Publishers }}</ref> متبادل طور، [[ٽيوننگ فورڪ]] يا آواز پيدا ڪندڙ ٻيا اوزار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref>{{Cite book |publisher=[[American Cancer Society]] |year=2000 |isbn=978-0-944235-24-9 |page=[https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 158] |chapter=Sonopuncture |title=American Cancer Society's Guide to complementary and alternative cancer methods |chapter-url=https://archive.org/details/americancancerso00amer_0/page/158 }}</ref> * ايڪيوپنڪچر نقطي تي انجيڪشن ۾ مختلف مادا، جهڙوڪ دوائون، [[وٽامن]] يا [[جڙي ٻوٽين جا عرق]]، ايڪيوپنڪچر نقطن ۾ داخل ڪيا ويندا آهن.<ref>{{cite web | url=http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825 | title=Cancer Dictionary – Acupuncture point injection | access-date=4 April 2011 | publisher=[[National Cancer Institute]] | archive-url=https://web.archive.org/web/20110327191321/http://www.cancer.gov/dictionary?CdrID=467825| archive-date=27 March 2011| date=2 February 2011 }}</ref> هن ٽيڪنڪ ۾ روايتي ايڪيوپنڪچر کي عام طور منظور ٿيل دوا جي اثرائتي مقدار جي انجيڪشن سان گڏايو ويندو آهي. == اثر == 2021ع مطابق، بالغن ۾ مختلف صحت وارين حالتن جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي بابت هزارين تحقيقي مقالا شايع ٿي چڪا هئا، پر اهڙو مضبوط ثبوت موجود نه هو، جيڪو اهو ظاهر ڪري ته اهو ڪنهن به حالت لاءِ فائديمند آهي، سواءِ ڪلهي جي درد ۽ [[فائبرومائليجيا]] جي.<ref name=sys0>{{cite journal |vauthors=Allen J, Mak SS, Begashaw M, Larkin J, Miake-Lye I, Beroes-Severin J, Olson J, Shekelle PG |title=Use of Acupuncture for Adult Health Conditions, 2013 to 2021: A Systematic Review |journal=JAMA Netw Open |volume=5 |issue=11 |pages=e2243665 |date=November 2022 |pmid=36416820 |doi=10.1001/jamanetworkopen.2022.43665 |pmc=9685495 |type=Systematic review |quote=Despite the large literature on acupuncture, most reviews concluded that their confidence in the effect was limited. }}</ref> ڪلهي جي درد ۾ ان جي اثرائتي بابت ثبوت گهٽ معيار جا آهن ۽ صرف ٻن مطالعي تي ٻڌل آهن.<ref name="sys0" /><ref>{{Cite journal |last1=Yuan |first1=Qi-ling |last2=Wang |first2=Peng |last3=Liu |first3=Liang |last4=Sun |first4=Fu |last5=Cai |first5=Yong-song |last6=Wu |first6=Wen-tao |last7=Ye |first7=Mao-lin |last8=Ma |first8=Jiang-tao |last9=Xu |first9=Bang-bang |last10=Zhang |first10=Yin-gang |date=2016-07-29 |title=Acupuncture for musculoskeletal pain: A meta-analysis and meta-regression of sham-controlled randomized clinical trials |journal=Scientific Reports |language=en |volume=6 |issue=1 |article-number=30675 |doi=10.1038/srep30675 |pmid=27471137 |issn=2045-2322|pmc=4965798 |bibcode=2016NatSR...630675Y }}</ref> فائبرومائليجيا جي علاج ۾ به ان جي اثرائتي طبي لحاظ کان اهم نظر نٿي اچي.<ref>{{Cite journal |last1=Araya-Quintanilla |first1=Felipe |last2=Ramirez-Vélez |first2=Robinson |last3=Mendez-Rebolledo |first3=Guillermo |last4=Cuyul-Vásquez |first4=Iván |last5=Arce-Álvarez |first5=Alexis |last6=Ezzatvar |first6=Yasmin |last7=Gutiérrez-Espinoza |first7=Héctor |date=2024 |title=Effects of acupuncture versus placebo on clinical status and potential specific effects in Fibromyalgia: an umbrella review of 11 meta-analyses |journal=Therapeutic Advances in Musculoskeletal Disease |volume=16 |article-number=1759720X241271775 |doi=10.1177/1759720X241271775 |issn=1759-720X |pmc=11334136 |pmid=39165909}}</ref> ''[[سائنسي-بنياد واري دوا]]'' لاءِ [[اسٽيون نوويلا]] لکيو ته مجموعي ثبوتن جو نمونو [[هوميوپيٿي]] بابت موجود ثبوتن سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيڪو ان مفروضي سان ٺهڪي اچي ٿو ته گهڻا، جيڪڏهن سڀ نه، ته فائدا [[پليسيبو اثر]] سبب آهن، ۽ اهو مضبوط نموني ظاهر ڪري ٿو ته ايڪيوپنڪچر جا حقيقت ۾ ڪو به فائديمند علاجي اثر ناهن.<ref name=sys>{{cite web |publisher=[[Science-Based Medicine]] |vauthors=Novella S |title=Systematic Review of Systematic Reviews of Acupuncture |date=14 December 2022 |url=https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |access-date=15 December 2022 |archive-date=15 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215073724/https://sciencebasedmedicine.org/systematic-review-of-systematic-reviews-of-acupuncture/ |url-status=live }}</ref> [[هيريئٽ هال]] نوٽ ڪيو ته [[ايڊزارڊ ارنسٽ]] جي 2011ع واري جائزي موجب منظم جائزا ان ڳالهه تي متفق هئا ته ايڪيوپنڪچر ڳچيءَ جي درد لاءِ ڪم ڪري ٿو، پر ٻين ڪنهن به قسم جي درد لاءِ نه؛ هن جي خيال ۾ اها ڳالهه سڄي ايڪيوپنڪچر جي دعويٰ کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ جو سبب بڻجي ٿي.<ref name="b319">{{cite book | first=Harriet | last=Hall | editor-last1=Hupp | editor-first=Stephen | editor-last2=Santa Maria | editor-first2=Cara L. | title=Pseudoscience in Therapy: A Skeptical Field Guide | publisher=Cambridge University Press | year=2023 | isbn=978-1-316-51922-6 | url=https://books.google.com/books?id=NP-xEAAAQBAJ&pg=PA112 | access-date=8 March 2025 | pages=112–113}}</ref> 2024ع جي هڪ جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڳچيءَ جي درد ۾ گهٽتائي آڻڻ لاءِ ايڪيوپنڪچر، جعلي (''sham'') ايڪيوپنڪچر کان وڌيڪ اثرائتو ناهي.<ref>{{Cite journal |last1=Fang |first1=Jiufei |last2=Shi |first2=Hangyu |last3=Wang |first3=Weiming |last4=Chen |first4=He |last5=Yang |first5=Min |last6=Gao |first6=Shuai |last7=Yao |first7=Hao |last8=Zhu |first8=Lili |last9=Yan |first9=Yan |last10=Liu |first10=Zhishun |date=2024-09-01 |title=Durable Effect of Acupuncture for Chronic Neck Pain: A Systematic Review and Meta-Analysis |journal=Current Pain and Headache Reports |language=en |volume=28 |issue=9 |pages=957–969 |doi=10.1007/s11916-024-01267-x |issn=1534-3081 |pmc=11416387 |pmid=38856887}}</ref> == تحقيقي طريقه ڪار ۽ چئلينج == === جعلي ايڪيوپنڪچر ۽ تحقيق === ايڪيوپنڪچر بابت سخت سائنسي معيارن تي ٻڌل تحقيقي آزمائشن (ڪلينيڪل ٽرائل) جوڙڻ ڏکيو ضرور آهي، پر ناممڪن ناهي.<ref name=White2001/><ref>{{cite journal | vauthors = Witt CM, Aickin M, Baca T, Cherkin D, Haan MN, Hammerschlag R, Hao JJ, Kaplan GA, Lao L, McKay T, Pierce B, Riley D, Ritenbaugh C, Thorpe K, Tunis S, Weissberg J, Berman BM | title = Effectiveness Guidance Document (EGD) for acupuncture research – a consensus document for conducting trials | journal = BMC Complementary and Alternative Medicine | volume = 12 | issue = 1 | article-number = 148 | date = September 2012 | pmid = 22953730 | pmc = 3495216 | doi = 10.1186/1472-6882-12-148 | doi-access = free }}</ref> ايڪيوپنڪچر جي جسم ۾ سوئي داخل ڪرڻ واري (انويسو) نوعيت سبب، [[دوا #دوا جو اثر|اثرائتي]] بابت تحقيق ۾ سڀ کان وڏن چئلينجن مان هڪ مناسب پليسيبو [[ڪنٽرول گروپ]] جوڙڻ آهي.<ref name=Ersnt-2007/><ref name=Johnson2006>{{cite journal | vauthors = Johnson MI | title = The clinical effectiveness of acupuncture for pain relief – you can be certain of uncertainty | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 24 | issue = 2 | pages = 71–79 | date = June 2006 | pmid = 16783282 | doi = 10.1136/aim.24.2.71 | s2cid = 23222288 }}</ref> اهو معلوم ڪرڻ لاءِ ته ايڪيوپنڪچر جا ڪي خاص اثر موجود آهن يا نه، اهڙيون "جعلي" (''شئم'') ايڪيوپنڪچر واريون آزمائشون، جن ۾ مريض، ماهر ۽ نتيجن جو تجزيو ڪندڙ [[انڌو تجربو]] هجن، سڀ کان وڌيڪ قابلِ قبول طريقو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name=White2001>{{cite journal | vauthors = White AR, Filshie J, Cummings TM | title = Clinical trials of acupuncture: consensus recommendations for optimal treatment, sham controls and blinding | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 9 | issue = 4 | pages = 237–45 | date = December 2001 | pmid = 12184353 | doi = 10.1054/ctim.2001.0489 | author4 = International Acupuncture Research Forum | s2cid = 4479335 }}</ref> جعلي ايڪيوپنڪچر ۾ يا ته اهڙيون سُوئيون استعمال ڪيون وينديون آهن جيڪي چمڙي ۾ داخل نه ٿين، يا اهڙن هنڌن تي سوئيون لڳايون وينديون آهن جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ناهن،<ref>{{harvnb|Madsen|2009|page=a3115}}</ref> مثال طور اهڙين [[ميريڊين]]ن تي سوئيون لڳائڻ جيڪي مطالعي هيٺ آيل بيماري سان لاڳاپيل نه هجن، يا اهڙن هنڌن تي جيڪي ميريڊينن سان وابسته نه هجن.<ref name=Urruela2012>{{cite journal | vauthors = Amezaga Urruela M, Suarez-Almazor ME | title = Acupuncture in the treatment of rheumatic diseases | journal = Current Rheumatology Reports | volume = 14 | issue = 6 | pages = 589–97 | date = December 2012 | pmid = 23055010 | pmc = 3691014 | doi = 10.1007/s11926-012-0295-x }}</ref> اهڙين آزمائشن ۾ ايڪيوپنڪچر جي گهٽ اثرائتي اهو ظاهر ڪري سگهي ٿي ته علاجي اثر مڪمل طور غير مخصوص (نان-ااپيسيفڪ) اثرن سبب آهن، يا اهو ته جعلي علاج مڪمل طور غيرفعال (انرٽ) نه آهن، يا وري اهو ته منظم تحقيقي پروٽوڪول بهترين ممڪن علاج فراهم نٿا ڪن.<ref name=Langevin2011/><ref>{{cite journal | vauthors = Paterson C, Dieppe P | title = Characteristic and incidental (placebo) effects in complex interventions such as acupuncture | journal = BMJ | volume = 330 | issue = 7501 | pages = 1202–05 | date = May 2005 | pmid = 15905259 | pmc = 558023 | doi = 10.1136/bmj.330.7501.1202 }}</ref> 2014ع ۾ ''[[نيچر رويوز ڪينسر]]'' ۾ شايع ٿيل هڪ [[نظرثاني مقالو|جائزي]] ۾ معلوم ٿيو ته، ''چي'' (''qi'') جي وهڪري کي ميريڊينن ذريعي ٻيهر منظم ڪرڻ واري دعويٰ ڪيل طريقيڪار جي ابتڙ، محققن کي عام طور اهو معلوم ٿيو ته سوئيون ڪٿي لڳايون وڃن ٿيون، ڪيترا ڀيرا لڳايون وڃن ٿيون (يعني خوراڪ ۽ اثر جي وچ ۾ ڪو واضح تعلق نظر نٿو اچي)، يا ايتري قدر جو سوئيون واقعي داخل ڪيون به وڃن ٿيون يا نه، انهن ڳالهين سان گهڻو فرق نٿو پوي. ٻين لفظن ۾، "جعلي" يا "پليسيبو" ايڪيوپنڪچر عام طور "حقيقي" ايڪيوپنڪچر جهڙا ئي نتيجا پيدا ڪري ٿو، ۽ ڪجهه حالتن ۾ ان کان به بهتر نتيجا ڏئي ٿو.<ref name=Gorski2014/> 2013ع جي هڪ ميٽا-تجزئي مان ٿورا ئي ثبوت مليا ته درد تي ايڪيوپنڪچر جي اثرائتي (جعلي ايڪيوپنڪچر جي مقابلي ۾) سوئين جي جڳهه، استعمال ٿيل سوئين جي تعداد، علاج ڪندڙ جي تجربي يا طريقه ڪار، يا سيشنن جي حالتن سان تبديل ٿيندي آهي.<ref name=MacPherson2013/> ساڳئي تجزئي مان اهو به ظاهر ٿيو ته سوئين ۽ سيشنن جو تعداد اهم ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌيڪ سوئين ۽ وڌيڪ سيشنن سان، ايڪيوپنڪچر جا نتيجا غير ايڪيوپنڪچر ڪنٽرول گروهن جي مقابلي ۾ بهتر ٿيا.<ref name=MacPherson2013>{{cite journal | vauthors = MacPherson H, Maschino AC, Lewith G, Foster NE, Witt CM, Witt C, Vickers AJ | title = Characteristics of acupuncture treatment associated with outcome: an individual patient meta-analysis of 17,922 patients with chronic pain in randomised controlled trials | journal = PLOS ONE | volume = 8 | issue = 10 | article-number = e77438 | year = 2013 | pmid = 24146995 | pmc = 3795671 | doi = 10.1371/journal.pone.0077438 | editor1-last = Eldabe | author7 = Acupuncture Trialists' Collaboration | editor1-first = Sam | bibcode = 2013PLoSO...877438M | doi-access = free }}</ref> ان ڳالهه بابت تمام ٿوري منظم تحقيق ڪئي وئي آهي ته ايڪيوپنڪچر جي هڪ سيشن جا ڪهڙا جزا ڪنهن به علاجي اثر لاءِ اهم ٿي سگهن ٿا، جن ۾ سوئي لڳائڻ جي جڳهه ۽ کوٽائي، تحريڪ جو قسم ۽ شدت، ۽ استعمال ٿيندڙ سوئين جو تعداد شامل آهن.<ref name=Langevin2011>{{cite journal | vauthors = Langevin HM, Wayne PM, Macpherson H, Schnyer R, Milley RM, Napadow V, Lao L, Park J, Harris RE, Cohen M, Sherman KJ, Haramati A, Hammerschlag R | title = Paradoxes in acupuncture research: strategies for moving forward | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2011 | pages = 1–11 | year = 2011 | article-number = 180805 | pmid = 20976074 | pmc = 2957136 | doi = 10.1155/2011/180805 | doi-access = free }}</ref> تحقيق مان ائين ظاهر ٿئي ٿو ته متوقع اثر حاصل ڪرڻ لاءِ سوئين جو روايتي طور مقرر ڪيل ايڪيوپنڪچر نقطن کي متحرڪ ڪرڻ يا چمڙي ۾ داخل ٿيڻ ضروري ناهي؛ مثال طور نفسياتي ۽ سماجي (سائڪو سوشل) عنصر به اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.<ref name=Berman2010/> "جعلي" (''sham'') ايڪيوپنڪچر جو [[اوستيوآرٿرائٽس]] ۾ مشاهدو ڪيل ردعمل عمر رسيده ماڻهن ۾ استعمال ڪري سگهجي ٿو، پر پليسيبو کي عام طور تي فريب سمجهيو ويو آهي، تنهن ڪري ان کي غير اخلاقي قرار ڏنو ويندو آهي.<ref name=Cherniack2010/> تنهن هوندي به، ڪجهه طبيبن ۽ اخلاقيات جي ماهرن اهڙين حالتن جي نشاندهي ڪئي آهي، جتي پليسيبو جو استعمال مناسب ٿي سگهي ٿو، جيئن اهو نظرياتي طور تي اهڙو گهٽ خرچ وارو علاج مهيا ڪري سگهي ٿو، جنهن سان نه منفي ردعمل ٿين ۽ نه ئي دوائن يا ٻين علاج سان ڪو تڪرار پيدا ٿئي.<ref name=Cherniack2010>{{cite journal | vauthors = Cherniack EP | title = Would the elderly be better off if they were given more placebos? | journal = Geriatrics & Gerontology International | volume = 10 | issue = 2 | pages = 131–37 | date = April 2010 | pmid = 20100289 | doi = 10.1111/j.1447-0594.2009.00580.x | s2cid = 36539535 | doi-access = free }}</ref> جيئن ته ايڪيوپنڪچر جهڙين گهڻين متبادل علاجن بابت ثبوت مضبوط ناهن، تنهن ڪري عام صحت جي سار سنڀال ۾ متبادل طب جو استعمال هڪ اخلاقي سوال پيدا ڪري سگهي ٿو.<ref name=Posadzki2012>{{cite journal | vauthors = Posadzki P, Alotaibi A, Ernst E | title = Prevalence of use of complementary and alternative medicine (CAM) by physicians in the UK: a systematic review of surveys | journal = Clinical Medicine | volume = 12 | issue = 6 | pages = 505–12 | date = December 2012 | pmid = 23342401 | pmc = 5922587 | doi = 10.7861/clinmedicine.12-6-505 }}</ref> ايڪيوپنڪچر تي تحقيق لاءِ [[ثابت ٿيل-دوا|ثبوتن تي ٻڌل طب]] جي اصولن جو استعمال تڪراري رهيو آهي ۽ ان مان مختلف نتيجا سامهون آيا آهن.<ref name=Ersnt-2007>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Pittler MH, Wider B, Boddy K | s2cid = 40080937 | title = Acupuncture: its evidence-base is changing | journal = The American Journal of Chinese Medicine | volume = 35 | issue = 1 | pages = 21–25 | year = 2007 | pmid = 17265547 | doi = 10.1142/S0192415X07004588 }}</ref> ڪجهه تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر درد گهٽائي سگهي ٿو، پر گهڻين تحقيقن موجب ايڪيوپنڪچر جا گهڻا اثر بنيادي طور پليسيبو سبب ٿين ٿا.<ref name=Ernst2006/> ثبوت اهو به ظاهر ڪن ٿا ته ايڪيوپنڪچر جا جيڪي به فائدا آهن، اهي گهڻو وقت برقرار نٿا رهن.<ref name=Wang-2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White PF | s2cid = 24912939 | title = Acupuncture analgesia: II. Clinical considerations | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 611–21, table of contents | date = February 2008 | pmid = 18227323 | doi = 10.1213/ane.0b013e318160644d | doi-access = free }}</ref> [[طب|روايتي طبي علاج]] جي مقابلي ۾ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت لاءِ ڪافي ثبوت موجود ناهن.<ref name=GoldmanSchafer2015>{{cite book| first1 = Lee | last1 = Goldman | first2 = Andrew I. | last2 = Schafer | name-list-style = vanc |title=Goldman-Cecil Medicine: Expert Consult – Online|url=https://books.google.com/books?id=40Z9CAAAQBAJ&pg=PA98-IA61|date=21 April 2015|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-32285-0|page=98}}</ref> ڊگهي مدي ۾ ايڪيوپنڪچر روايتي طبي علاج کان بهتر ثابت نه ٿيو آهي.<ref name=Urruela2012/> ايڪيوپنڪچر تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به اهڙي حالت لاءِ، جيڪا پليسيبو کان الڳ سڃاڻي سگهجي، ان جي مخصوص اثرن يا ان جي دعويٰ ڪيل اثرائتي جي طريقه ڪار بابت سائنسي ثبوت تمام گهٽ موجود آهن.<ref name=Gorski2014>{{cite journal | vauthors = Gorski DH | title = Integrative oncology: really the best of both worlds? | journal = Nature Reviews. Cancer | volume = 14 | issue = 10 | pages = 692–700 | date = October 2014 | pmid = 25230880 | doi = 10.1038/nrc3822 | s2cid = 33539406 }}</ref> ايڪيوپنڪچر کي "ڊرامائي پليسيبو" (''theatrical placebo'') پڻ سڏيو ويو آهي،<ref name=Colquhoun2013/> ۽ [[ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏئي ٿو ته جڏهن ايڪيوپنڪچر جا حامي "پليسيبو اثرن مان فائدو وٺڻ" يا "بامعنيٰ پليسيبو" تيار ڪرڻ جي ڳالهه ڪن ٿا، ته اهي عملي طور اهو تسليم ڪري رهيا هوندا آهن ته ايڪيوپنڪچر ان کان وڌيڪ ڪجهه به ناهي.<ref name=Gorski2014/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙ طبي ڊاڪٽر پاڻ به ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي صحيح جڳهن بابت هڪ راءِ نٿا رکن، ايتري حد تائين جو انهن کي "نقطا" سڏڻ ئي بي معنيٰ ٿي وڃي ٿو.<ref>{{cite journal | last1=Molsberger | first1=A. F. | last2=Manickavasagan | first2=J. | last3=Abholz | first3=H. H. | last4=Maixner | first4=W. B. | last5=Endres | first5=H. G. | title=Acupuncture points are large fields: the fuzziness of acupuncture point localization by doctors in practice | journal=European Journal of Pain (London, England) | volume=16 | issue=9 | date=2012 | issn=1532-2149 | pmid=22492604 | doi=10.1002/j.1532-2149.2012.00145.x | pages=1264–1270 }}</ref><ref>{{cite journal | last=Zhang | first=Yi | title=Interpretation of acupoint location in traditional Chinese medicine teaching: Implications for acupuncture in research and clinical practice | journal=Anatomical Record (Hoboken, N.J.: 2007) | volume=304 | issue=11 | date=2021 | issn=1932-8494 | pmid=33739620 | doi=10.1002/ar.24618 | pages=2372–2380 | doi-access=free }}</ref> ==حفاظت== === ناڪاري اثر === جڏهن ايڪيوپنڪچر ڪنهن تجربيڪار ۽ مناسب تربيت يافته ماهر طرفان صاف سُوئي (''ڪلين-نيڊل ٽيڪنڪ'') جي طريقيڪار ۽ جراثيم کان پاڪ، هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته اهو عام طور محفوظ سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="nciacupuncture">{{cite web|title= Acupuncture – for health professionals (PDQ)|url= http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|publisher= [[National Cancer Institute]]|date= 23 September 2005|access-date= 16 July 2015|archive-date= 17 July 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20150717182155/http://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/cam/hp/acupuncture-pdq#section/_71|url-status= live}}</ref> جيڪڏهن اهو غلط نموني سان ڪيو وڃي ته ناڪاري اثر پيدا ٿي سگهن ٿا.<ref name="Xu S"/> حادثا ۽ انفيڪشن عام طور جراثيم کان پاڪ طريقيڪار تي عمل نه ڪرڻ يا علاج ڪندڙ جي لاپرواهي سان لاڳاپيل هوندا آهن.<ref name="nciacupuncture"/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين ناڪاري واقعن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ ضروري آهي ته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي مناسب تربيت ڏني وڃي.<ref name="Ernst 2011">{{cite journal | vauthors = Ernst E, Lee MS, Choi TY | title = Acupuncture: does it alleviate pain and are there serious risks? A review of reviews | journal = Pain | volume = 152 | issue = 4 | pages = 755–64 | date = April 2011 | pmid = 21440191 | doi = 10.1016/j.pain.2010.11.004 | s2cid = 20205666 | url = http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | access-date = 20 January 2017 | archive-date = 20 September 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170920124317/http://www.dcscience.net/Ernst-2011-AcupunctAlleviatePainRiskReview.pdf | url-status = live }} *Comment in: {{cite journal | last=Hall | first=Harriet | title=Acupuncture's claims punctured: Not proven effective for pain, not harmless | journal=Pain | publisher=Ovid Technologies (Wolters Kluwer Health) | volume=152 | issue=4 | year=2011 | issn=0304-3959 | doi=10.1016/j.pain.2011.01.039 | pages=711–712| pmid=21440190 | s2cid=4472996 }}</ref> 2009ع ۾ [[ڪوڪرين تعاون]] جي جائزي مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مختلف قسمن جي ڪيترين ئي بيمارين لاءِ اثرائتو ناهي.<ref name=Ernst2009>{{cite journal | vauthors = Ernst E | title = Acupuncture: what does the most reliable evidence tell us? | journal = Journal of Pain and Symptom Management | volume = 37 | issue = 4 | pages = 709–14 | date = April 2009 | pmid = 18789644 | doi = 10.1016/j.jpainsymman.2008.04.009 | doi-access = free }}</ref> جن ماڻهن کي ريڙهه جي هڏي جون سنگين بيماريون، جهڙوڪ ڪينسر يا انفيڪشن، هجن، اهي ايڪيوپنڪچر لاءِ مناسب اميدوار ناهن.<ref name=Berman2010/> ايڪيوپنڪچر جون [[منع واريون حالتون (طب)|منع واريون حالتون]] (اهي حالتون جن ۾ ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ گهرجي) ۾ رت ڄمڻ جون خرابيون (مثال طور هيموفيليا ۽ جگر جي آخري مرحلي جون بيماريون)، وارفرين (''warfarin'') جو استعمال، شديد نفسياتي بيماريون (مثال طور نفسياتي اختلال)، ۽ چمڙي جا انفيڪشن يا زخم (جهڙوڪ ساڙ) شامل آهن.<ref name=Berman2010/> ان کان علاوه، جن ماڻهن جي جسم ۾ برقي اوزار (جهڙوڪ پيس ميڪر) لڳل هجن، تن وٽ انهن جي ويجهو اليڪٽرو ايڪيوپنڪچر کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name=Berman2010/> 2011ع ۾ منظم جائزن جي هڪ منظم جائزي (ٻولين يا ملڪن جي پابندي کان سواءِ) مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر کان پوءِ سنگين پيچيدگيون اڃا تائين رپورٽ ٿينديون رهن ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> سال 2000ع کان 2009ع تائين [[serious adverse event|سنگين ناڪاري واقعن]] جا 95 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن ۾ پنج [[موت]] پڻ شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙا ڪيترائي واقعا ايڪيوپنڪچر جي فطري خاصيت سبب نه، پر ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي [[پيشاوراڻي غفلت]] جو نتيجو هئا.<ref name="Ernst 2011"/> شايد اهو ئي سبب آهي جو مناسب تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن بابت سروي ۾ اهڙيون پيچيدگيون رپورٽ نه ٿيون.<ref name="Ernst 2011"/> اهڙين گهڻين رپورٽن جو تعلق ايشيا سان هو، جيڪو شايد اتي علاج جي وڏي تعداد يا گهٽ تربيت يافته ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جي وڌيڪ موجودگي سبب هجي.<ref name="Ernst 2011"/> ان هوندي به ڪيترائي سنگين ناڪاري واقعا ترقي يافته ملڪن مان پڻ رپورٽ ٿيا.<ref name="Ernst 2011"/> انهن ۾ آسٽريليا، آسٽريا، ڪينيڊا، ڪروئيشيا، فرانس، جرمني، آئرلينڊ، نيدرلينڊ، نيوزيلينڊ، اسپين، سويڊن، سوئٽزرلينڊ، برطانيا ۽ آمريڪا شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> برطانيا مان رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جو تعداد خاص طور غيرمعمولي نظر آيو، جيڪو شايد ٻين ملڪن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رپورٽنگ بدران وڌيڪ رپورٽنگ جي نشاندهي ڪري ٿو.<ref name="Ernst 2011"/> رپورٽن ۾ انفيڪشن جا 38 ۽ عضون کي زخمي ٿيڻ جا 42 ڪيس شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> سڀ کان وڌيڪ عام ناڪاري واقعن ۾ [[نيموٿوريڪس]] ۽ [[بيڪٽيريل انفيڪشن|بيڪٽيريل]] ۽ [[وائرل انفيڪشن]] شامل هئا.<ref name="Ernst 2011"/> 2013ع جي هڪ جائزي ۾ (اشاعت جي تاريخ، مطالعي جي قسم يا ٻولي بابت ڪنهن پابندي کان سواءِ) انفيڪشن جا 295 ڪيس مليا، جن مان گهٽ ۾ گهٽ 96 ۾ [[مائيڪوبيڪٽيريم]] ئي [[پيٿوجن|بيماري پيدا ڪندڙ جراثيم]] هو.<ref name=Gnatta2013/> انفيڪشن جا امڪاني ذريعا ٽوال، گرم پيڪ، اُبالڻ واري ٽانڪي جو پاڻي، ۽ ٻيهر جراثيم ڪش ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال هئا.<ref name=Gnatta2013/> ٻين امڪاني ذريعن ۾ آلودہ سُوئيون، ذاتي سُوئين جو ٻيهر استعمال، مائيڪوبيڪٽيريم سان آلوده چمڙي، ۽ هڪ ئي شخص ۾ مختلف هنڌن تي ساڳين سُوئين جو ٻيهر استعمال شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر کي عام طور محفوظ طريقيڪار سمجهيو وڃي ٿو، 2013ع جي جائزي موجب گذريل ڏهاڪي دوران انفيڪشن جي منتقلي بابت رپورٽن ۾ نمايان واڌ ٿي، جن ۾ مائيڪوبيڪٽيريم جا ڪيس پڻ شامل هئا.<ref name=Gnatta2013/> جيتوڻيڪ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي هڪ ڀيرو استعمال ٿيندڙ سُوئيون استعمال ڪرڻ جي صلاح ڏني وڃي ٿي، پر جراثيم کان پاڪ ڪيل سُوئين جو ٻيهر استعمال اڃا به ڪجهه هنڌن تي اجازت هيٺ آهي.<ref name=Gnatta2013/> اهو پڻ سفارش ڪيو ويو ته انفيڪشن جي روڪٿام لاءِ سخت ضابطا لاڳو ڪيا وڃن ۽ ضرورت موجب انهن کي بهتر بڻايو وڃي.<ref name=Gnatta2013>{{cite journal | vauthors = Gnatta JR, Kurebayashi LF, Paes da Silva MJ | title = Atypical mycobacterias associated to acupuncuture: an integrative review | journal = Revista Latino-Americana de Enfermagem | volume = 21 | issue = 1 | pages = 450–58 | date = February 2013 | pmid = 23546331 | doi = 10.1590/s0104-11692013000100022 | doi-access = free }}</ref> ==== انگريزي ٻولي ==== 2013ع جي هڪ منظم جائزي، جنهن ۾ انگريزي ٻوليءَ ۾ شايع ٿيل ڪيس رپورٽن جو جائزو ورتو ويو، مان معلوم ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل سنگين ناڪاري واقعا ناياب آهن، پر ايڪيوپنڪچر مڪمل طور خطري کان خالي ناهي.<ref name="Xu S"/> سال 2000ع کان 2011ع تائين، 25 ملڪن ۽ علائقن جي انگريزي ٻوليءَ واري علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 294 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن جي اڪثريت نسبتاً معمولي هئي، ۽ انهن جي واقع ٿيڻ جي شرح پڻ گهٽ هئي.<ref name="Xu S"/> مثال طور، 34,000 ايڪيوپنڪچر علاجن بابت هڪ اڳواٽ (پراسپيڪٽو) سروي ۾ ڪو به سنگين ناڪاري واقعو سامهون نه آيو، جڏهن ته صرف 43 معمولي واقعا رپورٽ ٿيا، جيڪا هر 1,000 علاج تي 1.3 واقعن جي شرح بڻجي ٿي.<ref name="Xu S"/> هڪ ٻي سروي ۾ 97,733 ايڪيوپنڪچر مريضن مان 7.1٪ معمولي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 5 سنگين هئا.<ref name="Xu S"/> سڀ کان عام ناڪاري اثر انفيڪشن هو (مثال طور [[مائيڪوبيڪٽيريم]])، ۽ گهڻا انفيڪشن بيڪٽيريل نوعيت جا هئا، جيڪي سوئي لڳائڻ واري هنڌ تي چمڙي جي رابطي سبب پيدا ٿيا.<ref name="Xu S"/> انفيڪشن جراثيم کان پاڪ نه ڪيل اوزارن يا غير صفائي واري ماحول ۾ استعمال ٿيل گندن ٽوالن سان چمڙي جي رابطي سبب پڻ ٿيا.<ref name="Xu S"/> ٻين ناڪاري پيچيدگين ۾ [[ريڙھ جي هڏي جا زخم |ريڙهه جي هڏي جي زخمن]] جا پنج رپورٽ ٿيل ڪيس (مثال طور ٽٽل سوئي جو اندر لڏي وڃڻ يا تمام گهري سوئي لڳائڻ)، دماغ جا چار زخم، پردي واري اعصابي نظام جا چار زخم، [[دل]] جا پنج زخم، ٻين عضون ۽ نسجن جا ست زخم، ٻنهي هٿن ۾ [[ايڊيما|ورم]]، [[گرينولوما|ايپيٿيليوئڊ گرينولوما]]، [[پسوڊولمفوما]]، [[آرجائريا]]، ڦُٽڙا (pustules)، [[پين سائيٽوپينيا]]، ۽ گرم سوئي واري طريقي سبب داغ پوڻ شامل هئا.<ref name="Xu S"/> ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل اهڙا ناڪاري ردعمل، جيڪي عام ايڪيوپنڪچر جي عمل ۾ غير معمولي ۽ ناياب سمجهيا وڃن ٿا، انهن ۾ بيهوشي (سنڪوپ)، [[گيليڪٽوريا]]، ٻنهي اکين جو غير ارادي لوڏجڻ (بائليٽرل نسٽيگمس)، [[پائوڊرما گينگرينوسم]]، جگر لاءِ زهريلو اثر (ھيپاٽو ٽاڪسِسٽي)، اوچتو ظاهر ٿيندڙ لائڪن پلينس، ۽ سوئي جو پاڻمرادو جسم اندر لڏي وڃڻ شامل هئا.<ref name="Xu S">{{cite journal | vauthors = Xu S, Wang L, Cooper E, Zhang M, Manheimer E, Berman B, Shen X, Lao L | title = Adverse events of acupuncture: a systematic review of case reports | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 2013 | pages = 1–15 | year = 2013 | pmid = 23573135 | pmc = 3616356 | doi = 10.1155/2013/581203 | doi-access = free }}</ref> 2013ع جي هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سبب رت جي نالين کي پهتل زخمن جا 31 ڪيس مليا، جن مان ٽن ۾ موت واقع ٿيو.<ref name=Bergqvist/> انهن مان ٻه [[پيريڪارڊيل ٽيمپونيڊ]] سبب فوت ٿيا، جڏهن ته هڪ جي موت [[ايورٽوڊيوڊينل فسٽيولا]] سبب ٿي.<ref name=Bergqvist>{{cite journal | vauthors = Bergqvist D | title = Vascular injuries caused by acupuncture. A systematic review | journal = International Angiology | volume = 32 | issue = 1 | pages = 1–8 | date = February 2013 | pmid = 23435388 | url = http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | access-date = 1 March 2014 | archive-date = 1 March 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140301091317/http://www.minervamedica.it/en/journals/international-angiology/article.php?cod=R34Y2013N01A0001 | url-status = live }}</ref> ساڳئي جائزي مان معلوم ٿيو ته رت جي نالين جا زخم ناياب هئا، جڏهن ته رت وهڻ ۽ پسوڊو اينيورزم سڀ کان وڌيڪ عام هئا.<ref name=Bergqvist/> 2011ع جي هڪ منظم جائزي (جنهن ۾ وقت يا ٻوليءَ بابت ڪا پابندي نه هئي)، جنهن جو مقصد ايڪيوپنڪچر کان پوءِ رپورٽ ٿيل [[ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ]] جي سڀني ڪيسن جو خلاصو پيش ڪرڻ هو، ان ۾ 26 ڪيس مليا، جن مان 14 ۾ موت واقع ٿيو، ۽ اڪثر فوتگين ۾ سبب بابت تقريباً ڪو شڪ نه هو.<ref name=Ernst-Zhang/> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته ڪارڊيڪ ٽيمپونيڊ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ هڪ سنگين، ۽ گهڻو ڪري جان ليوا، پر نظرياتي طور روڪڻ جوڳو عارضو آهي، ۽ خطري کي گهٽ ڪرڻ لاءِ مناسب تربيت تي زور ڏنو ويو.<ref name=Ernst-Zhang>{{cite journal | vauthors = Ernst E, Zhang J | title = Cardiac tamponade caused by acupuncture: a review of the literature | journal = International Journal of Cardiology | volume = 149 | issue = 3 | pages = 287–89 | date = June 2011 | pmid = 21093944 | doi = 10.1016/j.ijcard.2010.10.016 }}</ref> 2012ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته برطانيا جي [[نيشنل هيلٿ سروس (انگلينڊ)|نيشنل هيلٿ سروس]] (NHS) ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ڪيترائي ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا، جن مان 95٪ سنگين نه هئا،<ref name=Wheway2012/> جيتوڻيڪ غلط درجي بندي ۽ گهٽ رپورٽنگ مجموعي انگن اکرن کي تبديل ڪري سگهي ٿي.<ref name=Wheway2012/> جنوري 2009ع کان ڊسمبر 2011ع تائين NHS جي ادارن ۾ 468 حفاظتي واقعا سڃاتا ويا.<ref name=Wheway2012/> رپورٽ ٿيل ناڪاري واقعن ۾ جسم اندر رهجي ويل سُوئيون (31٪)، چڪر اچڻ (30٪)، هوش وڃائڻ يا غير جوابده ٿيڻ (19٪)، ڪري پوڻ (4٪)، سوئي لڳڻ واري هنڌ تي نيرو نشان يا سور (2٪)، [[نيموٿوريڪس]] (1٪)، ۽ ٻيا ناڪاري اثر (12٪) شامل هئا.<ref name=Wheway2012/> ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي گهرجي ته اهي علاج سبب پيدا ٿيندڙ ڪنهن به اهم نقصان بابت ڄاڻ رکن ۽ ان جي ذميواري کڻڻ لاءِ تيار هجن.<ref name=Wheway2012/> ڪجهه ايڪيوپنڪچر جا حامي دليل ڏين ٿا ته ان جي ڊگهي تاريخ ئي ان جي محفوظ هجڻ جو ثبوت آهي.<ref name=Wheway2012/> تنهن هوندي به، ناڪاري واقعن (مثال طور ريڙهه جي هڏي جا زخم) بابت علمي ادب ۾ مسلسل واڌ ٿي رهي آهي.<ref name=Wheway2012>{{cite journal | vauthors = Wheway J, Agbabiaka TB, Ernst E | title = Patient safety incidents from acupuncture treatments: a review of reports to the National Patient Safety Agency | journal = The International Journal of Risk & Safety in Medicine | volume = 24 | issue = 3 | pages = 163–69 | date = January 2012 | pmid = 22936058 | doi = 10.3233/JRS-2012-0569 }}</ref> اهي ماڻهو جيڪي [[رت کي ڇڊو ڪندڙ دوائون]] وٺي رهيا هجن، انهن ۾ به ايڪيوپنڪچر محفوظ نظر اچي ٿو، بشرطيڪ سُوئيون صحيح هنڌ ۽ مناسب کوٽائي تائين لڳايون وڃن،<ref name=Mcculloch2014/> پر انهن نتيجن جي تصديق لاءِ وڌيڪ مطالعي جي ضرورت آهي.<ref name="Mcculloch2014">{{cite journal | vauthors = Mcculloch M, Nachat A, Schwartz J, Casella-Gordon V, Cook J | title = Acupuncture safety in patients receiving anticoagulants: a systematic review | journal = The Permanente Journal | volume = 19 | issue = 1 | pages = 68–73 | year = 2014 | pmid = 25432001 | pmc = 4315381 | doi = 10.7812/TPP/14-057 }}</ref> ==== چيني، ڪوريائي ۽ جاپاني ٻولي ==== 2010ع ۾ چيني ٻوليءَ جي علمي ادب تي ٿيل هڪ منظم جائزي ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ڪيترائي ناڪاري واقعا مليا، جن مان [[نيموٿوريڪس]]، بيهوشي، [[سب اراڪنائيڊ هيموريج]] ۽ انفيڪشن سڀ کان وڌيڪ عام هئا، جڏهن ته دل ۽ رت جي نالين جا زخم، سب اراڪنائيڊ هيموريج، نيموٿوريڪس، ۽ بار بار ٿيندڙ دماغي هيموريج سڀ کان وڌيڪ سنگين هئا، ۽ انهن مان گهڻا غلط طريقيڪار سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> سال 1980ع کان 2009ع تائين چيني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 479 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref name=Zhang-2010/> [[Prospective survey|اڳواٽ سروي]] مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل هلڪا ۽ عارضي ناڪاري واقعا 6.71٪ کان 15٪ جي وچ ۾ هئا.<ref name=Zhang-2010/> 190,924 مريضن تي ڪيل هڪ مطالعي ۾ سنگين ناڪاري واقعن جي شرح لڳ ڀڳ 0.024٪ هئي.<ref name=Zhang-2010/> هڪ ٻي مطالعي ۾ 229,230 مريضن مان 4,963 [[واقعو (ايپيڊيميولاجي)|واقعا]] اهڙا هئا، جن لاءِ مخصوص علاج جي ضرورت پئي، جيڪا 2.2٪ جي شرح هئي.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر کان پوءِ پيدا ٿيندڙ انفيڪشن، خاص طور [[هيپاٽائيٽس]]، انگريزي ٻوليءَ جي تحقيق ۾ اڪثر رپورٽ ٿيندا آهن، جڏهن ته چيني ٻوليءَ جي تحقيق ۾ گهٽ رپورٽ ٿيندا آهن، جنهن مان اهو امڪان ظاهر ٿئي ٿو ته چين ۾ ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل انفيڪشنن جي گهٽ رپورٽنگ ٿي آهي.<ref name=Zhang-2010/> گهڻا انفيڪشن ايڪيوپنڪچر جي سُوئين کي مناسب نموني جراثيم کان پاڪ نه ڪرڻ سبب پيدا ٿيا هئا.<ref name=Zhang-2010/> ٻين ناڪاري واقعن ۾ ريڙهه جي هڏي جي ايپيڊيورل هيميٽوما (ڳچيءَ، ڇاتيءَ ۽ ڪمر واري حصي ۾)، چائلوٿوريڪس، پيٽ جي عضون ۽ نسجن جا زخم، ڳچيءَ واري علائقي جا زخم، اکين جا زخم (جن ۾ اک جي کوٽر ۾ هيموريج، صدمي سبب موتيو، اک هلائيندڙ عصب جو زخم ۽ ريٽينا ۾ سوراخ ٿيڻ شامل آهن)، ڳلن ۽ هيٺئين ڳلي (ھائپوگلاٽس) ۾ هيموريج، پردي وارن حرڪتي اعصاب جا زخم ۽ ان کان پوءِ پيدا ٿيندڙ حرڪتي خرابي، ڌاتوءَ جي سُوئين سبب مقامي الرجي، فالج، ۽ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ دماغي هيموريج شامل هئا.<ref name=Zhang-2010/> ايڪيوپنڪچر ۽ هيٺين ناڪاري واقعن جي وچ ۾ سبب ۽ نتيجي وارو تعلق اڃا تائين غير يقيني آهي: دل جو بند ٿي وڃڻ، پيڪنوليپسي (pyknolepsy)، شاڪ، بخار، کنگهه، اڃ، آواز وڃائجي وڃڻ (افونيا)، ٽنگن ۾ سنسناٽ يا سُن ٿي وڃڻ، ۽ جنسي ڪارڪردگيءَ جي خرابي.<ref name=Zhang-2010>{{cite journal | vauthors = Zhang J, Shang H, Gao X, Ernst E | title = Acupuncture-related adverse events: a systematic review of the Chinese literature | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 88 | issue = 12 | pages = 915–21C | date = December 2010 | pmid = 21124716 | pmc = 2995190 | doi = 10.2471/BLT.10.076737 }}</ref> ساڳئي جائزي اهو نتيجو ڪڍيو ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر مناسب تربيت يافته ماهرن طرفان ڪيو وڃي ته ان کي بنيادي طور محفوظ علاج سمجهي سگهجي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته صحت جي خطرن کي گهٽائڻ لاءِ مؤثر حڪمت عمليون تيار ڪرڻ جي ضرورت آهي.<ref name=Zhang-2010/> سال 1999ع کان 2010ع تائين ڪوريائي ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 1,104 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Shin HK, Jeong SJ, Lee MS, Ernst E | title = Adverse events attributed to traditional Korean medical practices: 1999–2010 | journal = Bulletin of the World Health Organization | volume = 91 | issue = 8 | pages = 569–75 | date = August 2013 | pmid = 23940404 | pmc = 3738306 | doi = 10.2471/BLT.12.111609 }}</ref> 1980ع واري ڏهاڪي کان 2002ع تائين جاپاني ٻوليءَ جي علمي ادب ۾ ناڪاري واقعن جا 150 ڪيس رپورٽ ٿيا.<ref>{{cite journal | vauthors = Yamashita H, Tsukayama H | title = Safety of acupuncture practice in Japan: patient reactions, therapist negligence and error reduction strategies | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 5 | issue = 4 | pages = 391–98 | date = December 2008 | pmid = 18955234 | pmc = 2586322 | doi = 10.1093/ecam/nem086 }}</ref> ==== ٻار ۽ حمل ==== جيتوڻيڪ چين ۾ ايڪيوپنڪچر هزارين سالن کان استعمال ٿيندو رهيو آهي، پر آمريڪا ۾ [[ٻارن جي طب]] (پيڊياٽرڪس) ۾ ان جو استعمال 2000ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين عام نه ٿيو هو. 2007ع ۾ [[نيشنل هيلٿ انٽرويو سروي]] (NHIS)، جيڪا [[نيشنل سينٽر فار هيلٿ اسٽيٽسٽڪس]] (NCHS) پاران ڪرائي وئي هئي، اندازو لڳايو ته لڳ ڀڳ 150,000 ٻارن مختلف بيمارين جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر حاصل ڪيو هو.<ref>{{cite web |url = https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf |title = Complementary and Alternative Medicine Use Among Adults and Children: United States, 2007 |date = 10 December 2008 |website = National Center for Complementary and Integrative Health |publisher = NCHS |last = Barnes |first = Patricia M. |access-date = 5 February 2016 |archive-date = 16 March 2016 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160316075748/https://nccih.nih.gov/sites/nccam.nih.gov/files/news/nhsr12.pdf }}</ref> 2008ع جي هڪ مطالعي اهو نتيجو ڪڍيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي سُوئين ذريعي علاج جو استعمال ناڪاري ضمني اثرن جي امڪان ۽ ٻارن ۽ بالغن ۾ درد جي ظاهر ٿيڻ جي فرق سبب "شڪ جوڳو" آهي. مطالعي ۾ نون ڄاول ٻارن، تمام گهڻو ٿڪجي پيل ٻارن، تمام گهڻو ڪمزور ٻارن، يا گهڻو کاڌو کائيندڙ ٻارن تي ايڪيوپنڪچر نه ڪرڻ بابت پڻ خبردار ڪيو ويو.<ref>{{cite journal | vauthors = Jindal V, Ge A, Mansky PJ | title = Safety and efficacy of acupuncture in children: a review of the evidence | journal = Journal of Pediatric Hematology/Oncology | volume = 30 | issue = 6 | pages = 431–42 | date = June 2008 | pmid = 18525459 | pmc = 2518962 | doi = 10.1097/MPH.0b013e318165b2cc }}</ref> ٻارن ۾ جڏهن ايڪيوپنڪچر سٺي تربيت يافته، لائسنس يافته ماهرن طرفان جراثيم کان پاڪ سُوئين سان ڪيو وڃي، ته ان کي محفوظ سمجهيو وڃي ٿو؛ تنهن هوندي به، 2011ع جي هڪ جائزي مان معلوم ٿيو ته ٻارن ۾ ايڪيوپنڪچر جي مجموعي حفاظت بابت حتمي نتيجا ڪڍڻ لاءِ تحقيق محدود آهي.<ref name="Adams 2011"/> ساڳئي جائزي ۾ 279 ناڪاري واقعا مليا، جن مان 25 سنگين هئا.<ref name="Adams 2011"/> گهڻا ناڪاري واقعا هلڪي نوعيت جا هئا (مثال طور نيرو نشان پوڻ يا رت وهڻ).<ref name="Adams 2011"/> هلڪن ناڪاري واقعن جي شرح 10.1٪ کان 13.5٪ جي وچ ۾ هئي، جيڪا 1,422 مريضن مان اندازاً 168 واقعن جي برابر هئي.<ref name="Adams 2011"/> ناياب موقعن تي ناڪاري واقعا سنگين به هئا (مثال طور [[دل جو ڦاٽڻ]] يا [[رت واري کنگھ]] hemoptysis)؛ انهن مان ڪيترائي شايد غير معياري طريقيڪار جو نتيجو هئا.<ref name="Adams 2011">{{cite journal | vauthors = Adams D, Cheng F, Jou H, Aung S, Yasui Y, Vohra S | s2cid = 46502395 | title = The safety of pediatric acupuncture: a systematic review | journal = Pediatrics | volume = 128 | issue = 6 | pages = e1575–87 | date = December 2011 | pmid = 22106073 | doi = 10.1542/peds.2011-1091 }}</ref> سنگين ناڪاري واقعن جي شرح هر ڏهه لک ماڻهن ۾ 5 هئي، جنهن ۾ ٻار ۽ بالغ ٻئي شامل هئا.<ref name="Adams 2011"/> حمل دوران جڏهن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويو، ته ان سان لاڳاپيل گهڻا ناڪاري واقعا هلڪا ۽ عارضي هئا، جڏهن ته سنگين ناڪاري واقعا تمام ٿورا هئا.<ref name="Park-2014"/> سڀ کان وڌيڪ عام هلڪو ناڪاري واقعو سُوئي لڳڻ سبب سور يا اڻ ڄاتل درد هو، جنهن کان پوءِ رت وهڻ جو واقعو سڀ کان وڌيڪ ڏٺو ويو.<ref name="Park-2014"/> جيتوڻيڪ ٻه فوتگيون (هڪ مرده ٻار جي پيدائش ۽ هڪ نون ڄاول ٻار جي موت) رپورٽ ٿيون، پر ايڪيوپنڪچر سان لاڳاپيل ماءُ جي موت جو ڪو ثبوت نه مليو.<ref name="Park-2014"/> سبب ۽ نتيجي جي جائزي ۾ ثبوتن کي يقيني، امڪاني يا ممڪن تائين محدود رکندي، حامله عورتن ۾ ايڪيوپنڪچر کان پوءِ ناڪاري واقعن جي اندازي مطابق شرح هر 10,000 عورتن مان 131 هئي.<ref name="Park-2014"> {{cite journal | vauthors = Park J, Sohn Y, White AR, Lee H | title = The safety of acupuncture during pregnancy: a systematic review | journal = Acupuncture in Medicine | volume = 32 | issue = 3 | pages = 257–66 | date = June 2014 | pmid = 24554789 | pmc = 4112450 | doi = 10.1136/acupmed-2013-010480 | type = Systematic review }} </ref> جيتوڻيڪ حمل دوران ايڪيوپنڪچر منع ٿيل علاج (ڪنٽرا انڊيڪيٽيڊ) نه آهي، پر ايڪيوپنڪچر جا ڪجهه مخصوص نقطا سُوئي لڳائڻ لاءِ خاص طور حساس سمجهيا وڃن ٿا؛ حمل دوران انهن نقطن سان گڏ [[پيٽ|پيٽ واري جاء]] ۾ به سُوئي لڳائڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Berman2010"/> ==== موڪسيبسشن ۽ ڪپنگ ==== <!-- Traditional acupuncture involves moxibustion and cupping. -->موڪسيبسشن سان لاڳاپيل چار ناڪاري واقعا نيرو نشان پوڻ، ساڙ ۽ سيلولائٽس، ريڙهه جي هڏي جو ايپيڊيورل ايبسس، ۽ وڏي سطحي بيسل سيل ڪارسينوما هئا.<ref name="Xu S"/> ڪپنگ سان لاڳاپيل ڏهه ناڪاري واقعا رپورٽ ٿيا.<ref name="Xu S"/> انهن مان هلڪن واقعن ۾ [[ڪيلوئڊ]] (keloid) قسم جا داغ، ساڙ، ۽ [[بللا (ڊرميٽولاجي)|بللا]] (چمڙي جا وڏا ڦوڪا) شامل هئا؛<ref name="Xu S"/> جڏهن ته سنگين واقعن ۾ حاصل ٿيل هيموفيليا اي، پٺي ۽ ڳچيءَ تي ڪپنگ کان پوءِ فالج، مصنوعي [[پينيڪيولائٽس]]، واپس معمول تي اچي سگهندڙ دل جي عضلي جي وڌاءُ (رورسيبل ڪارڊيائڪ ھائپرٽرافي)، ۽ [[فولاد جي کوٽ سبب انيميا]] شامل هئا.<ref name="Xu S"/> === روايتي طبي علاج کي نظرانداز ڪرڻ جو خطرو === ٻين متبادل علاجن وانگر، غير اخلاقي يا اڻڄاڻ ماهر مريضن کي غير مؤثر علاج پٺيان لڳائي سندن مالي وسيلا ضايع ڪرائي سگهن ٿا.<ref name=Barrett2007>{{cite web|last=Barrett|first=S|title=Be Wary of Acupuncture, Qigong, and "Chinese Medicine"|url=http://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|publisher=[[Quackwatch]]|access-date=4 May 2015|date=30 December 2007|author-link=Stephen Barrett|archive-date=2 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602104856/https://www.quackwatch.org/01QuackeryRelatedTopics/acu.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web| title= Final Report, Report into Traditional Chinese Medicine| url= http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-url= https://web.archive.org/web/20110628190713/http://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/committee.nsf/0/ca78e168ce1b6fa2ca2570b400200a34/$FILE/reportversion2.pdf| archive-date= 28 June 2011| publisher= [[Parliament of New South Wales]]| access-date= 3 November 2010| date= 9 November 2005}}</ref> [[نيشنل سرٽيفڪيشن ڪميشن فار ايڪيوپنڪچر اينڊ اورينٽل ميڊيسن]] جهڙين تصديقي تنظيمن پاران مقرر ڪيل پيشاور اخلاقي ضابطن موجب، ماهرن تي لازم آهي ته "ضرورت مطابق بروقت ٻين صحت جي سار سنڀال وارن ماهرن ڏانهن مريضن کي ريفر ڪن".<ref name=NCCAOMethics>{{cite web |url = http://www.nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf | publisher = National Certification Commission for Acupuncture and Oriental Medicine | title= NCCAOM Code of Ethics | access-date= 3 November 2010 | archive-url= https://web.archive.org/web/20101127060246/http://nccaom.org/about/pdfdocs/Code_of_Ethics.pdf| archive-date= 27 November 2010}}</ref> [[اسٽيفن بيريٽ]] جو چوڻ آهي ته "اهو خطرو موجود آهي ته جيڪڏهن ڪنهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ جو تشخيصي طريقو سائنسي تصورن تي ٻڌل نه هجي، ته هو ڪنهن خطرناڪ بيماري جي سڃاڻپ ڪرڻ ۾ ناڪام رهي سگهي ٿو".<ref name=HumberAlmeder2013>{{cite book | last = Barrett | first = Stephen | editor1-last = Humber | editor1-first = James M. | editor2-last = Almeder | editor2-first = Robert F. | name-list-style = vanc |chapter='Alternative' Medicine: More Hype Than Hope |title=Alternative Medicine and Ethics |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ehWzBwAAQBAJ&pg=PA10 |year=2013 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4757-2774-6 |page=10}}</ref> == نظرياتي بنياد == {{Infobox Chinese | s = 针刺 | hp = zhēncì }} === روايتي === {{Main|چي (qi)|روايتي چيني طب|ميريڊين (روايتي چيني طب)|ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست}} [[File:ChineseMedecine.JPG|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جي ميريڊينن بابت قديم چيني طبي خاڪو]] ايڪيوپنڪچر [[روايتي چيني طب]] (TCM) جو هڪ اهم حصو آهي. ايڪيوپنڪچر بابت شروعاتي عقيدا انهن تصورن تي ٻڌل هئا جيڪي روايتي چيني طب ۾ عام آهن، جهڙوڪ حياتياتي توانائي، جنهن کي ''چي'' (''چي:qi'') سڏيو ويندو آهي.<ref name=Aung11>[[#Aung2007|Aung & Chen]] {{cite book| first1 = Steven K. H. | last1 = Aung| first2 = William Pai-Dei | last2 = Chen | name-list-style = vanc |title=Clinical Introduction to Medical Acupuncture|url=https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PR1|year=2007|publisher=Thieme|isbn=978-1-58890-221-4|pages=11–12}}</ref> اهو عقيدو هو ته ''چي'' جسم جي بنيادي عضون (''[[زانگ-فو]]'' عضون) مان چمڙي، عضلن، رڳن، هڏن ۽ جوڙن جهڙن جسم جي "سطحي" نسجن ڏانهن ''ميريڊين'' (meridians) نالي رستن ذريعي وهي ٿي.<ref name=meridian-theory> {{cite web |url= http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-url= https://web.archive.org/web/20161110121328/http://www.pharmnet.com.cn/tcm/knowledge/detail/100044.html |archive-date= 10 November 2016 |script-title=zh:经络学 |access-date=22 February 2011 |language=zh |trans-title=Meridian theory |script-quote=zh:（三）十二经脉 ...（四）奇经八脉 ...|trans-quote=(3.) The Twelve Vessels ... (4.) The Extraordinary Eight Vessels ... }}</ref> اهي ايڪيوپنڪچر جا نقطا، جتي سُوئيون لڳايون وينديون آهن، گهڻو ڪري (پر هميشه نه) ميريڊينن جي رستن تي واقع هوندا آهن.<ref name=Aung101/> جيڪي ايڪيوپنڪچر جا نقطا ڪنهن ميريڊين تي موجود نه هوندا آهن، انهن کي ''غير معمولي نقطا'' چيو ويندو آهي، جڏهن ته جن جو ڪو مقرر هنڌ نه هوندو آهي، انهن کي A-shi نقطا چيو ويندو آهي.<ref name=Aung101>[[#Aung2007|Aung & Chen]], 2007, p. [https://books.google.com/books?id=I6NclaeDWjgC&pg=PA101 101].</ref> روايتي چيني طب (TCM) ۾ بيماري کي عام طور ''ين''، ''يانگ''، [[روايتي چيني طب|''چي'' (''qi'')، ''شوئي'' (''xuĕ'')، ''زانگ-فو'' (''zàng-fǔ'')، ميريڊينن]] ۽ جسم ۽ ماحول جي وچ ۾ رابطي واري توانائين جي بي توازني يا بي هم آهنگي طور سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{harvnb|Wiseman & Ellis|1996|page=77}}</ref> علاج ان ڳالهه تي ٻڌل هوندو آهي ته ڪهڙي قسم جي "بي هم آهنگي جي نموني" جي سڃاڻپ ڪئي وڃي.<ref>{{Cite book | vauthors = Ergil MC, Ergil KV | page = [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA19 19], [https://books.google.com/books?id=kdZ1rFKW&pg=PA148 148] | title = Pocket Atlas of Chinese Medicine | year = 2009 | publisher = Thieme | location = Stuttgart | isbn = 978-3-13-141611-7}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | year = 2007 | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | edition = 6th | publisher = Blue Poppy Press | isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA1 1] }}</ref> مثال طور، ڪجهه بيمارين بابت اهو عقيدو آهي ته اهي ميريڊينن ۾ هوا، ٿڌ ۽ نمي جي وڌيل اثر سبب پيدا ٿين ٿيون.<ref>{{cite book | vauthors = Flaws B, Finney D | title = A handbook of TCM patterns & their treatments | publisher = Blue Poppy Press | year = 1996 | edition = 6 (2007) |isbn = 978-0-936185-70-5 | pages = [https://books.google.com/books?id=iJT3mz20yHoC&pg=PA169 169–73] }}</ref> اهو طئي ڪرڻ لاءِ ته ڪهڙو [[روايتي چيني طب |نمونو]] موجود آهي، ماهر زبان جي رنگ ۽ شڪل، نبض جي مختلف نقطن جي نسبتاً طاقت، ساهه جي بوءِ، ساهه کڻڻ جي معيار، يا آواز جي لهجي جهڙين ڳالهين جو جائزو وٺندا آهن.<ref name=Tongue>{{cite book | title = Tongue Diagnosis in Chinese Medicine | last = Maciocia | first = G | publisher = Eastland Press | year = 1995 | isbn = 978-0-939616-19-0 }}</ref><ref name=Maciocia>{{Cite book | first = G | last = Maciocia | title = The Foundations of Chinese Medicine | publisher = Churchill Livingstone | year = 2005 | isbn = 978-0-443-07489-9 }}</ref> روايتي چيني طب ۽ ان جو بيماري بابت تصور، علامتن جي سبب ۽ نتيجي جي وچ ۾ واضح فرق نٿو ڪري.<ref>{{cite book| page=[https://books.google.com/books?id=t23zKB1FSVYC&pg=PA26 26]| last=Ross |first=J|title=Zang Fu, the organ systems of traditional Chinese medicine| publisher=Elsevier |year=1984 | isbn=978-0-443-03482-4 }}</ref> ايڪيوپنڪچر ماضيءَ ۾ پڻ، ۽ اڄ به، مختلف چيني فلسفياتي مڪتبن جي مطابق مختلف نمونن سان ڪيو وڃي ٿو، ۽ اهو ڪوريا ۽ جاپان جي ايڪيوپنڪچر کان به مختلف آهي.<ref name="shmal"/> ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي عملي صورت وقت سان گڏ مسلسل تبديل ٿيندي رهي آهي، تنهن ڪري يقين سان اهو چوڻ ڏکيو آهي ته جديد ايڪيوپنڪچر جا نقطا روايتي نقطن تي ٻڌل آهن؛ ايتري قدر جو جديد ايڪيوپنڪچر قديم ۽ وچئين دور جي چيني ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي بدعتي (ھيريٽيڪل) لڳي سگهي ها.<ref name="shmal">{{cite journal|last=Shmalberg|first=Justin|title=Acupuncture: history and application|journal=Clinician's Brief|date=April 2014|pages=59–61|url=https://assets.ctfassets.net/4dmg3l1sxd6g/6hR9hmlkI7KVdpYjdQSt6d/90cebac094fc59907e5b046689e6637a/acupuncture-history--application-17871-article.pdf|issn=1542-4014|oclc=50932140}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي جڳهن کي معياري بڻائڻ جو عمل 1950ع واري ڏهاڪي ۾ شروع ٿيو.<ref name="shmal"/> [[ڊائڪارني ۽ سنڪارني|تاريخي ارتقا جي لحاظ کان]] ڪيل [[ڊوڪسوگرافي]] مان ظاهر ٿئي ٿو ته جديد عملي طريقن کي روايتي درسي ڪتابن سان ڀيٽڻ وقت ڪيترن ئي اهم ايڪيوپنڪچر نقطن جون جڳهيون تبديل ٿي چڪيون آهن.<ref name="f713">{{cite journal | last1=Yoo | first1=Yeonjoo | last2=Ryu | first2=Yeonhee | last3=Lee | first3=In-Seon | last4=Chae | first4=Younbyoung | title=Diachronic analysis of major acupoints used in ancient and current acupuncture treatments: Changes in main acupoints over time | journal=Integrative Medicine Research | volume=11 | issue=3 | date=2022 | issn=2213-4220 | pmid=35516161 | pmc=9062420 | doi=10.1016/j.imr.2022.100865 | article-number=100865 }}</ref> روايتي چيني طب قديم طبي عملن جي سڌي عڪاسي نٿي ڪري، بلڪه اها مختلف روايتن مان جديد دور ۾ ڪيل هڪ چونڊ آهي، جنهن ۾ انهن مان صرف "خيالن ۽ عملن جو هڪ تمام محدود بچيل حصو" برقرار رکيو ويو آهي.<ref name="p648">{{cite journal | last1=Ramey | first1=David | last2=Buell | first2=Paul D | title=A true history of acupuncture | journal=Focus on Alternative and Complementary Therapies | volume=9 | issue=4 | date=2004 | issn=1465-3753 | doi=10.1211/fact.2004.00244 | pages=269–273 | url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1211/fact.2004.00244 | access-date=11 June 2026| url-access=subscription }}</ref><ref name="o658">{{cite book | last=Unschuld | first=Paul U. | title=Chinese Medicine | publisher=Paradigm Publications | date=1998 | isbn=978-0-912111-55-1 | url=https://books.google.com/books?id=efEJAQAAMAAJ&q=%2522a+minimal+vestige+of+ideas+and+practices%2522 | access-date=11 June 2026 | page=3}}</ref> === مبينا سائنسي بنياد === [[File:Archie McPhee acupuncture.jpg|thumb|right|ايڪيوپنڪچر جو جديد ماڊل]] سائنسي برادري جا ڪيترائي ميمبر ايڪيوپنڪچر کي [[جعلي علاج]] (ڪئيڪري){{efn|name="quackery"|ڪيترن ئي ذريعن موجب:<ref name="Wang2013" /><ref name="rank" /><ref name=crappy/><ref name=Jarvis>{{cite journal|title=Quackery: a national scandal|first=W.T.|last=Jarvis|journal=Clinical Chemistry|date=August 1992|volume=38|issue=8B part 2|pages=1574–86|pmid=1643742}}</ref><ref name=Naudet>{{cite journal|url=https://hal.science/hal-01138648|title=Has evidence-based medicine left quackery behind?|first1=Florian|last1=Naudet|first2=Bruno|last2=Falissard|author2-link= Bruno Falissard |first3=Rémy|last3=Boussageon|first4=David|last4=Healy|journal=Internal and Emergency Medicine|volume=10|issue=5|pages=631–4|date=2015|doi=10.1007/s11739-015-1227-3|pmid=25828467|s2cid=20697592 }}</ref>}} ۽ ڪوڙي سائنس (سيوڊو سائنس) سمجهن ٿا، جنهن جو "ڊرامائي پليسيبو" کان سواءِ ٻيو ڪو اثر نه هوندو آهي.<ref name=Wang2013>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Harris RE, Lin YC, Gan TJ | title = Acupuncture in 21st century anesthesia: is there a needle in the haystack? | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 116 | issue = 6 | pages = 1356–59 | date = June 2013 | pmid = 23709075 | doi = 10.1213/ANE.0b013e31828f5efa | s2cid = 1106695 | url = http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | access-date = 22 March 2015 | archive-date = 23 September 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150923213155/http://www.dcscience.net/Wang-acupunc-A%26A-2013.pdf | url-status = live }}</ref><ref name=rank>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=23 June 2014 |title=Ketogenic diet does not 'beat chemo for almost all cancers' |url=https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |quote="اهو بلڪل واضح آهي ته هوميوپيٿي، ايڪيوپنڪچر، ريفليڪسالاجي، ڪرينيوسيڪرل ٿراپي، هلڊا ڪلارڪ جو 'زيپر'، گيرسن ٿراپي، ڪينسر لاءِ گونزالز پروٽوڪول، ۽ ريڪي (۽ ٻين سڀني نام نهاد 'توانائيءَ تي ٻڌل علاجَن' جو ذڪر ته ڇڏيو) سڀ جا سڀ انتهائي درجي جا جعلي علاج آهن." |access-date=6 August 2019 |archive-date=27 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927214952/https://sciencebasedmedicine.org/ketogenic-diets-for-cancer-hype-versus-science/ |url-status=live }}</ref> [[David Gorski|ڊيوڊ گورسڪي]] دليل ڏنو آهي ته جعلي علاجن جي سڀني قسمن مان شايد ايڪيوپنڪچر کي ئي ڊاڪٽرن ۽ ادارن ۾ سڀ کان وڌيڪ قبوليت ملي آهي.<ref name=crappy>{{cite web |author=Gorski D |author-link=David Gorski |website=[[Science-Based Medicine]] |date=7 May 2018 |title=PLOS ONE, peer review, and a 'crappy' acupuncture study |url=https://sciencebasedmedicine.org/plos-one-peer-review-and-a-crappy-acupuncture-study/}}</ref> علمي ماهرن [[ماسيمو پگليوچي]] ۽ [[مارٽن بودري]] ايڪيوپنڪچر کي "سرحدي سائنس" (بارڊر لينڊز سائنس) قرار ڏنو آهي، جيڪا سائنس ۽ شبه سائنس جي وچ واري حد تي بيٺل آهي.<ref name=Massimo2013>{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | title=Philosophy of Pseudoscience: Reconsidering the Demarcation Problem | publisher=University of Chicago Press | last=Pigliucci | first=Massimo | name-list-style=vanc | year=2013 | page=206 | isbn=978-0-226-05182-6 | access-date=3 June 2020 | archive-date=15 April 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230415011850/https://books.google.com/books?id=Pc4OAAAAQBAJ | url-status=live }}</ref> 2015ع جي هڪ مقالي موجب، ايڪيوپنڪچر کي "اڪثر اهڙي 'ڪوڙي سائنس' يا 'جعلي علاج' طور سمجهيو ويندو آهي، جنهن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار جاءِ نه آهي".<ref name="Naudet Falissard Boussageon Healy 2015 pp. 631–634">{{Cite journal |last1=Naudet |first1=Florian |last2=Falissard |first2=Bruno |last3=Boussageon |first3=Rémy |last4=Healy |first4=David |date=2015 |title=Has evidence-based medicine left quackery behind? |url=https://hal-univ-rennes1.archives-ouvertes.fr/hal-01138648/file/Has%20evidence-based%20medicine%20left%20quackery%20behind_accepted.pdf |journal=Internal and Emergency Medicine |volume=10 |issue=5 |pages=631–634 |doi=10.1007/s11739-015-1227-3 |issn=1970-9366 |pmid=25828467 |s2cid=20697592 |quote="آرام پهچائڻ واريون ٽيڪنيڪون، [[chiropractic|ڪائروپريڪٽڪ]]، علاجِي مالش، خاص غذائي نظام، وڏي مقدار ۾ وٽامن (megavitamins)، ايڪيوپنڪچر، [[naturopathy|نيچروپٿي]]، هوميوپيٿي، [[hypnosis|هيپنوسس]] ۽ [[psychoanalysis|نفسي تجزيو]] جهڙا علاج اڪثر ''شبه سائنس'' يا ''جعلي علاج'' سمجهيا ويندا آهن، جن جي طب ۾ ڪا معتبر يا باوقار حيثيت ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ جائزي دوران اهو ثابت نه ٿي سگهيو آهي ته اهي واقعي ''اثرائتا آهن''."}}</ref> ==== روايتي طب جون توجيهون ==== ايڪيوپنڪچر برادريءَ ۾ عام طور اهو عقيدو موجود آهي ته ايڪيوپنڪچر جا نقطا ۽ ميريڊين اهڙا خاص رستا آهن، جن مان برقي سگنل گذرن ٿا، پر ڪنهن به تحقيق ايڪيوپنڪچر جي نقطن يا ميريڊينن لاءِ ڪا مستقل جسماني بناوت يا حياتياتي ڪارڪردگي ثابت نه ڪئي آهي.<ref name="Ahn2008">{{cite journal | vauthors = Ahn AC, Colbert AP, Anderson BJ, Martinsen OG, Hammerschlag R, Cina S, Wayne PM, Langevin HM | title = Electrical properties of acupuncture points and meridians: a systematic review | journal = Bioelectromagnetics | volume = 29 | issue = 4 | pages = 245–56 | date = May 2008 | pmid = 18240287 | doi = 10.1002/bem.20403 | s2cid = 7001749 | url = https://mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | access-date = 2 March 2012 | archive-date = 18 May 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210518004121/https://www.mn.uio.no/fysikk/english/research/projects/bioimpedance/publications/papers/meridian_rev.pdf | url-status = live }}</ref> انسانن تي ڪيل جاچ، جنهن جو مقصد اهو معلوم ڪرڻ هو ته ڇا ميريڊينن جي ويجهو برقي تسلسل جسم جي ٻين حصن جي ڀيٽ ۾ نمايان طور مختلف آهي، غير حتمي ثابت ٿي آهي.<ref name="Ahn2008"/> سائنسي تحقيق ''چي''، ميريڊينن، يا ''ين'' ۽ ''يانگ'' جي وجود جي حمايت نٿي ڪري.{{refn|name=SinghErnst2008| <ref name="Ahn2008"/> <ref name=Mann2000>{{cite book | last = Mann | first = F | author-link = Felix Mann | isbn = 978-0-7506-4857-8 | publisher = [[Elsevier Health Sciences|Elsevier]] | year = 2000 | title = Reinventing Acupuncture: A New Concept of Ancient Medicine}}</ref> }} رسالي ''[[نيچر (جرنل)|نيچر]]'' جي هڪ اداريي ۾ روايتي چيني طب کي "ڪوڙي سائنس سان ڀريل" قرار ڏنو ويو، ۽ چيو ويو ته ان جا گهڻا علاج ڪنهن به منطقي [[عمل جي ميڪانيزم]] کان محروم آهن.<ref name=swallow>{{cite journal | title = Hard to swallow | journal = Nature | volume = 448 | issue = 7150 | pages = 105–06 | date = July 2007 | pmid = 17625521 | doi = 10.1038/448106a | bibcode = 2007Natur.448S.105. | doi-access = free }}</ref> [[ڪواڪ واچ]] جو چوڻ آهي ته "روايتي چيني طب جا نظريا ۽ عمل صحت، بيماري ۽ صحت جي سار سنڀال بابت ان علمي ذخيري تي ٻڌل نه آهن، جنهن کي سائنسي برادري وڏي پيماني تي قبول ڪيو آهي. روايتي چيني طب جا ماهر پاڻ ۾ به ان ڳالهه تي متفق ناهن ته مريضن جي تشخيص ڪيئن ڪئي وڃي ۽ ڪهڙو علاج ڪهڙي تشخيص سان لاڳو ٿئي. جيڪڏهن هو ان تي متفق به ٿي وڃن، تڏهن به روايتي چيني طب جا نظريا ايترا مبهم آهن جو ڪابه سائنسي تحقيق ان کي منطقي طبي سنڀال فراهم ڪرڻ جي قابل نٿي بڻائي سگهي."<ref name=Barrett2007/> ايڪيوپنڪچر بابت علمي بحثن ۾ اڄ به ''چي'' ۽ ميريڊين جهڙن شبه سائنسي تصورن جو حوالو ڏنو ويندو آهي، جيتوڻيڪ انهن جي حق ۾ سائنسي ثبوت موجود ناهن.<ref name=Ulett2002/> ==== اينڊورفن يا ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ==== ڪجهه جديد ماهر درد جي علاج لاءِ ايڪيوپنڪچر جي استعمال جي حمايت ڪن ٿا، پر وضاحت طور ''چي''، ميريڊين، ''ين''، ''يانگ'' ۽ ٻين پراسرار توانائين جي استعمال کي ڇڏي چڪا آهن.<ref name="Peñas2010">{{cite book |last1=de las Peñas |first1=César Fernández |last2=Arendt-Nielsen |first2=Lars |last3=Gerwin |first3=Robert D |name-list-style=vanc |title=Tension-type and cervicogenic headache: pathophysiology, diagnosis, and management |publisher=[[Jones & Bartlett Learning]] |year=2010 |isbn=978-0-7637-5283-5 |pages=251–54 |url=https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |access-date=27 January 2016 |archive-date=4 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230204181953/https://books.google.com/books?id=HpRwMB-cNCoC&pg=PA251 |url-status=live }}</ref><ref name=Mann2000/><ref name=Williams2013/> چين ۾ وضاحتي فريم ورڪ طور ''چي'' جو استعمال گهٽجندو پيو وڃي، جڏهن ته آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر بابت بحثن دوران اهو وڌيڪ نمايان بڻجي رهيو آهي.<ref name=Ulett2002/> ڪيترائي ايڪيوپنڪچر ماهر درد ۾ گهٽتائي کي [[اينڊورفن]] جي آزاد ٿيڻ سان منسوب ڪن ٿا، جڏهن سُوئيون جسم ۾ داخل ٿين ٿيون؛ پر اهي هاڻي ان خيال جي حمايت نٿا ڪن ته ايڪيوپنڪچر پاڻ بيماريءَ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.<ref name=Williams2013>{{cite encyclopedia | last = Williams | first = WF | title = Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy | isbn = 978-1-135-95522-9 | encyclopedia = [[Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy|Encyclopedia of Pseudoscience]] | publisher = [[Routledge]] | year = 2013 | pages = 3–4 | url = https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ }}</ref><ref name=Ulett2002>{{cite book | last = Ulett | first = GA | title = The Skeptic: Encyclopedia of Pseudoscience | publisher = [[ABC-CLIO]] | editor = [[Michael Shermer|Shermer, M]] | isbn = 978-1-57607-653-8 | chapter-url = https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283 | pages = 283–91 | chapter = Acupuncture | year = 2002 }}</ref> ڪجهه مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[مرڪزي عصبي نظام]] اندر واقعن جو هڪ سلسلو شروع ڪري ٿو،<ref name=Wang2008>{{cite journal | vauthors = Wang SM, Kain ZN, White P | title = Acupuncture analgesia: I. The scientific basis | journal = Anesthesia and Analgesia | volume = 106 | issue = 2 | pages = 602–10 | date = February 2008 | pmid = 18227322 | doi = 10.1213/01.ane.0000277493.42335.7b | s2cid = 29330113 | doi-access = free }}</ref> ۽ اهو به ممڪن آهي ته [[اوپيئڊ مخالف]] مرڪب [[نالوڪسون]] ذريعي ايڪيوپنڪچر جي درد گهٽائيندڙ اثر کي روڪي سگهجي،<ref>{{cite journal | vauthors = Staud R, Price DD | title = Mechanisms of acupuncture analgesia for clinical and experimental pain | journal = Expert Review of Neurotherapeutics | volume = 6 | issue = 5 | pages = 661–67 | date = May 2006 | pmid = 16734514 | doi = 10.1586/14737175.6.5.661 | s2cid = 2647845 }}</ref> جنهن مان اهو اشارو ملي ٿو ته ايڪيوپنڪچر [[قدرتي اوپيئڊس]] جي آزاد ٿيڻ کي متحرڪ ڪري سگهي ٿو.<ref>{{Cite journal |date=15 March 1980 |title=Opiate peptides, analgesia, and the neuroendocrine system |url=https://www.bmj.com/content/bmj/280/6216/741.full.pdf |journal=[[British Medical Journal]]}}</ref> ايڪيوپنڪچر جي سُوئين سبب چمڙي جي ميخانياتي ڇڪجڻ سان [[ايڊينوسين]] آزاد ٿيندي نظر اچي ٿي.<ref name="Berman2010" /> ايڪيوپنڪچر جو [[درد جي احساس کي گهٽائيندڙ]] (Nociception) اثر شايد [[ايڊينوسين A1 ريسيپٽر]] ذريعي عمل ۾ اچي ٿو.<ref>{{cite journal | vauthors = Langevin HM | title = Acupuncture, connective tissue, and peripheral sensory modulation | journal = Critical Reviews in Eukaryotic Gene Expression | volume = 24 | issue = 3 | pages = 249–53 | year = 2014 | pmid = 25072149 | doi = 10.1615/CritRevEukaryotGeneExpr.2014008284 }}</ref> ''نيچر رويوز ڪينسر'' ۾ 2014ع ۾ شايع ٿيل هڪ جائزي ۾ چوٿين تي ڪيل مطالعي جو تجزيو ڪيو ويو، جنهن مان ظاهر ٿيو ته ايڪيوپنڪچر مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ وسيلي درد گهٽائي ٿو، جيڪا پوءِ ويجهن A1 ريسيپٽرن کي متحرڪ ڪري ٿي. ان جائزي موجب انهن مطالعي ۾، ڇاڪاڻ⁠تہ چوٿين ۾ ايڪيوپنڪچر انسانن جي ڀيٽ ۾ جانور جي جسامت جي لحاظ کان وڌيڪ نسجي نقصان ۽ سوزش پيدا ڪئي، تنهن ڪري اهڙن مطالعي غير ضروري طور ان نتيجي کي مبهم بڻايو ته مقامي سوزش، مقامي طور ايڊينوسين جي آزاد ٿيڻ ۽ ان جي درد گهٽائيندڙ اثر جو سبب بڻجي سگهي ٿي.<ref name="Gorski2014" /> == قبوليت == ايڪيوپنڪچر جو سڀ کان وڌيڪ استعمال چين ۾ ٿيندو آهي،<ref name=Zhang-2010/> ۽ اهو [[United States|آمريڪا]]،<ref name="Xu S"/> [[آسٽريليا]]<ref name="dahfdfaDF"/> ۽ [[يورپ]] ۾ پڻ مشهور آهي.<ref name="Ramsay2009"/> سوئٽزرلينڊ ۾ 2004ع کان وٺي ايڪيوپنڪچر سڀ کان وڌيڪ استعمال ٿيندڙ متبادل علاج بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite journal | vauthors = Carruzzo P, Graz B, Rodondi PY, Michaud PA | title = Offer and use of complementary and alternative medicine in hospitals of the French-speaking part of Switzerland | journal = [[Swiss Medical Weekly]] | volume = 143 | pages = w13756 | date = September 2013 | issue = 3536 | pmid = 24018633 | doi = 10.4414/smw.2013.13756 | doi-access = free }}</ref> برطانيا ۾ 2009ع دوران مجموعي طور 40 لک (4 ملين) ايڪيوپنڪچر علاج ڪيا ويا.<ref>{{cite journal | vauthors = Hopton AK, Curnoe S, Kanaan M, Macpherson H | title = Acupuncture in practice: mapping the providers, the patients and the settings in a national cross-sectional survey | journal = BMJ Open | volume = 2 | issue = 1 | article-number = e000456 | year = 2012 | pmid = 22240649 | pmc = 3278493 | doi = 10.1136/bmjopen-2011-000456 | doi-access = free| publisher = bmj.com }}</ref> برطانيا ۾ اڪثر درد جي ڪلينڪن ۽ هاسپائسز (hospices) ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو ويندو آهي.<ref name=NHS/> اندازي موجب 2004ع ۾ آسٽريليا جي هر ڏهن بالغن مان هڪ شخص ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو هو.<ref name="dahfdfaDF">{{cite journal | vauthors = Xue CC, Zhang AL, Lin V, Myers R, Polus B, Story DF | title = Acupuncture, chiropractic and osteopathy use in Australia: a national population survey | journal = BMC Public Health | volume = 8 | issue = 1 | article-number = 105 | date = April 2008 | pmid = 18377663 | pmc = 2322980 | doi = 10.1186/1471-2458-8-105 | display-authors = 1 | doi-access = free }}</ref> جاپان ۾ اندازو آهي ته آباديءَ جو لڳ ڀڳ 25 سيڪڙو حصو زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن وقت ايڪيوپنڪچر آزمائيندو آهي،<ref name=Ishizaki2010/> جيتوڻيڪ اڪثر حالتن ۾ ان جا خرچ [[جاپان جي سرڪاري صحت جي انشورنس]] هيٺ شامل ناهن هوندا.<ref name=Ishizaki2010/> جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن ۾ عمر رسيده ماڻهن ۽ محدود تعليم رکندڙن جو تناسب وڌيڪ هوندو آهي.<ref name=Ishizaki2010/> سروي ڪيل استعمال ڪندڙن مان لڳ ڀڳ اڌ ماڻهن ٻڌايو ته هو مستقبل ۾ به اهڙو علاج اختيار ڪرڻ جا امڪان رکن ٿا، جڏهن ته 37 سيڪڙو ماڻهن اهڙو ارادو ظاهر نه ڪيو.<ref name=Ishizaki2010>{{cite journal | vauthors = Ishizaki N, Yano T, Kawakita K | title = Public status and prevalence of acupuncture in Japan | journal = Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine | volume = 7 | issue = 4 | pages = 493–500 | date = December 2010 | pmid = 18955345 | pmc = 2892353 | doi = 10.1093/ecam/nen037 }}</ref> 1990ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ آمريڪا جي هڪ سيڪڙو کان به گهٽ آباديءَ ٻڌايو ته هنن ايڪيوپنڪچر استعمال ڪيو آهي.<ref name=Samadi2012>{{cite web|title=More Americans using acupuncture for common ailments|first=David B.|last=Samadi|name-list-style=vanc|url=https://www.foxnews.com/health/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|publisher=[[Fox News Channel]]|access-date=25 May 2013|archive-date=28 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728054400/http://www.foxnews.com/health/2012/05/15/more-americans-using-acupuncture-for-common-ailments/|url-status=live}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، 1 ڪروڙ 40 لک (14 ملين) کان وڌيڪ آمريڪين ٻڌايو ته هو پنهنجي صحت جي سارسنڀال جي حصي طور ايڪيوپنڪچر استعمال ڪري چڪا آهن.<ref name=Samadi2012/> آمريڪا ۾، 2014ع مطابق، ايڪيوپنڪچر جو استعمال [[علمي طبي مرڪزن]] ۾ وڌندڙ آهي،<ref name=Gorski2014/> ۽ اهو عام طور CAM مرڪزن يا بيهوشي (انيسٿيسيا) ۽ درد جي انتظام (پين مينيجمينٽ) وارين خدمتن ذريعي مهيا ڪيو ويندو آهي. اهڙن مرڪزن جا مثال [[هارورڊ يونيورسٽي]]، [[اسٽينفورڊ يونيورسٽي]]، [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] ۽ [[يو سي ايل اي]] ۾ موجود آهن.<ref>{{cite journal | vauthors = Highfield ES, Kaptchuk TJ, Ott MJ, Barnes L, Kemper KJ | title = Availability of acupuncture in the hospitals of a major academic medical center: a pilot study | journal = Complementary Therapies in Medicine | volume = 11 | issue = 3 | pages = 177–83 | date = September 2003 | pmid = 14659382 | doi = 10.1016/S0965-2299(03)00069-4 | url = http://www.complementarytherapiesinmedicine.com/article/S0965-2299%2803%2900069-4/abstract | publisher = Elsevier }}</ref> 2022ع ۾ [[سي ڊي سي]] جي [[ڪلينيڪل عملي رهنمائي]] ۾ ايڪيوپنڪچر کي انهن متبادل ۽ تڪميلي علاجن مان هڪ قرار ڏنو ويو، جن تي ڊاڪٽرن کي ڪجهه قسمن جي درد لاءِ [[اوپيئڊ]] دوائن جي تجويز ڏيڻ کان اڳ غور ڪرڻ گهرجي.<ref>{{cite journal |pages=1–95 |publisher=CDC |date=4 November 2022 |title=CDC Clinical Practice Guideline for Prescribing Opioids for Pain |url=https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |vauthors=Dowell D, Ragan KR, Jones CN, Baldwin GT, Chou R |volume=71 |issue=3 |journal=Morbidity and Mortality Weekly Report |access-date=23 December 2022 |archive-date=23 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221223102004/https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/71/rr/rr7103a1.htm |url-status=live }}</ref> جرمني ۾ 2007ع دوران، [[جرمن ايڪيوپنڪچر آزمائشن]] کان پوءِ، جن ڪجهه استعمالن لاءِ ان جي اثرائتيت جي حمايت ڪئي، ايڪيوپنڪچر جو استعمال 20 سيڪڙو وڌي ويو.<ref name="accupuncture-rponline"/> 2011ع تائين، ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن جو انگ 10 لک (1 ملين) کان وڌيڪ ٿي چڪو هو،<ref name="accupuncture-rponline">{{cite web|title=Frauen häufiger mit Akupunktur behandelt|url=http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|work=[[Rheinische Post]]|date=30 August 2012|access-date=25 May 2013|language=de|archive-date=4 December 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204125847/http://www.rp-online.de/gesundheit/medizin-und-vorsorge/frauen-haeufiger-mit-akupunktur-behandelt-1.2973239|url-status=live}}</ref> ۽ انشورنس ڪمپنين جو اندازو هو ته جرمني ۾ ايڪيوپنڪچر استعمال ڪندڙن مان ٻه ٽيون حصو عورتن تي مشتمل آهي.<ref name="accupuncture-rponline"/> انهن آزمائشن جي نتيجي ۾ جرمني جي [[سرڪاري صحت جي انشورنس]] فراهم ڪندڙن دائمي هيٺين پٺيءَ جي سور ۽ گوڏي جي اوسٽيوآرٿرائٽس لاءِ ايڪيوپنڪچر جا خرچ برداشت ڪرڻ شروع ڪيا، پر ٽينشن واري مٿي جي سور يا لڏپلاڻ (migraine) لاءِ نه.<ref name=Birch2007/> اهو فيصلو جزوي طور [[سوشيو-پوليٽيڪل|سماجي ۽ سياسي]] سببن تي به ٻڌل هو.<ref name=Birch2007>{{cite journal |url=http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf |journal=Journal of Chinese Medicine |title=Reflections on the German Acupuncture studies |vauthors=Birch S |issue=83 |year=2007 |pages=12–17 |access-date=20 January 2014 |archive-date=16 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116140150/http://www.paradigm-pubs.com/sites/www.paradigm-pubs.com/files/files/Birch-german-studies.pdf }}</ref> جرمني جي ڪجهه انشورنس ڪمپنين انهن آزمائشن کان پوءِ ايڪيوپنڪچر جي خرچن جي واپسي (ريئمبرسمينٽ) بند ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name=He2013>{{cite journal | vauthors = He W, Tong Y, Zhao Y, Zhang L, Ben H, Qin Q, Huang F, Rong P | title = Review of controlled clinical trials on acupuncture versus sham acupuncture in Germany | journal = Journal of Traditional Chinese Medicine | volume = 33 | issue = 3 | pages = 403–07 | date = June 2013 | pmid = 24024341 | doi = 10.1016/s0254-6272(13)60187-9 | display-authors = 4 | doi-access = free }}</ref> ٻين بيمارين جي حوالي سان جرمني جي انشورنس فراهم ڪندڙ ان ڳالهه تي قائل نه هئا ته ايڪيوپنڪچر عام علاج يا جعلي (sham) علاج جي ڀيٽ ۾ ڪافي فائدا مهيا ڪري ٿو.<ref name=Porter2013>{{cite book | first = Stuart B. | last = Porter | name-list-style = vanc |page=408 |title=Tidy's Physiotherapy |edition=15 |editor=Stuart B. Porter |publisher=[[Churchill Livingstone]] |year=2013 |isbn=978-0-7020-4344-4}}</ref> پليسيبو (placebo) گروپ جي نتيجن کي نمايان ڪندي، محققن پليسيبو علاج کي مؤثر علاج طور قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو.<ref name="Hinrichs">{{cite book | first1 = TJ | last1 = Hinrichs | first2 = Linda L. | last2 = Barnes | name-list-style = vanc |page=314 |title=Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History |edition=1 | editor1-first = TJ | editor1-last = Hinrichs | editor2-first = Linda L. | editor2-last = Barnes |publisher=[[Belknap Press]] |year=2013 |isbn=978-0-674-04737-2}}</ref> سنگھ (Singh) ۽ ارنسٽ (Ernst) موجب، "ايڪيوپنڪچر بابت عالمي صحت جي اداري جي پينل ۾ ايڪيوپنڪچر جو هڪ به ناقد شامل نه هو. حقيقت ۾ اهو مڪمل طور تي اهڙن ماڻهن جو گروهه هو، جيڪي اڳ ئي ان تي يقين رکندا هئا، تنهن ڪري حيرت جي ڳالهه ناهي ته سندن جائزو مڪمل طور غيرجانبدار نه هو."{{sfn|Singh|Ernst|2008|p=73}} == ضابطابندي (ريگيوليشن) == {{Main|ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي}} برطانيا، آمريڪا، سعودي عرب، آسٽريليا، نيوزيلينڊ، جاپان، ڪينيڊا، يورپي ملڪن ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي لاءِ مختلف سرڪاري ادارا ۽ واپاري تنظيمن سان لاڳاپيل نگران ادارا موجود آهن. [[ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن]] (WHO) سفارش ڪري ٿي ته جيڪڏهن ايڪيوپنڪچر ڪندڙ هڪ طبيب هجي ته کيس لائسنس يا سرٽيفڪيشن حاصل ڪرڻ کان اڳ ايڪيوپنڪچر ۾ گهٽ ۾ گهٽ 200 ڪلاڪن جي خصوصي تربيت حاصل ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته غير طبيبن لاءِ گهٽ ۾ گهٽ 2,500 ڪلاڪن جي تربيت جي سفارش ڪئي وئي آهي. ڪيترين ئي حڪومتن اهڙن يا انهن سان ملندڙ جلندڙ معيارن کي اختيار ڪيو آهي. هانگ ڪانگ ۾ ايڪيوپنڪچر جي مشق جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن ڪائونسل ڪندي آهي، جيڪا 1999ع ۾ قانون ساز ڪائونسل (ليجسليٽو ڪائونسل) طرفان قائم ڪئي وئي هئي. ان جي ذميوارين ۾ لائسنس لاءِ امتحان، رجسٽريشن، ۽ بورڊ طرفان منظور ڪيل ڊگري ڪورس شامل آهن.<ref>{{cite news|title=Hong Kong's traditional Chinese medicine laws 'putting public at risk'|date=23 July 2007|first=Mark|last=O'Neill|url=https://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|newspaper=South China Morning Post|access-date=14 May 2015|archive-date=19 May 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150519083803/http://www.scmp.com/article/601500/hong-kongs-traditional-chinese-medicine-laws-putting-public-risk|url-status=live}}</ref> ڪينيڊا ۾ برٽش ڪولمبيا، اونٽاريو، البرٽا ۽ ڪيوبيڪ صوبن ۾ ايڪيوپنڪچر لاءِ لائسنس ڏيڻ جا پروگرام موجود آهن؛ جڏهن ته جن صوبن ۾ سرڪاري ضابطابندي موجود ناهي، اتي ڪينيڊا جي چائنيز ميڊيسن اينڊ ايڪيوپنڪچر ايسوسيئيشن طرفان مقرر ڪيل معيار استعمال ڪيا ويندا آهن.<ref name="Ramsay2009">{{cite book|first=Cynthia|last=Ramsay|name-list-style=vanc|title=Unnatural Regulation: Complementary and Alternative Medicine Policy in Canada|url=https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|year=2009|publisher=The Fraser Institute|page=43|id=GGKEY:0KK0XUSQASK|access-date=27 January 2016|archive-date=15 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415012412/https://books.google.com/books?id=4Y5oPvK4QVwC&pg=PA43|url-status=live}}</ref> آمريڪا ۾ ضابطابندي جو آغاز 1970ع واري ڏهاڪي ۾ ڪيليفورنيا کان ٿيو، جنهن کان پوءِ آخرڪار وائيومنگ ۽ آئيڊاهو کان سواءِ هر رياست ان کي اختيار ڪيو. لائسنس جون گهرجون هڪ رياست کان ٻي رياست تائين گهڻو فرق رکن ٿيون. آمريڪا ۾ ايڪيوپنڪچر ۾ استعمال ٿيندڙ سُوئين جي ضابطابندي [[فوڊ اينڊ ڊرگ ايڊمنسٽريشن]] (FDA) ڪندي آهي.<ref name="ChanLee2001">{{cite book | first1 = Kevin | last1 = Chan | first2 = Henry | last2 = Lee | name-list-style = vanc |title=The Way Forward for Chinese Medicine|url=https://books.google.com/books?id=x5EIubrfg6wC&pg=PA349|year= 2001|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4200-2423-4|page=349}}</ref> ڪجهه رياستن ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي طبي امتحان وٺندڙن جي بورڊ ذريعي ڪئي ويندي آهي، جڏهن ته ٻين ۾ اها لائسنسنگ، صحت يا تعليم جي بورڊن جي ذميواري هوندي آهي. جاپان ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي [[صحت، محنت ۽ ڀلائي واري وزارت]] طرفان امتحان پاس ڪرڻ ۽ ڪنهن ٽيڪنيڪل اسڪول يا يونيورسٽي مان تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ لائسنس جاري ڪيو ويندو آهي.<ref name="World Health Organization-2005">{{Cite book|title = WHO Global Atlas of Traditional, Complementary and Alternative Medicine|publisher = World Health Organization|year = 2005|isbn = 978-92-4-156286-7|page = 195|url = https://books.google.com/books?id=VO8K9h9GvaoC&pg=PA195}}</ref> آسٽريليا ۾، ٻين روايتي چيني طبي طريقن سان گڏ، ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي چائنيز ميڊيسن بورڊ آف آسٽريليا ڪندي آهي، ۽ "ايڪيوپنڪچرسٽ" جهڙا لقب صرف رجسٽرڊ ماهرن تائين محدود آهن.<ref>{{Cite web|url=https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|title=Chinese Medicine Board of Australia – Registration and how to apply|website=www.chinesemedicineboard.gov.au|language=en|access-date=2020-02-07|archive-date=26 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226065209/https://www.chinesemedicineboard.gov.au/Codes-Guidelines/FAQ/Registration.aspx|url-status=live}}</ref> نيوزيلينڊ ۾ 1990ع ۾ ايڪيوپنڪچر کي سرڪاري [[ايڪسيڊنٽ ڪمپنسيشن ڪارپوريشن]] (ACC) ايڪٽ ۾ شامل ڪيو ويو. ان شموليت جي نتيجي ۾ قابل ۽ پيشه ورانه طور رجسٽرڊ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن کي نيوزيلينڊ اندر ڪم يا راندين سان لاڳاپيل زخمن جي صورت ۾ شهرين، رهواسين ۽ عارضي مهمانن کي سبسڊي واري علاج ۽ سارسنڀال فراهم ڪرڻ جو اختيار مليو. نيوزيلينڊ ۾ ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ۽ ACC علاج فراهم ڪندڙ جي حيثيت حاصل ڪرڻ لاءِ ٻه ادارا ذميوار آهن: ايڪيوپنڪچر NZ،<ref>{{Cite web|title=Home|url=https://www.acupuncture.org.nz/|access-date=2020-11-13|website=Acupuncture NZ|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119203419/https://www.acupuncture.org.nz/|url-status=live}}</ref> ۽ نيوزيلينڊ ايڪيوپنڪچر اسٽينڊرڊس اٿارٽي.<ref>{{Cite web|title=NZASA - Home|url=https://nzasa.org/|access-date=2020-12-24|website=nzasa.org|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414013230/https://nzasa.org/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|title=Accident Compensation Act 2001 No 49 (As at 30 March 2021), Public Act Contents – New Zealand Legislation|access-date=24 December 2020|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123043453/https://www.legislation.govt.nz/act/public/2001/0049/latest/DLM99494.html|url-status=live}}</ref> يورپ جي گهٽ ۾ گهٽ 28 ملڪن ۾ ايڪيوپنڪچر ڪندڙن جون پيشه ورانه تنظيمون موجود آهن.<ref name="World Health Organization-2005"/> فرانس ۾ [[اڪيڊيمي ناسيونال ڊي ميديسين]] (قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن) 1955ع کان ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي ڪري رهي آهي.<ref>{{cite journal|last=Bossy|first=Jean|title=Acupuncture in France|journal=Acupuncture in Medicine|publisher=Sage Journals|date=January 1, 1988|volume=5|pages=6–8|doi=10.1136/aim.5.1.6|s2cid=70372649|quote="1955ع کان وٺي، فرانس جي قومي اڪيڊمي آف ميڊيسن ايڪيوپنڪچر کي طب جو هڪ حصو تسليم ڪندي ان کي طبي عمل ۾ شامل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ تشخيص (diagnosis) ۽ علاج (therapeutic treatment) ٻئي شامل آهن."|doi-access=free}}</ref> == پڻ ڏسو == <!-- Please keep entries in alphabetical order per [[WP:SEEALSO]] --> {{Columns-list|colwidth=30em| * [[اوريڪيولوٿراپي]] * [[باؤنشائيڊٽزم]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[ڊرائي نيڊلنگ]] * [[ايڪيوپنڪچر جي نقطن جي فهرست]] * [[ڪينسر جي غير اثرائتن علاجن جي فهرست]] – جنهن ۾ [[موڪسيبسشن]] پڻ شامل آهي * [[موڪسيبسشن]] * [[فارماڪوپنڪچر]] * [[دٻاءُ وارو نقطو]] * [[ايڪيوپنڪچر جي ضابطابندي]] }} <!-- please keep entries in alphabetical order --> == وڌيڪ مطالعي لاءِ == * {{cite book |last = Brown |first= Brandon P |year = 2011 |title = "ايڪيوپنڪچر." ''ميگِلز ميڊيڪل گائيڊ''، ڇهون ايڊيشن، جلد 1 |publisher = Salem Press |isbn = 978-1-63700-107-3}} * {{cite encyclopedia|encyclopedia=The Skeptic Encyclopedia of Pseudoscience|url=https://books.google.com/books?id=Gr4snwg7iaEC&pg=PA283|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-57607-653-8|pages=283 ff | vauthors = Ulett GA | veditors = Shermer M|title=ايڪيوپنڪچر |year=2002 |ref=none}} * {{cite encyclopedia | veditors = William FW|encyclopedia=Encyclopedia of Pseudoscience: From Alien Abductions to Zone Therapy |url=https://books.google.com/books?id=vH1EAgAAQBAJ&pg=PT31|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-95522-9|pages=3–4 |title=ايڪيوپنڪچر |ref=none}} * {{cite book |last = Bivins |first= Roberta E. |translator = |year = 2000 |title = ايڪيوپنڪچر، ماهريت، ۽ بين الثقافتي طب |publisher = Palgrave| location = New York |isbn = 0-333-91893-2}} * FRONTLINE: The Alternative Fix - "[https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/altmed/themes/acupuncture.html ايڪيوپنڪچر ڇا آهي؟]" (4 نومبر 2003ع). PBS وڊيو. == حاشيا ۽ حوالا == {{Notelist}} {{Reflist|group=n}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> === ڪتابيات === {{Refbegin}} <!-- The short citations in the References section are interlinked with the full citations here. -->* {{cite book | ref=Aung2007 | last1 = Aung | first1 = SKH | last2 = Chen | first2 = WPD | name-list-style = vanc | year = 2007 | title = طبي ايڪيوپنڪچر جو ڪلينيڪي تعارف | publisher = Thieme Medical Publishers | isbn = 978-1-58890-221-4 }} * {{cite book | ref=Cheng1987 | last =Cheng | first = X | title = چيني ايڪيوپنڪچر ۽ موڪسيبسشن |edition =1st | year = 1987 | publisher = Foreign Languages Press | isbn = 978-7-119-00378-8}} <!--revisit and verify cites against 3rd ed--> * {{cite book | vauthors = Singh S, Ernst E |author-link1= Simon Singh |author-link2= Edzard Ernst |title=ٺڳي يا علاج: متبادل طب جي آزمائش |location= London |publisher= Bantam |year= 2008 |isbn= 978-0-593-06129-9 |ref= {{harvid|Singh & Ernst|2008}}}} * {{cite journal | vauthors = Madsen MV, Gøtzsche PC, Hróbjartsson A | title = درد لاءِ ايڪيوپنڪچر جو علاج: ايڪيوپنڪچر، جعلي ايڪيوپنڪچر، ۽ بغير ايڪيوپنڪچر وارن بي ترتيب ڪلينيڪل آزمائشن جو منظم جائزو | journal = BMJ | volume = 338 | article-number = a3115 | date = January 2009 | pmid = 19174438 | pmc = 2769056 | doi = 10.1136/bmj.a3115 | ref = {{harvid|Madsen|2009}} }} * {{cite book | vauthors = Wiseman N, Ellis A | year = 1996 | title = چيني طب جا بنيادي اصول | publisher = Paradigm Publications | isbn = 978-0-912111-44-5 |ref={{harvid|Wiseman & Ellis|1996}}}} {{Refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{EB1911 poster|Acupuncture}} {{Acupuncture}} {{Alternative medicine |state=collapsed}} {{Traditional Chinese medicine}} {{Pseudoscience}} {{Sister bar|auto=yes|wikt=acupuncture|q=Traditional Chinese medicine}} {{Authority control}} [[Category:ايڪيوپنڪچر| ]]<!-- Please leave the empty space as standard. --> [[Category:متبادل طب]] [[Category:چيني ايجادون]] [[Category:توانائي تي ٻڌل علاج]] [[Category:درد جو انتظام]] [[Category:جعلي سائنس]] [[Category:روايتي چيني طب]] [[Category:انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو]] e0e1jsnir68o64lkq3icetngbbwckyq 0 40221 397176 309123 2026-07-24T00:29:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 397176 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] (Katherine Tingley) ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] == حوالا == {{حوالا}} dswouv2dq4n1fspojworm7vfi2qb1xj 397177 397176 2026-07-24T00:36:03Z Intisar Ali 8681 397177 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> == حوالا == {{حوالا}} sjbzdsa147547g07a9zs4yc1cgxiani 397178 397177 2026-07-24T00:42:20Z Intisar Ali 8681 397178 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === [[File:Adyar TG.jpg|thumb|right|هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي مکيه عمارت، 1890ع]] 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == حوالا == {{حوالا}} mjyuk4l0valha5u50chxqn5yk7a0eff 397179 397178 2026-07-24T00:47:21Z Intisar Ali 8681 397179 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === [[File:Adyar TG.jpg|thumb|right|هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي مکيه عمارت، 1890ع]] 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == "عالمي استاد" == [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، [[بساونگڊي]]، بنگلور، هندستان]] سوسائٽي جي اعلانيل مقصدن کان علاوه، هيلينا بلاواٽسڪي 1889ع ۾ ئي عوامي طور اعلان ڪيو ته سوسائٽي قائم ڪرڻ جو مقصد انسانيت کي هڪ ''[[عالمي استاد]]'' جي آجيان لاءِ تيار ڪرڻ آهي. مٿي بيان ڪيل ٿيوسوفي نظريي مطابق، هي هڪ اعليٰ روحاني هستي (يعني [[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]) جو ظاهر ٿيل روپ آهي، جيڪو وقت بوقت ڌرتيءَ تي ظاهر ٿيندو آهي ته جيئن انسانيت جي ارتقا جي رهنمائي ڪري سگهي. چيو وڃي ٿو ته انهن وقت بوقت ايندڙ پيغامبرن جو ڪم اهو هوندو آهي ته هو انسانيت کي ان جي ارتقائي سفر جي ايندڙ، وڌيڪ اعليٰ مرحلي تائين پهچائڻ لاءِ گهربل علم کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ پيش ڪن، جيڪو ان دور جا ماڻهو سمجهي سگهن. <blockquote> جيڪڏهن اسان جي سوسائٽي جي صورت ۾ موجوده ڪوشش پنهنجي اڳوڻين ڪوششن کان وڌيڪ ڪامياب ٿي، ته پوءِ ويهين صديءَ جي ڪوشش جو وقت اچڻ تائين اها هڪ منظم، زنده ۽ صحتمند اداري جي حيثيت سان موجود هوندي. ان وقت تائين، ان جي تعليمات جي ڦهلاءَ سبب ماڻهن جي ذهنن ۽ دلين جي مجموعي حالت بهتر ۽ وڌيڪ پاڪ ٿي چڪي هوندي، ۽ جيئن مون اڳ چيو آهي، سندن تعصب ۽ جامد عقيدن تي ٻڌل وهم، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن حد تائين، ختم ٿي چڪا هوندا. رڳو ايترو ئي نه، پر ماڻهن جي هٿن تائين پهچندڙ وسيع ۽ آسانيءَ سان دستياب ادب کان علاوه، ايندڙ تحريڪ کي اهڙن ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ ''متحد'' گروهه به ملندو، جيڪو سچائي جي نئين مشعل بردار جي آجيان لاءِ تيار هوندو. هو ماڻهن جا ذهن پنهنجي پيغام جي قبوليت لاءِ تيار ڏسندو، اهڙي ٻولي تيار ملندس جنهن ۾ هو پنهنجون نيون حقيقتون پيش ڪري سگهي، ۽ هڪ اهڙي تنظيم سندس آمد جي منتظر هوندي، جيڪا سندس رستي مان رڳو مادي ۽ انتظامي رڪاوٽون هٽائي ڇڏيندي. سوچي ڏسو ته جنهن شخص کي اهڙو موقعو ملي، اهو ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. ان جو مقابلو ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي انهن ڪاميابين سان ڪريو، جيڪي هن گذريل چوڏهن سالن دوران انهن مان ''ڪنهن به'' سهولت کان سواءِ، ۽ بيشمار رڪاوٽن جي باوجود حاصل ڪيون آهن، جڏهن⁠ته اهي رڪاوٽون نئين اڳواڻ جي راهه ۾ نه اينديون.<ref>[[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1889). [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 "The Future of the Theosophical Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=2019-05-08 }}. ''[[The Key to Theosophy]]''. London: The Theosophical Publishing Company. pp. 304–307 [context at pp. 306-307. Emphasis in original]. {{OCLC|315695318}}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. Retrieved 2011-01-29. "Scanned Reproduction from a Photographic Reproduction of the Original Edition as First Issued at London, England: 1889".</ref> </blockquote>هيءَ ڳالهه بعد ۾ 1896ع ۾، بلاواٽسڪي جي وفات کان پنج سال پوءِ، مشهور ٿيوسوفيسٽ [[Annie Besant|ايني بيسنٽ]] پڻ ورجائي.<ref>[[Mary Lutyens|Lutyens, Mary]] (1975). ''[[Krishnamurti: The Years of Awakening]]''. New York: [[Farrar Straus and Giroux]]. p. 12. {{ISBN|0-374-18222-1}}.</ref> بيسنٽ، جيڪا 1907ع ۾ سوسائٽي جي صدر بڻي، اهو سمجهندي هئي ته ''عالمي استاد'' جي آمد بلاواٽسڪي جي بيان ڪيل وقت کان گهڻو اڳ ٿيندي، جڏهن⁠ته بلاواٽسڪي لکيو هو ته اها ويهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي کان اڳ نه ٿيندي.<ref>Blavatsky 1889 [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 p. 306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=May 8, 2019 }}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. [[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1966). [http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm "Esoteric Instructions (EI): The Esoteric Section: Introduction by the Compiler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501174201/http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm |date=May 1, 2011 }}. ''Collected Writings''. Series. '''Volume XII'''. [[Wheaton, Illinois]]: [http://www.questbooks.net Quest Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209131707/http://www.questbooks.net/ |date=February 9, 2011 }}. pp. 478–511 [context at p. 492]. {{ISBN|978-0-8356-0228-0}}. [[Groningen (city)|Groningen, Netherlands]]: katinkahesselink.net. Links retrieved January 29, 2011.</ref> ===جدو ڪرشنامورتي=== {{Main|جدو ڪرشنامورتي}} انهن ماڻهن مان هڪ، جيڪي ''[[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]'' جي ''عالمي استاد'' طور ويجهي مستقبل ۾ ٻيهر ظهور جا منتظر هئا، [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]] هو، جيڪو ان وقت هڪ بااثر ٿيوسوفيسٽ ۽ [[آڪلٽسٽ|ڳجهن علمن جو ماهر]] هو. 1909ع ۾ هن نوجوان ڀارتي ڇوڪر [[جدو ڪرشنامورتي]] کي "دريافت" ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته هو ''عالمي استاد'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب "ذريعو" (وھيڪل) آهي.<ref>Washington, Peter (1995) [Originally published 1993]. "Boys and Gods". ''Madame Blavatsy's Baboon: A History of the Mystics, Mediums, and Misfits Who Brought Spiritualism to America''. New York: [[Schocken Books]]. [[Hardcover]]. pp. 126–144. {{ISBN|978-0-8052-4125-9}}.</ref><ref>Lutyens pp. 20-21.</ref> ڪرشنامورتي جو خاندان ان کان ڪجهه مهينا اڳ هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي هيڊڪوارٽر جي ڀرسان اچي آباد ٿيو هو.<ref>Lutyens p. 7.</ref> سندس "دريافت" کان پوءِ، ڪرشنامورتي کي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ آندو ويو ۽ کيس سندس متوقع مشن لاءِ وڏي پيماني تي تيار ڪيو ويو. بهرحال، 1925ع تائين ڪرشنامورتي آهستي آهستي ان رستي کان هٽي ويو، جيڪو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي اڳواڻن ۽ ڪيترن ئي ٿيوسوفيسٽن سندس لاءِ طئي ڪيو هو. 1929ع ۾ هن عوامي طور [[آرڊر آف دي اسٽار اِن دي ايسٽ]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جيڪا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيادت دنيا کي ''ميتريا جي آمد'' لاءِ تيار ڪرڻ خاطر قائم ڪئي هئي، ۽ هن پاڻ کي ''عالمي استاد'' جي "ذريعي" (وھيڪل) طور قبوليل ڪردار کان به دستبردار ڪري ڇڏيو.<ref>[[Jiddu Krishnamurti|Jiddu, Krishnamurti]] (1929). [http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php "Order of the Star Dissolution Speech"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php |date=August 15, 2015 }}. ''J. Krishnamurti Online''. Krishnamurti Foundations. Retrieved April 27, 2010.</ref> آخرڪار هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي به ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ سوسائٽي جي انفرادي ميمبرن سان سندس دوستانا لاڳاپا برقرار رهيا.<ref>Lutyens pp. 276, 285. Krishnamurti left the Society in 1931; Lutyens considered the "last tie" severed with the death of Besant in 1933.</ref> هن پنهنجي باقي زندگي هڪ آزاد مقرر جي حيثيت سان دنيا جي مختلف ملڪن جو سفر ڪندي گذاري ۽ روحاني، فلسفياتي ۽ نفسياتي موضوعن تي هڪ منفرد مفڪر طور وڏي شهرت حاصل ڪئي. == حوالا == {{حوالا}} tjg3efpo8jogmq02ik71pffiwc94ex5 397180 397179 2026-07-24T00:48:22Z Intisar Ali 8681 397180 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == "عالمي استاد" == [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، [[بساونگڊي]]، بنگلور، هندستان]] سوسائٽي جي اعلانيل مقصدن کان علاوه، هيلينا بلاواٽسڪي 1889ع ۾ ئي عوامي طور اعلان ڪيو ته سوسائٽي قائم ڪرڻ جو مقصد انسانيت کي هڪ ''[[عالمي استاد]]'' جي آجيان لاءِ تيار ڪرڻ آهي. مٿي بيان ڪيل ٿيوسوفي نظريي مطابق، هي هڪ اعليٰ روحاني هستي (يعني [[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]) جو ظاهر ٿيل روپ آهي، جيڪو وقت بوقت ڌرتيءَ تي ظاهر ٿيندو آهي ته جيئن انسانيت جي ارتقا جي رهنمائي ڪري سگهي. چيو وڃي ٿو ته انهن وقت بوقت ايندڙ پيغامبرن جو ڪم اهو هوندو آهي ته هو انسانيت کي ان جي ارتقائي سفر جي ايندڙ، وڌيڪ اعليٰ مرحلي تائين پهچائڻ لاءِ گهربل علم کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ پيش ڪن، جيڪو ان دور جا ماڻهو سمجهي سگهن. <blockquote> جيڪڏهن اسان جي سوسائٽي جي صورت ۾ موجوده ڪوشش پنهنجي اڳوڻين ڪوششن کان وڌيڪ ڪامياب ٿي، ته پوءِ ويهين صديءَ جي ڪوشش جو وقت اچڻ تائين اها هڪ منظم، زنده ۽ صحتمند اداري جي حيثيت سان موجود هوندي. ان وقت تائين، ان جي تعليمات جي ڦهلاءَ سبب ماڻهن جي ذهنن ۽ دلين جي مجموعي حالت بهتر ۽ وڌيڪ پاڪ ٿي چڪي هوندي، ۽ جيئن مون اڳ چيو آهي، سندن تعصب ۽ جامد عقيدن تي ٻڌل وهم، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن حد تائين، ختم ٿي چڪا هوندا. رڳو ايترو ئي نه، پر ماڻهن جي هٿن تائين پهچندڙ وسيع ۽ آسانيءَ سان دستياب ادب کان علاوه، ايندڙ تحريڪ کي اهڙن ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ ''متحد'' گروهه به ملندو، جيڪو سچائي جي نئين مشعل بردار جي آجيان لاءِ تيار هوندو. هو ماڻهن جا ذهن پنهنجي پيغام جي قبوليت لاءِ تيار ڏسندو، اهڙي ٻولي تيار ملندس جنهن ۾ هو پنهنجون نيون حقيقتون پيش ڪري سگهي، ۽ هڪ اهڙي تنظيم سندس آمد جي منتظر هوندي، جيڪا سندس رستي مان رڳو مادي ۽ انتظامي رڪاوٽون هٽائي ڇڏيندي. سوچي ڏسو ته جنهن شخص کي اهڙو موقعو ملي، اهو ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. ان جو مقابلو ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي انهن ڪاميابين سان ڪريو، جيڪي هن گذريل چوڏهن سالن دوران انهن مان ''ڪنهن به'' سهولت کان سواءِ، ۽ بيشمار رڪاوٽن جي باوجود حاصل ڪيون آهن، جڏهن⁠ته اهي رڪاوٽون نئين اڳواڻ جي راهه ۾ نه اينديون.<ref>[[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1889). [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 "The Future of the Theosophical Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=2019-05-08 }}. ''[[The Key to Theosophy]]''. London: The Theosophical Publishing Company. pp. 304–307 [context at pp. 306-307. Emphasis in original]. {{OCLC|315695318}}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. Retrieved 2011-01-29. "Scanned Reproduction from a Photographic Reproduction of the Original Edition as First Issued at London, England: 1889".</ref> </blockquote>هيءَ ڳالهه بعد ۾ 1896ع ۾، بلاواٽسڪي جي وفات کان پنج سال پوءِ، مشهور ٿيوسوفيسٽ [[Annie Besant|ايني بيسنٽ]] پڻ ورجائي.<ref>[[Mary Lutyens|Lutyens, Mary]] (1975). ''[[Krishnamurti: The Years of Awakening]]''. New York: [[Farrar Straus and Giroux]]. p. 12. {{ISBN|0-374-18222-1}}.</ref> بيسنٽ، جيڪا 1907ع ۾ سوسائٽي جي صدر بڻي، اهو سمجهندي هئي ته ''عالمي استاد'' جي آمد بلاواٽسڪي جي بيان ڪيل وقت کان گهڻو اڳ ٿيندي، جڏهن⁠ته بلاواٽسڪي لکيو هو ته اها ويهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي کان اڳ نه ٿيندي.<ref>Blavatsky 1889 [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 p. 306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=May 8, 2019 }}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. [[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1966). [http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm "Esoteric Instructions (EI): The Esoteric Section: Introduction by the Compiler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501174201/http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm |date=May 1, 2011 }}. ''Collected Writings''. Series. '''Volume XII'''. [[Wheaton, Illinois]]: [http://www.questbooks.net Quest Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209131707/http://www.questbooks.net/ |date=February 9, 2011 }}. pp. 478–511 [context at p. 492]. {{ISBN|978-0-8356-0228-0}}. [[Groningen (city)|Groningen, Netherlands]]: katinkahesselink.net. Links retrieved January 29, 2011.</ref> ===جدو ڪرشنامورتي=== {{Main|جدو ڪرشنامورتي}} انهن ماڻهن مان هڪ، جيڪي ''[[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]'' جي ''عالمي استاد'' طور ويجهي مستقبل ۾ ٻيهر ظهور جا منتظر هئا، [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]] هو، جيڪو ان وقت هڪ بااثر ٿيوسوفيسٽ ۽ [[آڪلٽسٽ|ڳجهن علمن جو ماهر]] هو. 1909ع ۾ هن نوجوان ڀارتي ڇوڪر [[جدو ڪرشنامورتي]] کي "دريافت" ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته هو ''عالمي استاد'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب "ذريعو" (وھيڪل) آهي.<ref>Washington, Peter (1995) [Originally published 1993]. "Boys and Gods". ''Madame Blavatsy's Baboon: A History of the Mystics, Mediums, and Misfits Who Brought Spiritualism to America''. New York: [[Schocken Books]]. [[Hardcover]]. pp. 126–144. {{ISBN|978-0-8052-4125-9}}.</ref><ref>Lutyens pp. 20-21.</ref> ڪرشنامورتي جو خاندان ان کان ڪجهه مهينا اڳ هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي هيڊڪوارٽر جي ڀرسان اچي آباد ٿيو هو.<ref>Lutyens p. 7.</ref> سندس "دريافت" کان پوءِ، ڪرشنامورتي کي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ آندو ويو ۽ کيس سندس متوقع مشن لاءِ وڏي پيماني تي تيار ڪيو ويو. بهرحال، 1925ع تائين ڪرشنامورتي آهستي آهستي ان رستي کان هٽي ويو، جيڪو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي اڳواڻن ۽ ڪيترن ئي ٿيوسوفيسٽن سندس لاءِ طئي ڪيو هو. 1929ع ۾ هن عوامي طور [[آرڊر آف دي اسٽار اِن دي ايسٽ]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جيڪا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيادت دنيا کي ''ميتريا جي آمد'' لاءِ تيار ڪرڻ خاطر قائم ڪئي هئي، ۽ هن پاڻ کي ''عالمي استاد'' جي "ذريعي" (وھيڪل) طور قبوليل ڪردار کان به دستبردار ڪري ڇڏيو.<ref>[[Jiddu Krishnamurti|Jiddu, Krishnamurti]] (1929). [http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php "Order of the Star Dissolution Speech"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php |date=August 15, 2015 }}. ''J. Krishnamurti Online''. Krishnamurti Foundations. Retrieved April 27, 2010.</ref> آخرڪار هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي به ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ سوسائٽي جي انفرادي ميمبرن سان سندس دوستانا لاڳاپا برقرار رهيا.<ref>Lutyens pp. 276, 285. Krishnamurti left the Society in 1931; Lutyens considered the "last tie" severed with the death of Besant in 1933.</ref> هن پنهنجي باقي زندگي هڪ آزاد مقرر جي حيثيت سان دنيا جي مختلف ملڪن جو سفر ڪندي گذاري ۽ روحاني، فلسفياتي ۽ نفسياتي موضوعن تي هڪ منفرد مفڪر طور وڏي شهرت حاصل ڪئي. == حوالا == {{حوالا}} l14yy4hb2d0jjv544p3zw940cpdmvyp 397181 397180 2026-07-24T00:51:02Z Intisar Ali 8681 397181 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == "عالمي استاد" == [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، [[بساونگڊي]]، بنگلور، هندستان]] سوسائٽي جي اعلانيل مقصدن کان علاوه، هيلينا بلاواٽسڪي 1889ع ۾ ئي عوامي طور اعلان ڪيو ته سوسائٽي قائم ڪرڻ جو مقصد انسانيت کي هڪ ''[[عالمي استاد]]'' جي آجيان لاءِ تيار ڪرڻ آهي. مٿي بيان ڪيل ٿيوسوفي نظريي مطابق، هي هڪ اعليٰ روحاني هستي (يعني [[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]) جو ظاهر ٿيل روپ آهي، جيڪو وقت بوقت ڌرتيءَ تي ظاهر ٿيندو آهي ته جيئن انسانيت جي ارتقا جي رهنمائي ڪري سگهي. چيو وڃي ٿو ته انهن وقت بوقت ايندڙ پيغامبرن جو ڪم اهو هوندو آهي ته هو انسانيت کي ان جي ارتقائي سفر جي ايندڙ، وڌيڪ اعليٰ مرحلي تائين پهچائڻ لاءِ گهربل علم کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ پيش ڪن، جيڪو ان دور جا ماڻهو سمجهي سگهن. <blockquote> جيڪڏهن اسان جي سوسائٽي جي صورت ۾ موجوده ڪوشش پنهنجي اڳوڻين ڪوششن کان وڌيڪ ڪامياب ٿي، ته پوءِ ويهين صديءَ جي ڪوشش جو وقت اچڻ تائين اها هڪ منظم، زنده ۽ صحتمند اداري جي حيثيت سان موجود هوندي. ان وقت تائين، ان جي تعليمات جي ڦهلاءَ سبب ماڻهن جي ذهنن ۽ دلين جي مجموعي حالت بهتر ۽ وڌيڪ پاڪ ٿي چڪي هوندي، ۽ جيئن مون اڳ چيو آهي، سندن تعصب ۽ جامد عقيدن تي ٻڌل وهم، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن حد تائين، ختم ٿي چڪا هوندا. رڳو ايترو ئي نه، پر ماڻهن جي هٿن تائين پهچندڙ وسيع ۽ آسانيءَ سان دستياب ادب کان علاوه، ايندڙ تحريڪ کي اهڙن ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ ''متحد'' گروهه به ملندو، جيڪو سچائي جي نئين مشعل بردار جي آجيان لاءِ تيار هوندو. هو ماڻهن جا ذهن پنهنجي پيغام جي قبوليت لاءِ تيار ڏسندو، اهڙي ٻولي تيار ملندس جنهن ۾ هو پنهنجون نيون حقيقتون پيش ڪري سگهي، ۽ هڪ اهڙي تنظيم سندس آمد جي منتظر هوندي، جيڪا سندس رستي مان رڳو مادي ۽ انتظامي رڪاوٽون هٽائي ڇڏيندي. سوچي ڏسو ته جنهن شخص کي اهڙو موقعو ملي، اهو ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. ان جو مقابلو ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي انهن ڪاميابين سان ڪريو، جيڪي هن گذريل چوڏهن سالن دوران انهن مان ''ڪنهن به'' سهولت کان سواءِ، ۽ بيشمار رڪاوٽن جي باوجود حاصل ڪيون آهن، جڏهن⁠ته اهي رڪاوٽون نئين اڳواڻ جي راهه ۾ نه اينديون.<ref>[[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1889). [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 "The Future of the Theosophical Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=2019-05-08 }}. ''[[The Key to Theosophy]]''. London: The Theosophical Publishing Company. pp. 304–307 [context at pp. 306-307. Emphasis in original]. {{OCLC|315695318}}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. Retrieved 2011-01-29. "Scanned Reproduction from a Photographic Reproduction of the Original Edition as First Issued at London, England: 1889".</ref> </blockquote>هيءَ ڳالهه بعد ۾ 1896ع ۾، بلاواٽسڪي جي وفات کان پنج سال پوءِ، مشهور ٿيوسوفيسٽ [[Annie Besant|ايني بيسنٽ]] پڻ ورجائي.<ref>[[Mary Lutyens|Lutyens, Mary]] (1975). ''[[Krishnamurti: The Years of Awakening]]''. New York: [[Farrar Straus and Giroux]]. p. 12. {{ISBN|0-374-18222-1}}.</ref> بيسنٽ، جيڪا 1907ع ۾ سوسائٽي جي صدر بڻي، اهو سمجهندي هئي ته ''عالمي استاد'' جي آمد بلاواٽسڪي جي بيان ڪيل وقت کان گهڻو اڳ ٿيندي، جڏهن⁠ته بلاواٽسڪي لکيو هو ته اها ويهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي کان اڳ نه ٿيندي.<ref>Blavatsky 1889 [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 p. 306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=May 8, 2019 }}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. [[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1966). [http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm "Esoteric Instructions (EI): The Esoteric Section: Introduction by the Compiler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501174201/http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm |date=May 1, 2011 }}. ''Collected Writings''. Series. '''Volume XII'''. [[Wheaton, Illinois]]: [http://www.questbooks.net Quest Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209131707/http://www.questbooks.net/ |date=February 9, 2011 }}. pp. 478–511 [context at p. 492]. {{ISBN|978-0-8356-0228-0}}. [[Groningen (city)|Groningen, Netherlands]]: katinkahesselink.net. Links retrieved January 29, 2011.</ref> ===جدو ڪرشنامورتي=== {{Main|جدو ڪرشنامورتي}} انهن ماڻهن مان هڪ، جيڪي ''[[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]'' جي ''عالمي استاد'' طور ويجهي مستقبل ۾ ٻيهر ظهور جا منتظر هئا، [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]] هو، جيڪو ان وقت هڪ بااثر ٿيوسوفيسٽ ۽ [[آڪلٽسٽ|ڳجهن علمن جو ماهر]] هو. 1909ع ۾ هن نوجوان ڀارتي ڇوڪر [[جدو ڪرشنامورتي]] کي "دريافت" ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته هو ''عالمي استاد'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب "ذريعو" (وھيڪل) آهي.<ref>Washington, Peter (1995) [Originally published 1993]. "Boys and Gods". ''Madame Blavatsy's Baboon: A History of the Mystics, Mediums, and Misfits Who Brought Spiritualism to America''. New York: [[Schocken Books]]. [[Hardcover]]. pp. 126–144. {{ISBN|978-0-8052-4125-9}}.</ref><ref>Lutyens pp. 20-21.</ref> ڪرشنامورتي جو خاندان ان کان ڪجهه مهينا اڳ هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي هيڊڪوارٽر جي ڀرسان اچي آباد ٿيو هو.<ref>Lutyens p. 7.</ref> سندس "دريافت" کان پوءِ، ڪرشنامورتي کي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ آندو ويو ۽ کيس سندس متوقع مشن لاءِ وڏي پيماني تي تيار ڪيو ويو. بهرحال، 1925ع تائين ڪرشنامورتي آهستي آهستي ان رستي کان هٽي ويو، جيڪو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي اڳواڻن ۽ ڪيترن ئي ٿيوسوفيسٽن سندس لاءِ طئي ڪيو هو. 1929ع ۾ هن عوامي طور [[آرڊر آف دي اسٽار اِن دي ايسٽ]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جيڪا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيادت دنيا کي ''ميتريا جي آمد'' لاءِ تيار ڪرڻ خاطر قائم ڪئي هئي، ۽ هن پاڻ کي ''عالمي استاد'' جي "ذريعي" (وھيڪل) طور قبوليل ڪردار کان به دستبردار ڪري ڇڏيو.<ref>[[Jiddu Krishnamurti|Jiddu, Krishnamurti]] (1929). [http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php "Order of the Star Dissolution Speech"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php |date=August 15, 2015 }}. ''J. Krishnamurti Online''. Krishnamurti Foundations. Retrieved April 27, 2010.</ref> آخرڪار هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي به ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ سوسائٽي جي انفرادي ميمبرن سان سندس دوستانا لاڳاپا برقرار رهيا.<ref>Lutyens pp. 276, 285. Krishnamurti left the Society in 1931; Lutyens considered the "last tie" severed with the death of Besant in 1933.</ref> هن پنهنجي باقي زندگي هڪ آزاد مقرر جي حيثيت سان دنيا جي مختلف ملڪن جو سفر ڪندي گذاري ۽ روحاني، فلسفياتي ۽ نفسياتي موضوعن تي هڪ منفرد مفڪر طور وڏي شهرت حاصل ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[بلند مرتبي وارن استادن جون تعليمات]] * [[عيسائي ٿيوسوفي]] * [[نئين مذهبي تحريڪون]] * [[مذهب ۽ ڏند ڪٿائون]] * [[ٿيوسوفياتي تصوف]] * [[عالمي ڀائپي]] {{Clear}} == حوالا == {{حوالا}} 2tj51vxodcsjaclpavks5bplv1z30hu 397182 397181 2026-07-24T00:51:54Z Intisar Ali 8681 397182 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == "عالمي استاد" == [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، [[بساونگڊي]]، بنگلور، هندستان]] سوسائٽي جي اعلانيل مقصدن کان علاوه، هيلينا بلاواٽسڪي 1889ع ۾ ئي عوامي طور اعلان ڪيو ته سوسائٽي قائم ڪرڻ جو مقصد انسانيت کي هڪ ''[[عالمي استاد]]'' جي آجيان لاءِ تيار ڪرڻ آهي. مٿي بيان ڪيل ٿيوسوفي نظريي مطابق، هي هڪ اعليٰ روحاني هستي (يعني [[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]) جو ظاهر ٿيل روپ آهي، جيڪو وقت بوقت ڌرتيءَ تي ظاهر ٿيندو آهي ته جيئن انسانيت جي ارتقا جي رهنمائي ڪري سگهي. چيو وڃي ٿو ته انهن وقت بوقت ايندڙ پيغامبرن جو ڪم اهو هوندو آهي ته هو انسانيت کي ان جي ارتقائي سفر جي ايندڙ، وڌيڪ اعليٰ مرحلي تائين پهچائڻ لاءِ گهربل علم کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ پيش ڪن، جيڪو ان دور جا ماڻهو سمجهي سگهن. <blockquote> جيڪڏهن اسان جي سوسائٽي جي صورت ۾ موجوده ڪوشش پنهنجي اڳوڻين ڪوششن کان وڌيڪ ڪامياب ٿي، ته پوءِ ويهين صديءَ جي ڪوشش جو وقت اچڻ تائين اها هڪ منظم، زنده ۽ صحتمند اداري جي حيثيت سان موجود هوندي. ان وقت تائين، ان جي تعليمات جي ڦهلاءَ سبب ماڻهن جي ذهنن ۽ دلين جي مجموعي حالت بهتر ۽ وڌيڪ پاڪ ٿي چڪي هوندي، ۽ جيئن مون اڳ چيو آهي، سندن تعصب ۽ جامد عقيدن تي ٻڌل وهم، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن حد تائين، ختم ٿي چڪا هوندا. رڳو ايترو ئي نه، پر ماڻهن جي هٿن تائين پهچندڙ وسيع ۽ آسانيءَ سان دستياب ادب کان علاوه، ايندڙ تحريڪ کي اهڙن ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ ''متحد'' گروهه به ملندو، جيڪو سچائي جي نئين مشعل بردار جي آجيان لاءِ تيار هوندو. هو ماڻهن جا ذهن پنهنجي پيغام جي قبوليت لاءِ تيار ڏسندو، اهڙي ٻولي تيار ملندس جنهن ۾ هو پنهنجون نيون حقيقتون پيش ڪري سگهي، ۽ هڪ اهڙي تنظيم سندس آمد جي منتظر هوندي، جيڪا سندس رستي مان رڳو مادي ۽ انتظامي رڪاوٽون هٽائي ڇڏيندي. سوچي ڏسو ته جنهن شخص کي اهڙو موقعو ملي، اهو ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. ان جو مقابلو ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي انهن ڪاميابين سان ڪريو، جيڪي هن گذريل چوڏهن سالن دوران انهن مان ''ڪنهن به'' سهولت کان سواءِ، ۽ بيشمار رڪاوٽن جي باوجود حاصل ڪيون آهن، جڏهن⁠ته اهي رڪاوٽون نئين اڳواڻ جي راهه ۾ نه اينديون.<ref>[[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1889). [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 "The Future of the Theosophical Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=2019-05-08 }}. ''[[The Key to Theosophy]]''. London: The Theosophical Publishing Company. pp. 304–307 [context at pp. 306-307. Emphasis in original]. {{OCLC|315695318}}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. Retrieved 2011-01-29. "Scanned Reproduction from a Photographic Reproduction of the Original Edition as First Issued at London, England: 1889".</ref> </blockquote>هيءَ ڳالهه بعد ۾ 1896ع ۾، بلاواٽسڪي جي وفات کان پنج سال پوءِ، مشهور ٿيوسوفيسٽ [[Annie Besant|ايني بيسنٽ]] پڻ ورجائي.<ref>[[Mary Lutyens|Lutyens, Mary]] (1975). ''[[Krishnamurti: The Years of Awakening]]''. New York: [[Farrar Straus and Giroux]]. p. 12. {{ISBN|0-374-18222-1}}.</ref> بيسنٽ، جيڪا 1907ع ۾ سوسائٽي جي صدر بڻي، اهو سمجهندي هئي ته ''عالمي استاد'' جي آمد بلاواٽسڪي جي بيان ڪيل وقت کان گهڻو اڳ ٿيندي، جڏهن⁠ته بلاواٽسڪي لکيو هو ته اها ويهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي کان اڳ نه ٿيندي.<ref>Blavatsky 1889 [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 p. 306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=May 8, 2019 }}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. [[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1966). [http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm "Esoteric Instructions (EI): The Esoteric Section: Introduction by the Compiler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501174201/http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm |date=May 1, 2011 }}. ''Collected Writings''. Series. '''Volume XII'''. [[Wheaton, Illinois]]: [http://www.questbooks.net Quest Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209131707/http://www.questbooks.net/ |date=February 9, 2011 }}. pp. 478–511 [context at p. 492]. {{ISBN|978-0-8356-0228-0}}. [[Groningen (city)|Groningen, Netherlands]]: katinkahesselink.net. Links retrieved January 29, 2011.</ref> ===جدو ڪرشنامورتي=== {{Main|جدو ڪرشنامورتي}} انهن ماڻهن مان هڪ، جيڪي ''[[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]'' جي ''عالمي استاد'' طور ويجهي مستقبل ۾ ٻيهر ظهور جا منتظر هئا، [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]] هو، جيڪو ان وقت هڪ بااثر ٿيوسوفيسٽ ۽ [[آڪلٽسٽ|ڳجهن علمن جو ماهر]] هو. 1909ع ۾ هن نوجوان ڀارتي ڇوڪر [[جدو ڪرشنامورتي]] کي "دريافت" ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته هو ''عالمي استاد'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب "ذريعو" (وھيڪل) آهي.<ref>Washington, Peter (1995) [Originally published 1993]. "Boys and Gods". ''Madame Blavatsy's Baboon: A History of the Mystics, Mediums, and Misfits Who Brought Spiritualism to America''. New York: [[Schocken Books]]. [[Hardcover]]. pp. 126–144. {{ISBN|978-0-8052-4125-9}}.</ref><ref>Lutyens pp. 20-21.</ref> ڪرشنامورتي جو خاندان ان کان ڪجهه مهينا اڳ هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي هيڊڪوارٽر جي ڀرسان اچي آباد ٿيو هو.<ref>Lutyens p. 7.</ref> سندس "دريافت" کان پوءِ، ڪرشنامورتي کي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ آندو ويو ۽ کيس سندس متوقع مشن لاءِ وڏي پيماني تي تيار ڪيو ويو. بهرحال، 1925ع تائين ڪرشنامورتي آهستي آهستي ان رستي کان هٽي ويو، جيڪو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي اڳواڻن ۽ ڪيترن ئي ٿيوسوفيسٽن سندس لاءِ طئي ڪيو هو. 1929ع ۾ هن عوامي طور [[آرڊر آف دي اسٽار اِن دي ايسٽ]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جيڪا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيادت دنيا کي ''ميتريا جي آمد'' لاءِ تيار ڪرڻ خاطر قائم ڪئي هئي، ۽ هن پاڻ کي ''عالمي استاد'' جي "ذريعي" (وھيڪل) طور قبوليل ڪردار کان به دستبردار ڪري ڇڏيو.<ref>[[Jiddu Krishnamurti|Jiddu, Krishnamurti]] (1929). [http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php "Order of the Star Dissolution Speech"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php |date=August 15, 2015 }}. ''J. Krishnamurti Online''. Krishnamurti Foundations. Retrieved April 27, 2010.</ref> آخرڪار هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي به ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ سوسائٽي جي انفرادي ميمبرن سان سندس دوستانا لاڳاپا برقرار رهيا.<ref>Lutyens pp. 276, 285. Krishnamurti left the Society in 1931; Lutyens considered the "last tie" severed with the death of Besant in 1933.</ref> هن پنهنجي باقي زندگي هڪ آزاد مقرر جي حيثيت سان دنيا جي مختلف ملڪن جو سفر ڪندي گذاري ۽ روحاني، فلسفياتي ۽ نفسياتي موضوعن تي هڪ منفرد مفڪر طور وڏي شهرت حاصل ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[بلند مرتبي وارن استادن جون تعليمات]] * [[عيسائي ٿيوسوفي]] * [[نئين مذهبي تحريڪون]] * [[مذهب ۽ ڏند ڪٿائون]] * [[ٿيوسوفياتي تصوف]] * [[عالمي ڀائپي]] {{Clear}} == حوالا == {{حوالا}}== خارجي ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * [http://www.ts-adyar.org/ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو مرڪزي هيڊڪوارٽر] * [https://theosophicalsociety.org.uk/ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي] * [http://www.theosophical.org/ آمريڪا ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي] * [https://web.archive.org/web/20180614053455/http://www.hermetics.org/pdf/A_Modern_Revival_of_Ancient_Wisdom.pdf قديم حڪمت جي جديد بحالي] ([[PDF]]). * [https://web.archive.org/web/20040617080517/http://blavatskyarchives.com/olcott1890.htm ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جون شروعاتون]. * [http://www.theosociety.org/pasadena/gfk-lamp/lamps-14.htm بلاواٽسڪي ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]. * * [[Theosophical Society Pasadena|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]]. * [http://www.skepdic.com/theosoph.html شڪي ماڻهن جي لغت: ٿيوسوفي بابت داخلا]. * [http://www.theosophy.net/ ٿيوسوفيڪل نيٽورڪ]. * [http://keralatheosophist.org/ ڪيرالا ٿيوسوفيڪل فيڊريشن]. * [https://theosophyireland.com آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]. === وڊيو === * [https://www.youtube.com/watch?v=bueOQUDN5Jo "آمريڪا ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي: هڪ مصور تاريخ"] {{Theosophy series}} {{Chennai topics}} {{Authority control}} [[Category:ٿيوسوفيڪل سوسائٽي| ]] [[Category:1875ع ۾ نيو يارڪ (رياست) ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[Category:1875ع ۾ قائم ٿيل مذهبي تنظيمون]] [[Category:اوڻيهين صديءَ ۾ قائم ٿيل نيون مذهبي تحريڪون]] [[Category:ٿيوسوفيسٽ گروهه]] 0mr8d61m95zzgbfp3gdmgu0fcz414y0 397183 397182 2026-07-24T00:52:21Z Intisar Ali 8681 397183 wikitext text/x-wiki [[فائل:Theosophicalseal.svg|thumb|upright=0.7|سوسائيٽي جي مھر جنھن ۾ [[سواستيڪا]] جو نشان، [[دائود جو ستارو]]، [[آنک]]، [[اوم]]، [[اوروبوروس]] جا نشان ڏيکاريل آھن.]] ٿياسافيڪل سوسائٽي__ (Theosophical Society): [[ٿياسافي]] يوناني لفظ آهي جنهن جي معنى آهي [[نيڪيءَ جو فلسفو]]. هي اڌ فلسفي ۽ اڌ مذهبي مڪتبِ فڪر آهي، جنهنن مطابق[[بنيادي سچائي| بنيادي سچايون]] سڀني مذهبن ۾ موجود آهن ۽ مذهبي اختلاف بي معنيٰ آهن، هن تحريڪ (ٿياسافيءَ ) جي باني(Helena Blavatsky)[[ھيلينا پترونا بلئواٽسڪي]](1831 -1891ع) هئي، جنهن [[تبت]] جي دوري کان پوءِ 1875ع ۾ ’[[نيويارڪ ٿياسافيڪل سوسائٽي]]‘ قائم ڪئي. جيئن ته سوسائٽيءَ جا نظريا برهمي عقيدن سان وابسته هئا. ان ڪري[[ آمريڪا]] کان وڌيڪ هندستان ۾ هن نڪتهء نظر کي پذيرائي ملي. سوسائٽيءَ جو صدر دفتر [[مدراس]] منتقل ڪيو ويو . [[ڪراچي]] ۾ [[ايم. اي. جناح روڊ ]]تي [[ٿياسافيڪل هال]] آهي. آمريڪي ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جو صدر دفتر ”[[وهيٽن]]“ ۾ آهي. [[حيدرآباد]] سنڌ جو [[بيسنت هال]]، جيڪو[[ ايني بيسنت]] جي نالي سان قائم آهي، اهو به ٿياسافيڪل تعليمات جو مرڪز رهيو آهي. <ref>.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي</ref> == جايون == اصل تنظيم، مختلف ورهاستن ۽ ٻيهر تنظيم سازين کان پوءِ، 2011ع مطابق ڪيترن ئي جانشين تنظيمن جي صورت ۾ موجود آهي.<ref>[[J. Gordon Melton|Melton, Gordon J.]] (Sr. ed.) (1990). "Theosophical Society". ''New Age Encyclopedia''. [[Farmington Hills, Michigan]]: [[Gale (publisher)|Gale Research]]. pp. 458–461. {{ISBN|0-8103-7159-6}}. "نئين دور جي تحريڪ ([[New Age Movement]]) ۾ ايترا گهڻا جزا يا عنصر ڪنهن به هڪ تنظيم يا تحريڪ شامل نه ڪيا آهن، جيترا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي شامل ڪيا آهن. ... ويهين صديءَ دوران اولهه ([[Western world|اولهه]]) ۾ ڳجهن علمن ([[occult]]) بابت ادب جي اشاعت ۽ ڦهلاءَ ۾ اها سڀ کان وڌيڪ اثرائتي قوت رهي آهي." ساڳئي ڪتاب ۾ "Theosophy" ۽ "Theosophical Offshoots" وارا حصا ڏسو، ص. xxv–xxvi ["Introductory Essay: An Overview of the New Age Movement"] ۾. ساڳئي ڪتاب ۾ "Chronology of the New Age Movement" (ص. xxxv–xxxviii) پڻ ڏسو، جيڪا 1875ع ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيام سان شروع ٿئي ٿي.</ref> [[هيلينا بلاواٽسڪي]] جي وفات کان پوءِ، سوسائٽي جي مختلف ڌڙن، خاص طور باني ميمبرن جي وچ ۾، مقابلو ۽ اختلاف پيدا ٿيا. تنظيم ٻن وڏن حصن ۾ ورهائجي وئي: هندستان ۾ قائم [[ٿياسوفيڪل سوسائٽي آديار]] ([[ھينري اسٽيل اولڪاٽ]]–[[ايني بيسنٽ]]) ۽ ڪيليفورنيا ۾ قائم [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]] ([[وليم ڪيان جج]]). انهن مان هندستان ۾ هيڊڪوارٽر رکندڙ پهريون گروهه اڄ "ٿيوسوفيڪل سوسائٽي" جي نالي سان سڀ کان وڌيڪ وسيع بين الاقوامي تنظيم آهي. ''ٿياسافيڪل سوسائٽي-آديار'' جو هيڊڪوارٽر هندستاني شهر [[چنائي]] جي علائقي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ واقع آهي.<ref>{{Cite web|title=Theosophical Society International Headquarters, Adyar Chennai Visit, Travel Guide|url=https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|date=June 19, 2019|website=medium.com|access-date=May 5, 2020|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809072734/https://medium.com/@casualwalker/theosophical-society-international-headquarters-adyar-chennai-visit-travel-guide-visiting-136c15c913ae|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[فائل:St-1ata.jpg|thumb|right|upright| [[سيپٽمبر 1875 ۾ نيو يارڪ شهر ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي جي قيام واري گڏجاڻيءَ جو ھڪ نوٽ]]]] ھيلينا بلائواٽسڪي، [[ڪرنل ھينري اسٽيل آلڪاٽ]]، [[وليم ڪئان جج]] ۽ ٻين گڏجي ھن سوسائٽيءَ جو بنياد 1875 ۾ وڌو.<ref>[https://books.google.de/books/about/The_Theosophical_Movement.html?id=OC4IAQAAIAAJ&redir_esc=y ''The Theosophical Movement 1875–1950''], Cunningham Press, Los Angeles 1951.</ref>. پھرين گروپ پنھنجو صدر مقام ا[[نڊيا]] ۾ رکيو ۽ اڄڪلھ اھو گروپ دنيا ۾ ڦھليل آھي.آلڪاٽ سوسائٽيءَ جو پھريون صدر ٿيو۽ 1907 ۾ پنھنجي وفات تائين ان عھدي تي رھيو. ڪجهه سال بعد آلڪاٽ ۽ بلئواٽسڪي انڊيا ھليا ويا جتي [[مدراس]] رياست جي [[اڊيار]] شھر ۾ بين الاقوامي صدر مقام قائم ڪيائون. [[فائل:Adyar TG.jpg|thumb|right| انڊيا جي شھر اڊيار ([[چنائي]]) ۾ 1890 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي بلڊنگ ]] ان شھر کي ھاڻي چنائي چون ٿا.انھن اتي مشرقي مذھبن جو اڀياس شروع ڪيو جيڪو سوسائٽيءَ جي [[ايجنڊا]] پڻ ھيو.<ref>[[William Forsell Kirby|Kirby, W. F.]] (January 1885). [https://books.google.com/books?id=O3AJAAAAQAAJ&dq=Theosophical%20Society%20Kirby%20intitle%3ATime&lr&as_drrb_is=b&as_minm_is=0&as_miny_is=1884&as_maxm_is=0&as_maxy_is=1886&as_brr=0&pg=PA47#v=onepage&q&f=false "The Theosophical Society"]. ''Time'' '''XII''' (1): 47-55 (London: Swan Sonnenschein; {{OCLC|228708807}}). Google Books Search retrieved 2011-01-12. Profile by the [[entomologist]] and [[folklorist]] [[William Forsell Kirby]].</ref> سن 1891 ۾ ھيلينا وفات ڪري وئي.ڪجهه عرصي بعد [[ڪرنل آلڪاٽ]] ۽ وليم جج جي وچ ۾ اختلافن جي ڪري 1895 ۾ ٿياسافيڪل سوسائٽي ورھائجي وئي وليم جج ڌار ٿي ويو ۽ آمريڪا واري سوسائٽي ان جي قيادت ۾ علحده ٿي وئي.اصل سوسائٽي ڪرنل آلڪاٽ ۽ بيسنت جي حصي ۾ آئي جيڪا اڊيار ۾ ھئي ۽ ان جا باقيات اڃا به موجود آهن. وليم جج وارو گروپ ٽٽي ٻن حصن ۾ ورهائجي ويو. ھڪ گروپ جي سربراھ [[ڪيٿرائن ٽنگلي]] ٿي ۽ ٻئي گروپ جو وري [[ھنگروو]] سربراھ بڻيو جنھن جو گروپ باقي رھي نہ سگھيو. ڪيٿرائن وارو گروپ اڃا باقي آهي جنھن جو نالو ٿياسافيڪل سوسائٽي انٽرنيشنل صدر مقام، [[پئسادينا]]، [[ڪيليفورنيا]] آھي.سن 1902 ۾ رڊولف اسٽينر ٿياسافيڪل سوسائٽيءَ جي جرمن آسٽريائي ڊويزن جو جنرل سيڪريٽري ٿيو. ھن اتي اولھ جي موضوعن وارو ڪورس جاري رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> ھن جا ايني بيسنت سان حضرت عيسي جي روحاني حيثيت ۽ ھڪ نوجوان جدو ڪرشنا مورتيءَ تي سخت اختلاف ٿي پيا اھڙي طرح ھن جي قيادت ۾ جرمن آسٽريائي ميمبرن جو وڏو حصو سوسائٽيءَ کان علحده ٿي ويو جن اينٿروپوسافيڪل سوسائٽي جو بنياد وڌو.جيڪا سوسائٽي اڄ به موجود آهي ۽ ان جون آمريڪا ۽ ڪئناڊا ۾ ڪيتريون ئي شاخون آهن. [[فائل:Theosophical Society..JPG|thumb|ٿياسافيڪل سوسائٽي انڊيا، اڊيار جو يادگار بورڊ جنھن ۾ دنيا اندر شاخن جي ابتدا جا سال ڄاڻايل آهن]] ===لڪل استاد === سوسائٽي پاران پيش ڪيل مرڪزي فلسفياتي اصولن مان هڪ ''سڀني وجودن جي ذهين ارتقا'' (''دي انٽيليجنٽ ايووليشن آف آل اگزسٽنس'') جو پيچيده [[ڊاڪٽرين|نظريو]] هو، جيڪو [[ڪائنات|ڪائناتي]] پيماني تي جاري رهندڙ هڪ عمل آهي. اهو معلوم ۽ اڻڄاتل ڪائنات جي جسماني ۽ غيرجسماني ٻنهي پهلوئن کي پنهنجي اندر شامل ڪري ٿو، ۽ ان جي ظاهري جسامت يا اهميت کان سواءِ، ڪائنات جي سڀني جزن تي اثرانداز ٿئي ٿو. هن نظريي کي پهريون ڀيرو هيلينا بلاواٽسڪي پنهنجي 1888ع جي مشهور تصنيف ''[[دي سيڪريٽ ڊاڪٽرين]]'' ۾ پيش ڪيو، جيڪا سندس شاهڪار (''[[شاھڪار|ميگنم اوپس]]'') سمجهي وڃي ٿي.<ref>[[هيلينا بلاواٽسڪي]] (1888). "The Three Postulates of the Secret Doctrine". ''[[The Secret Doctrine|The Secret Doctrine: The Synthesis of Science, Religion, and Philosophy]]''. [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm Vol. I: Cosmogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191019005021/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume_I.htm |date=October 19, 2019 }}. London et al.: The Theosophical Publishing Company et al., 1888 ({{OCLC|8129381}}), pp. 14–20 [in "Proem"]. Reprint [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Electronic version retrieved January 29, 2011. "This electronic version of The Secret Doctrine follows the pagination and style of the A FACSIMILE OF THE ORIGINAL EDITION OF 1888" (webpage editor's description). Also in same, see "The pith and marrow of the Secret Doctrine". pp. 273–285 (in "Summing Up").</ref> هن نقطهٔ نظر موجب، زمين تي (۽ ان کان ٻاهر به) انسانيت جي ارتقا، مجموعي ڪائناتي ارتقا جو هڪ حصو آهي. هن ارتقائي عمل جي نگراني هڪ لڪل [[روحاني درجابندي]] ڪندي آهي، جنهن کي ''[[قديم حڪمت جا استاد]]'' سڏيو وڃي ٿو. هن درجابندي جي مٿين سطحن تي اعليٰ درجي جون روحاني هستيون موجود آهن. بلاواٽسڪيءَ موجب، ٿيوسوفيڪل سوسائٽي انهن ڪيترين ئي ڪوششن مان هڪ هئي، جيڪي هن لڪل روحاني درجابندي هزارين سالن کان انسانيت جي رهنمائي ڪرڻ لاءِ ڪندي رهي آهي. انهن ڪوششن جو مقصد مجموعي ذهين ڪائناتي ارتقائي منصوبي سان هم آهنگ ٿي، انسانيت کي ان جي آخري ۽ اٽل ارتقائي منزل، يعني ڪمال حاصل ڪرڻ ۽ ارتقائي عمل ۾ شعوري ۽ رضاڪارانه شرڪت تائين پهچائڻ آهي. سندس خيال موجب، اهڙين ڪوششن لاءِ زميني سطح تي هڪ تنظيماتي ڍانچي (جهڙوڪ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي) جي ضرورت هوندي آهي، جيڪو آخرڪار ڪيترن ئي [[مھاتما|مهااتمائن]]، يعني ان روحاني درجابندي جي ميمبرن، جي الهام ۽ رهنمائي هيٺ ڪم ڪندو آهي.<ref>Blavatsky 1888. "Our Divine Instructors". ''The Secret Doctrine.'' [http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm Vol. II: Anthropogenesis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190903045243/http://www.phx-ult-lodge.org/SDVolume2.htm |date=September 3, 2019 }}, pp. 365–378. [[Phoenix, Arizona]]: [[United Lodge of Theosophists]], 2005. Retrieved January 29, 2011.</ref> === ورهاستون === 1891ع ۾ هيلينا بلاواٽسڪي جي وفات کان پوءِ، شروعات ۾ سوسائٽي جا اڳواڻ گڏجي پرامن نموني ڪم ڪندي نظر آيا، پر اها صورتحال گهڻو وقت برقرار نه رهي. [[وليم ڪئان جج|جج]] تي [[ھينري اسٽيل اولڪاٽ|اولڪاٽ]] ۽ پوءِ مشهور ٿيوسوفيسٽ [[ايني بيسنٽ]] طرفان الزام لڳايو ويو ته هن مهااتمائن جي نالي سان منسوب خطن ۾ جعلسازي ڪئي هئي. نتيجي طور، 1895ع ۾ جج اولڪاٽ ۽ بيسنٽ کان الڳ ٿي ويو ۽ سوسائٽي جي آمريڪي شعبي جو وڏو حصو به ساڻس گڏ هليو ويو. اولڪاٽ ۽ بيسنٽ جي اڳواڻي هيٺ اصل تنظيم هندستان ۾ قائم رهي ۽ اها [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي نالي سان سڃاتي وڃي ٿي. 1896ع ۾ جج جي وفات کان پوءِ، سندس اڳواڻي وارو گروهه به وڌيڪ ورهائجي ويو. هڪ ڌڙو [[ڪيٿرين ٽنگلي]] جي اڳواڻي هيٺ آيو، جڏهن ته ٻيو ڌڙو جج جي سيڪريٽري ارنسٽ ٽيمپل هارگروو سان لاڳاپيل هو، جيڪو 1898ع ۾ الڳ ٿي ويو. هارگروو جو ڌڙو هاڻي موجود ناهي، جڏهن ته ٽنگلي جي اڳواڻي وارو ڌڙو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جنهن سان وضاحت طور "بين الاقوامي هيڊڪوارٽر، [[پاساڊينا، ڪيليفورنيا]]" لکيو ويندو آهي. 1909ع ۾ هڪ ٽين تنظيم، [[يونائيٽيڊ لاج آف ٿيوسوفيسٽس]] (ULT)، پڻ انهيءَ تنظيم مان الڳ ٿي قائم ٿي. 1902ع ۾ [[روڊولف اسٽائينر]] [[روڊولف اسٽائين ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي |ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]] جي جرمن-آسٽريا شعبي جو جنرل سيڪريٽري بڻيو. هن آديار هيڊڪوارٽر کان نسبتاً آزاد ۽ مغربي رخ وارو فڪري لاڙو برقرار رکيو.<ref>Rudolf Steiner's book ''Theosophy, An Introduction to Supersensible Knowledge of the World and the Destination of Man'' (published in German as ''Theosophie. Einführung in übersinnliche Welterkenntnis und Menschenbestimmung''), first appeared in 1904 ([http://www.rsarchive.org/Books/GA009/]).</ref><ref>Rudolf Steiner, ''Theosophy of the Rosicrucian'', lectures given in 1907 ([http://wn.rsarchive.org/Lectures/GA099/English/RSP1966/TheRos_tnote.html]).</ref> [[Christ|مسيح]] جي روحاني حيثيت ۽ نوجوان [[Jiddu Krishnamurti|جدو ڪرشنامورتي]] جي مقام بابت ايني بيسنٽ ۽ بين الاقوامي قيادت جي ٻين ميمبرن سان شديد فلسفياتي اختلافن کان پوءِ، 1913ع ۾ جرمن ۽ آسٽريا جي اڪثر ميمبرن الڳ ٿي، اسٽائينر جي اڳواڻي هيٺ [[اينٿروپوسوفيڪل سوسائٽي]] قائم ڪئي، جيڪا بعد ۾ ڪيترن ئي ٻين ملڪن تائين ڦهلجي وئي.<ref>Paull, John (2018) [http://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English The Library of Rudolf Steiner: The Books in English] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190525020146/https://www.academia.edu/37618538/The_Library_of_Rudolf_Steiner_The_Books_in_English |date=May 25, 2019 }}, Journal of Social and Development Sciences. 9 (3): 21–46.</ref> ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو انگلينڊ وارو هيڊڪوارٽر 50 [[گلوسيٽر پليس]]، [[لنڊن]] ۾ هو، جيڪو هاڻي فعال ناهي. آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، جيڪا ڊبلن جي پيمبروڪ روڊ تي قائم آهي، هڪ مڪمل طور آزاد تنظيم آهي، جيڪا دعويٰ ڪري ٿي ته ان کي پنهنجو چارٽر سڌو سنئون هيلينا بلاواٽسڪي کان مليو هو. هن اصل گروهه ۾ (ٻين سان گڏ) شاعر ۽ صوفي [[جارج وليم رسل]] (Æ) پڻ شامل هو، ۽ بعد ۾ قيادت رسل جي دوست پي. جي. بوئن وٽ آئي، جيڪو عملي ڳجهن علمن (پريڪٽيڪل آڪلٽزم) جو ليکڪ ۽ استاد هو؛ ان کان پوءِ اها ذميواري بوئن جي ڊگهي عرصي واري شاگردياڻي ڊوروٿي ايمرسن سنڀالي. هن گروهه جي اڳواڻي ڪندڙ سڀئي ايمرسن جا شاگرد هئا. ڊبلن ۾ قائم هن آزاد تنظيم کي بيلفاسٽ ۾ آديار سان لاڳاپيل ساڳئي نالي واري تنظيم سان نه گڊمڊ ڪيو وڃي، جيڪا سڄي آئرلينڊ تي پنهنجو دائرو اختيار هئڻ جي دعويٰ ڪري ٿي. == "عالمي استاد" == [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي، [[بساونگڊي]]، بنگلور، هندستان]] سوسائٽي جي اعلانيل مقصدن کان علاوه، هيلينا بلاواٽسڪي 1889ع ۾ ئي عوامي طور اعلان ڪيو ته سوسائٽي قائم ڪرڻ جو مقصد انسانيت کي هڪ ''[[عالمي استاد]]'' جي آجيان لاءِ تيار ڪرڻ آهي. مٿي بيان ڪيل ٿيوسوفي نظريي مطابق، هي هڪ اعليٰ روحاني هستي (يعني [[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]) جو ظاهر ٿيل روپ آهي، جيڪو وقت بوقت ڌرتيءَ تي ظاهر ٿيندو آهي ته جيئن انسانيت جي ارتقا جي رهنمائي ڪري سگهي. چيو وڃي ٿو ته انهن وقت بوقت ايندڙ پيغامبرن جو ڪم اهو هوندو آهي ته هو انسانيت کي ان جي ارتقائي سفر جي ايندڙ، وڌيڪ اعليٰ مرحلي تائين پهچائڻ لاءِ گهربل علم کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ پيش ڪن، جيڪو ان دور جا ماڻهو سمجهي سگهن. <blockquote> جيڪڏهن اسان جي سوسائٽي جي صورت ۾ موجوده ڪوشش پنهنجي اڳوڻين ڪوششن کان وڌيڪ ڪامياب ٿي، ته پوءِ ويهين صديءَ جي ڪوشش جو وقت اچڻ تائين اها هڪ منظم، زنده ۽ صحتمند اداري جي حيثيت سان موجود هوندي. ان وقت تائين، ان جي تعليمات جي ڦهلاءَ سبب ماڻهن جي ذهنن ۽ دلين جي مجموعي حالت بهتر ۽ وڌيڪ پاڪ ٿي چڪي هوندي، ۽ جيئن مون اڳ چيو آهي، سندن تعصب ۽ جامد عقيدن تي ٻڌل وهم، گهٽ ۾ گهٽ ڪنهن حد تائين، ختم ٿي چڪا هوندا. رڳو ايترو ئي نه، پر ماڻهن جي هٿن تائين پهچندڙ وسيع ۽ آسانيءَ سان دستياب ادب کان علاوه، ايندڙ تحريڪ کي اهڙن ماڻهن جو هڪ وڏو ۽ ''متحد'' گروهه به ملندو، جيڪو سچائي جي نئين مشعل بردار جي آجيان لاءِ تيار هوندو. هو ماڻهن جا ذهن پنهنجي پيغام جي قبوليت لاءِ تيار ڏسندو، اهڙي ٻولي تيار ملندس جنهن ۾ هو پنهنجون نيون حقيقتون پيش ڪري سگهي، ۽ هڪ اهڙي تنظيم سندس آمد جي منتظر هوندي، جيڪا سندس رستي مان رڳو مادي ۽ انتظامي رڪاوٽون هٽائي ڇڏيندي. سوچي ڏسو ته جنهن شخص کي اهڙو موقعو ملي، اهو ڪيترو ڪجهه حاصل ڪري سگهي ٿو. ان جو مقابلو ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي انهن ڪاميابين سان ڪريو، جيڪي هن گذريل چوڏهن سالن دوران انهن مان ''ڪنهن به'' سهولت کان سواءِ، ۽ بيشمار رڪاوٽن جي باوجود حاصل ڪيون آهن، جڏهن⁠ته اهي رڪاوٽون نئين اڳواڻ جي راهه ۾ نه اينديون.<ref>[[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1889). [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 "The Future of the Theosophical Society"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=2019-05-08 }}. ''[[The Key to Theosophy]]''. London: The Theosophical Publishing Company. pp. 304–307 [context at pp. 306-307. Emphasis in original]. {{OCLC|315695318}}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. Retrieved 2011-01-29. "Scanned Reproduction from a Photographic Reproduction of the Original Edition as First Issued at London, England: 1889".</ref> </blockquote>هيءَ ڳالهه بعد ۾ 1896ع ۾، بلاواٽسڪي جي وفات کان پنج سال پوءِ، مشهور ٿيوسوفيسٽ [[Annie Besant|ايني بيسنٽ]] پڻ ورجائي.<ref>[[Mary Lutyens|Lutyens, Mary]] (1975). ''[[Krishnamurti: The Years of Awakening]]''. New York: [[Farrar Straus and Giroux]]. p. 12. {{ISBN|0-374-18222-1}}.</ref> بيسنٽ، جيڪا 1907ع ۾ سوسائٽي جي صدر بڻي، اهو سمجهندي هئي ته ''عالمي استاد'' جي آمد بلاواٽسڪي جي بيان ڪيل وقت کان گهڻو اڳ ٿيندي، جڏهن⁠ته بلاواٽسڪي لکيو هو ته اها ويهين صديءَ جي آخري چوٿين حصي کان اڳ نه ٿيندي.<ref>Blavatsky 1889 [http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 p. 306] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190508225425/http://theosophy.org/Blavatsky/Key%20to%20Theosophy/aKEY.htm#P304 |date=May 8, 2019 }}. [[Wheaton, Maryland]]: Theosophy Library Online. [[Helena Blavatsky|Blavatsky, Helena]] (1966). [http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm "Esoteric Instructions (EI): The Esoteric Section: Introduction by the Compiler"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110501174201/http://www.katinkahesselink.net/blavatsky/articles/v12/y1890_052.htm |date=May 1, 2011 }}. ''Collected Writings''. Series. '''Volume XII'''. [[Wheaton, Illinois]]: [http://www.questbooks.net Quest Books] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209131707/http://www.questbooks.net/ |date=February 9, 2011 }}. pp. 478–511 [context at p. 492]. {{ISBN|978-0-8356-0228-0}}. [[Groningen (city)|Groningen, Netherlands]]: katinkahesselink.net. Links retrieved January 29, 2011.</ref> ===جدو ڪرشنامورتي=== {{Main|جدو ڪرشنامورتي}} انهن ماڻهن مان هڪ، جيڪي ''[[ميتريا (ٿيوسافي)|ميتريا]]'' جي ''عالمي استاد'' طور ويجهي مستقبل ۾ ٻيهر ظهور جا منتظر هئا، [[چارلس ويبِسٽر ليڊبيٽر]] هو، جيڪو ان وقت هڪ بااثر ٿيوسوفيسٽ ۽ [[آڪلٽسٽ|ڳجهن علمن جو ماهر]] هو. 1909ع ۾ هن نوجوان ڀارتي ڇوڪر [[جدو ڪرشنامورتي]] کي "دريافت" ڪيو ۽ اعلان ڪيو ته هو ''عالمي استاد'' لاءِ سڀ کان وڌيڪ مناسب "ذريعو" (وھيڪل) آهي.<ref>Washington, Peter (1995) [Originally published 1993]. "Boys and Gods". ''Madame Blavatsy's Baboon: A History of the Mystics, Mediums, and Misfits Who Brought Spiritualism to America''. New York: [[Schocken Books]]. [[Hardcover]]. pp. 126–144. {{ISBN|978-0-8052-4125-9}}.</ref><ref>Lutyens pp. 20-21.</ref> ڪرشنامورتي جو خاندان ان کان ڪجهه مهينا اڳ هندستان جي [[آديار, چنائي|آديار]] ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي هيڊڪوارٽر جي ڀرسان اچي آباد ٿيو هو.<ref>Lutyens p. 7.</ref> سندس "دريافت" کان پوءِ، ڪرشنامورتي کي سوسائٽي جي سرپرستي هيٺ آندو ويو ۽ کيس سندس متوقع مشن لاءِ وڏي پيماني تي تيار ڪيو ويو. بهرحال، 1925ع تائين ڪرشنامورتي آهستي آهستي ان رستي کان هٽي ويو، جيڪو [[ٿيوسوفيڪل سوسائٽي – آديار]] جي اڳواڻن ۽ ڪيترن ئي ٿيوسوفيسٽن سندس لاءِ طئي ڪيو هو. 1929ع ۾ هن عوامي طور [[آرڊر آف دي اسٽار اِن دي ايسٽ]] کي ختم ڪري ڇڏيو، جيڪا ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جي قيادت دنيا کي ''ميتريا جي آمد'' لاءِ تيار ڪرڻ خاطر قائم ڪئي هئي، ۽ هن پاڻ کي ''عالمي استاد'' جي "ذريعي" (وھيڪل) طور قبوليل ڪردار کان به دستبردار ڪري ڇڏيو.<ref>[[Jiddu Krishnamurti|Jiddu, Krishnamurti]] (1929). [http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php "Order of the Star Dissolution Speech"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150815003110/http://www.jkrishnamurti.org/about-krishnamurti/dissolution-speech.php |date=August 15, 2015 }}. ''J. Krishnamurti Online''. Krishnamurti Foundations. Retrieved April 27, 2010.</ref> آخرڪار هن ٿيوسوفيڪل سوسائٽي به ڇڏي ڏني، جيتوڻيڪ سوسائٽي جي انفرادي ميمبرن سان سندس دوستانا لاڳاپا برقرار رهيا.<ref>Lutyens pp. 276, 285. Krishnamurti left the Society in 1931; Lutyens considered the "last tie" severed with the death of Besant in 1933.</ref> هن پنهنجي باقي زندگي هڪ آزاد مقرر جي حيثيت سان دنيا جي مختلف ملڪن جو سفر ڪندي گذاري ۽ روحاني، فلسفياتي ۽ نفسياتي موضوعن تي هڪ منفرد مفڪر طور وڏي شهرت حاصل ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[بلند مرتبي وارن استادن جون تعليمات]] * [[عيسائي ٿيوسوفي]] * [[نئين مذهبي تحريڪون]] * [[مذهب ۽ ڏند ڪٿائون]] * [[ٿيوسوفياتي تصوف]] * [[عالمي ڀائپي]] {{Clear}} == حوالا == {{حوالا}} == خارجي ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * [http://www.ts-adyar.org/ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جو مرڪزي هيڊڪوارٽر] * [https://theosophicalsociety.org.uk/ انگلينڊ ۽ ويلز ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي] * [http://www.theosophical.org/ آمريڪا ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي] * [https://web.archive.org/web/20180614053455/http://www.hermetics.org/pdf/A_Modern_Revival_of_Ancient_Wisdom.pdf قديم حڪمت جي جديد بحالي] ([[PDF]]). * [https://web.archive.org/web/20040617080517/http://blavatskyarchives.com/olcott1890.htm ٿيوسوفيڪل سوسائٽي جون شروعاتون]. * [http://www.theosociety.org/pasadena/gfk-lamp/lamps-14.htm بلاواٽسڪي ۽ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]. * * [[Theosophical Society Pasadena|ٿيوسوفيڪل سوسائٽي پاساڊينا]]. * [http://www.skepdic.com/theosoph.html شڪي ماڻهن جي لغت: ٿيوسوفي بابت داخلا]. * [http://www.theosophy.net/ ٿيوسوفيڪل نيٽورڪ]. * [http://keralatheosophist.org/ ڪيرالا ٿيوسوفيڪل فيڊريشن]. * [https://theosophyireland.com آئرلينڊ ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي]. === وڊيو === * [https://www.youtube.com/watch?v=bueOQUDN5Jo "آمريڪا ۾ ٿيوسوفيڪل سوسائٽي: هڪ مصور تاريخ"] {{Theosophy series}} {{Chennai topics}} {{Authority control}} [[Category:ٿيوسوفيڪل سوسائٽي| ]] [[Category:1875ع ۾ نيو يارڪ (رياست) ۾ قائم ٿيل ادارا]] [[Category:1875ع ۾ قائم ٿيل مذهبي تنظيمون]] [[Category:اوڻيهين صديءَ ۾ قائم ٿيل نيون مذهبي تحريڪون]] [[Category:ٿيوسوفيسٽ گروهه]] 3dc6e24f2ajltyqqyqfe052s4y12n52 0 48345 397184 298284 2026-07-24T01:18:35Z Intisar Ali 8681 397184 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== [[فائل:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|قلوپطرہ ستين جي پيء جو پورٽريٽ]] [[بطليموس]] جي تاجپوشي [[مصر]] جي شھر، ميمفس ۾ "پتاہ" جي وڏي پڄاري ذريعي ٿيندي هئي پر اھي [[سڪندر اعظم]] جي جوڙايل شھر [[اسڪندريہ]] ۾ رھندا ھيا. قلوپطرہ ستين ٽالمي گھراڻي جي آخري راڻي 69 ق.م. ۾ بطليموس ٻارھين جي گھر ۾ پيدا ٿي.<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} states that Cleopatra could have been born in either late 70 BC or early 69 BC.</ref>{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">For further information and validation see {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}} and {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}. For alternate speculation, see {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} and {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/>{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">Due to discrepancies in academic works, in which some consider [[Cleopatra VI]] to be either a daughter of [[Ptolemy XII]] or his wife, identical to that of [[Cleopatra V]], {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} states that Ptolemy XII had six children, while {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} mentions only five.</ref> ھن جي ھڪ ڀيڻ، "ارسنوئي چوٿين" ۽ ٻہ ڀائر، بطليموس تيرھون ۽ بطليموس چوڏھون ھيا. ننڍپڻ ۾ ھن فلوسٽريٽوس کان تعليم پرائي، جنھن ھن کي خطابت جو فن ۽ فلسفو سيکاريو. [[فائل:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|left|upright=0.75|قلوپطرہ جو سندس موت کان پوءِ جو ٺھيل پورٽريٽ]] 58 ق.م. ۾ رومين ٽالمي ايمپائر تي سامونڊي ڌاڙيلن جي سرپرستي جو الزام ڏئي قبرص کي پنھنجي ايمپائر سان ملائي ڇڏيو. قبرص جو نگران قلوپطرہ ستين جو چاچو ھيو جنھن جلاوطن ٿيڻ جي بدران مرڻ پسند ڪيو ء خودڪشي ڪري ڇڏيائين. {{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">For political background information on the Roman annexation of Cyprus, a move pushed for in the [[Roman Senate]] by [[Publius Clodius Pulcher]], see {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> قلوپطرہ جو پيءُ ٽالمي ٻارھون ان واقعي تي خاموش رھيو، عوام اڳي ئي ھنجي معاشي پاليسين کان بيزار ھيو ۽ ان واقعي تي ھنجي خاموشي تي کيس بادشاھي تان بي دخل ڪري جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfnp|Grant|1972|p=14–15}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] a3spklr9plh88d05ootkzqbgir1370g 397185 397184 2026-07-24T01:25:23Z Intisar Ali 8681 397185 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfnp|Grant|1972|p=3}}{{sfnp|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfnp|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfnp|Roller|2010|p=19}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=45}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=81}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] lfu6harx34mpf0psh0yi439jx4eoi4p 397186 397185 2026-07-24T01:26:55Z Intisar Ali 8681 397186 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfnp|Grant|1972|p=3}}{{sfnp|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfnp|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfnp|Roller|2010|p=19}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=45}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfnp|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfnp|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=20}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfnp|Roller|2010|p=21}}{{sfnp|Burstein|2004|p=13}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfnp|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] dryjt3o3g8a7klwp7rhm9dg23p3wuze 397187 397186 2026-07-24T01:27:17Z Intisar Ali 8681 397187 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfnp|Grant|1972|p=3}}{{sfnp|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfnp|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfnp|Roller|2010|p=19}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=45}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfnp|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfnp|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=20}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfnp|Roller|2010|p=21}}{{sfnp|Burstein|2004|p=13}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfnp|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfnp|Roller|2010|p=23}}{{sfnp|Burstein|2004|p=13}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=78}}{{sfnp|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfnp|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfnp|Roller|2010|p=24}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfnp|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfnp|Roller|2010|p=24}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfnp|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfnp|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] j792fg4r1pd5k3siayhmg00brr8dlh6 397188 397187 2026-07-24T01:29:13Z Intisar Ali 8681 397188 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfnp|Grant|1972|p=3}}{{sfnp|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfnp|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfnp|Roller|2010|p=19}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=45}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfnp|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfnp|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=20}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfnp|Roller|2010|p=21}}{{sfnp|Burstein|2004|p=13}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfnp|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=22}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfnp|Roller|2010|p=23}}{{sfnp|Burstein|2004|p=13}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=78}}{{sfnp|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfnp|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfnp|Roller|2010|p=24}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfnp|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfnp|Roller|2010|p=24}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfnp|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfnp|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfnp|Roller|2010|p=25}}{{sfnp|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪراچي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=25}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfnp|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=26}}{{sfnp|Burstein|2004|p=14}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfnp|Burstein|2004|p=14}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=27}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=26}}{{sfnp|Grant|1972|p=18}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] m84g9tpx1zb1y0zzvkzo3qayc8fwxjy 397189 397188 2026-07-24T01:35:48Z Intisar Ali 8681 /* بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني */ 397189 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfnp|Grant|1972|p=3}}{{sfnp|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfnp|Grant|1972|p=4}}{{sfnp|Preston|2009|p=22}}{{sfnp|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfnp|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfnp|Roller|2010|p=16}}{{sfnp|Anderson|2003|p=38}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfnp|Roller|2010|p=19}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfnp|Roller|2010|p=45}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 8ijwdm6ucyppyvzh45ueoaj4b0bp4os 397190 397189 2026-07-24T01:37:45Z Intisar Ali 8681 /* شروعاتي ننڍپڻ */ 397190 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfnp|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfnp|Schiff|2011|p=35}}{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfnp|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}}{{sfnp|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=12}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=17}}{{sfnp|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] kku8r93bk9j156trtdkenc8zgpv56at 397191 397190 2026-07-24T01:39:46Z Intisar Ali 8681 397191 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] gthe0aams79htzixmqr1l1um4k5cemw 397216 397191 2026-07-24T09:40:26Z Intisar Ali 8681 397216 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 9ngrikcph6sqtxa2qcjhmwd88jcyyik 397217 397216 2026-07-24T09:49:40Z Intisar Ali 8681 397217 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] ph2o6ers5tt60sg77t2ktdt20w9rorj 397218 397217 2026-07-24T09:53:10Z Intisar Ali 8681 397218 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس (Potheinos) اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 5hdwqh7eqs9qnrofhvlj2xfjjb7jaui 397219 397218 2026-07-24T09:55:25Z Intisar Ali 8681 397219 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس (Potheinos) اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] 47 ق.م جي جنوري ۽ مارچ جي وچ واري ڪنهن وقت سيزر کي اضافي فوجي مدد پهتي، جنهن ۾ [[پرگامون جو ميٿريڊيٽس]] ۽ [[اينٽيپيٽر ادومي]] جي اڳواڻي هيٺ لشڪر به شامل هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=119–120}}.{{pb}}{{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} موجب، اسڪندريه جي گهيري دوران سيزر کي اضافي فوج جنوري ۾ پهتي، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=63}} لکي ٿو ته اها مارچ ۾ پهتي.</ref> بطليموس تيرهون ۽ [[ارسينوئي چوٿين]] پنهنجون فوجون [[نيل درياهه]] ڏانهن واپس وٺي ويا، جتي [[نيل جي جنگ (47 ق.م)|سيزر انهن تي حملو ڪيو]]. بطليموس تيرهين ٻيڙيءَ وسيلي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو.{{sfnp|Roller|2010|pp=63–64}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19, 76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|p=120}}.</ref> ممڪن آهي ته گينيميڊيس پڻ انهيءَ جنگ ۾ مارجي ويو هجي. [[ٿيودوتس آف ڪيوس|ٿيودوتس]] ڪيترن سالن کان پوءِ ايشيا ۾ [[مارڪس جونيوس بروٽس]] جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. سيزر پنهنجي [[رومي فتحي جلوس]] دوران ارسينوئي کي عوام آڏو پيش ڪيو ۽ پوءِ کيس ايفسس ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19–21, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=172}} قلوپطرہ انهن واقعن دوران نمايان طور غير حاضر رهي ۽ غالباً شاهي محل ۾ ئي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻو امڪان آهي ته هوءَ سيپٽمبر 48 ق.م کان سيزر جي ٻار سان حامله هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=64, 69}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19–20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=120}} 48 ق.م جي آخر ۾ سيزر جو قونصل وارو مدو ختم ٿي ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}} تنهن هوندي به، سندس آفيسر [[مارڪ انٽوني]] کيس هڪ سال لاءِ [[رومي آمريت|آمر (Dictator)]] مقرر ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو آڪٽوبر 47 ق.م تائين جاري رهيو. ان سان سيزر کي مصر جي شاهي جانشيني واري تڪرار کي قانوني طور حل ڪرڻ جو اختيار ملي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}} سيزر قلوپطرہ جي ڀيڻ برينيڪي چوٿين جي غلطي ورجائڻ کان پاسو ڪرڻ چاهيو، جنهن اڪيلي عورت حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. تنهن ڪري هن ٻارهن ورهين جي [[بطليموس چوڏهون]] کي ٻاويهن ورهين جي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] سان گڏيل حڪمران مقرر ڪيو، ۽ روايتي ڀاءُ-ڀيڻ جي نالي ماتر شادي پڻ ڪرائي، پر قلوپطرہ ذاتي طور سيزر سان گڏ رهندي رهي.{{sfnp|Roller|2010|pp=64–65}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=121}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=xiv}}.{{pb}}{{harvtxt|Roller|2010|pp=64–65}} موجب هن وقت (47 ق.م) بطليموس چوڏهون 12 ورهين جو هو، جڏهن ته {{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} جو چوڻ آهي ته هو اڃا صرف 10 ورهين جو هو.</ref> اهو صحيح معلوم ناهي ته قبرص ڪهڙي تاريخ تي ٻيهر قلوپطرہ جي قبضي هيٺ آيو، پر 42 ق.م تائين اتي سندس هڪ گورنر مقرر ٿيل هو.{{sfnp|Roller|2010|p=65}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}} چيو وڃي ٿو ته سيزر قلوپطرہ سان گڏ [[نيل درياهه]] تي ٻيڙيءَ جي سير ڪئي ۽ [[قديم مصري فن تعمير|قديم مصري يادگار ماڳن]] جو مشاهدو ڪيو،{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=19–20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=125}} جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اها هڪ رومانوي روايت هجي، جيڪا بعد وارن مالدار رومين جي پسنديده ڪهاڻين جو نتيجو هجي، نه ڪي حقيقي تاريخي واقعو.{{sfnp|Roller|2010|pp=65–66}} مؤرخ [[سيوٽونيوس]] هن سفر بابت ڪافي تفصيل بيان ڪري ٿو. سندس موجب هنن ''[[ٿالاميگوس]]'' (''Thalamegos'') نالي عيش و عشرت واري ٻيڙي استعمال ڪئي، جيڪا [[بطليموس چوٿون]] ٺهرائي هئي. اها لڳ ڀڳ {{convert|300|ft|m|order=flip|sigfig=1|sp=us}} ڊگهي ۽ {{convert|80|ft|m|order=flip|sp=us}} اوچي هئي. ان ۾ دعوتن جا هال، رهائشي ڪمرا، مقدس عبادتگاهون ۽ ٻنهي منزلن تي گهمڻ لاءِ رستا موجود هئا، جنهن ڪري اها پاڻيءَ تي ترندڙ هڪ عاليشان محل جهڙي لڳندي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=65–66}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=126}} ممڪن آهي ته سيزر جي نيل جي هن سفر ۾ دلچسپي جاگرافيءَ سان سندس شوق سبب هجي. هن [[ايراٽوستينس]] ۽ [[پائٿياس]] جا علمي ڪم پڙهيا هئا ۽ شايد هو نيل درياهه جي سرچشمي تائين پهچڻ چاهيندو هو، پر [[ايٿوپيا]] تائين پهچڻ کان اڳ ئي واپس موٽي آيو.{{sfnp|Roller|2010|p=66}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=108, 149–150}} سيزر تقريباً اپريل 47 ق.م ۾ مصر ڇڏي روانو ٿيو. چيو وڃي ٿو ته هو [[پونٽس جو فارنيڪس ٻيون]]، جيڪو [[پونٽس جو ميٿريڊيٽس ڇهون]] جو پٽ هو ۽ اناطوليه ۾ روم خلاف بغاوتون ڪرائي رهيو هو، کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfnp|Roller|2010|p=67}} اهو به ممڪن آهي ته سيزر، جيڪو مشهور رومي خاتون [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان شادي شده هو، نه چاهيندو هجي ته جڏهن قلوپطرہ سندن پٽ کي جنم ڏئي چڪي هجي ته ماڻهو کين گڏ ڏسن.{{sfnp|Roller|2010|p=67}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=19–20}} هن مصر ۾ ٽي [[رومي لشڪر|ليجن]] ڇڏي ويا، جيڪي بعد ۾ چار ڪيا ويا، ۽ انهن جي ڪمان [[آزاد ڪيل غلام]] [[روفيو (سيزر جو آفيسر)|روفيو]] حوالي ڪئي وئي، ته جيئن قلوپطرہ جي ڪمزور سياسي حيثيت کي تحفظ ملي سگهي، پر شايد سندس سرگرمين تي نظر رکڻ به مقصود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=67}}{{sfnp|Burstein|2004|p=20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=153}} [[File:Ptolemaic Queen (Cleopatra VII?), 50-30 B.C.E., 71.12.jpg|thumb|upright=0.75|هڪ [[بطليموسي خاندان|بطليموسي]] راڻي (ممڪن آهي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]]) جي مصري تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|51–30&nbsp;ق.م}}، جيڪا [[بروڪلن ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي.{{sfnp|Ashton|2001b|p=164}}]] == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 0tzc70tm37jngwx3jx0ngp7sgx5q6wi 397220 397219 2026-07-24T10:01:30Z Intisar Ali 8681 397220 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس (Potheinos) اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] 47 ق.م جي جنوري ۽ مارچ جي وچ واري ڪنهن وقت سيزر کي اضافي فوجي مدد پهتي، جنهن ۾ [[پرگامون جو ميٿريڊيٽس]] ۽ [[اينٽيپيٽر ادومي]] جي اڳواڻي هيٺ لشڪر به شامل هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=119–120}}.{{pb}}{{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} موجب، اسڪندريه جي گهيري دوران سيزر کي اضافي فوج جنوري ۾ پهتي، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=63}} لکي ٿو ته اها مارچ ۾ پهتي.</ref> بطليموس تيرهون ۽ [[ارسينوئي چوٿين]] پنهنجون فوجون [[نيل درياهه]] ڏانهن واپس وٺي ويا، جتي [[نيل جي جنگ (47 ق.م)|سيزر انهن تي حملو ڪيو]]. بطليموس تيرهين ٻيڙيءَ وسيلي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو.{{sfnp|Roller|2010|pp=63–64}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19, 76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|p=120}}.</ref> ممڪن آهي ته گينيميڊيس پڻ انهيءَ جنگ ۾ مارجي ويو هجي. [[ٿيودوتس آف ڪيوس|ٿيودوتس]] ڪيترن سالن کان پوءِ ايشيا ۾ [[مارڪس جونيوس بروٽس]] جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. سيزر پنهنجي [[رومي فتحي جلوس]] دوران ارسينوئي کي عوام آڏو پيش ڪيو ۽ پوءِ کيس ايفسس ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19–21, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=172}} قلوپطرہ انهن واقعن دوران نمايان طور غير حاضر رهي ۽ غالباً شاهي محل ۾ ئي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻو امڪان آهي ته هوءَ سيپٽمبر 48 ق.م کان سيزر جي ٻار سان حامله هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=64, 69}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 19–20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=120}} 48 ق.م جي آخر ۾ سيزر جو قونصل وارو مدو ختم ٿي ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}} تنهن هوندي به، سندس آفيسر [[مارڪ انٽوني]] کيس هڪ سال لاءِ [[رومي آمريت|آمر (Dictator)]] مقرر ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو آڪٽوبر 47 ق.م تائين جاري رهيو. ان سان سيزر کي مصر جي شاهي جانشيني واري تڪرار کي قانوني طور حل ڪرڻ جو اختيار ملي ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=64}} سيزر قلوپطرہ جي ڀيڻ برينيڪي چوٿين جي غلطي ورجائڻ کان پاسو ڪرڻ چاهيو، جنهن اڪيلي عورت حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. تنهن ڪري هن ٻارهن ورهين جي [[بطليموس چوڏهون]] کي ٻاويهن ورهين جي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] سان گڏيل حڪمران مقرر ڪيو، ۽ روايتي ڀاءُ-ڀيڻ جي نالي ماتر شادي پڻ ڪرائي، پر قلوپطرہ ذاتي طور سيزر سان گڏ رهندي رهي.{{sfnp|Roller|2010|pp=64–65}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=121}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=xiv}}.{{pb}}{{harvtxt|Roller|2010|pp=64–65}} موجب هن وقت (47 ق.م) بطليموس چوڏهون 12 ورهين جو هو، جڏهن ته {{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} جو چوڻ آهي ته هو اڃا صرف 10 ورهين جو هو.</ref> اهو صحيح معلوم ناهي ته قبرص ڪهڙي تاريخ تي ٻيهر قلوپطرہ جي قبضي هيٺ آيو، پر 42 ق.م تائين اتي سندس هڪ گورنر مقرر ٿيل هو.{{sfnp|Roller|2010|p=65}}{{sfnp|Burstein|2004|p=19}} چيو وڃي ٿو ته سيزر قلوپطرہ سان گڏ [[نيل درياهه]] تي ٻيڙيءَ جي سير ڪئي ۽ [[قديم مصري فن تعمير|قديم مصري يادگار ماڳن]] جو مشاهدو ڪيو،{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=19–20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=125}} جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اها هڪ رومانوي روايت هجي، جيڪا بعد وارن مالدار رومين جي پسنديده ڪهاڻين جو نتيجو هجي، نه ڪي حقيقي تاريخي واقعو.{{sfnp|Roller|2010|pp=65–66}} مؤرخ [[سيوٽونيوس]] هن سفر بابت ڪافي تفصيل بيان ڪري ٿو. سندس موجب هنن ''[[ٿالاميگوس]]'' (''Thalamegos'') نالي عيش و عشرت واري ٻيڙي استعمال ڪئي، جيڪا [[بطليموس چوٿون]] ٺهرائي هئي. اها لڳ ڀڳ {{convert|300|ft|m|order=flip|sigfig=1|sp=us}} ڊگهي ۽ {{convert|80|ft|m|order=flip|sp=us}} اوچي هئي. ان ۾ دعوتن جا هال، رهائشي ڪمرا، مقدس عبادتگاهون ۽ ٻنهي منزلن تي گهمڻ لاءِ رستا موجود هئا، جنهن ڪري اها پاڻيءَ تي ترندڙ هڪ عاليشان محل جهڙي لڳندي هئي.{{sfnp|Roller|2010|pp=65–66}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=126}} ممڪن آهي ته سيزر جي نيل جي هن سفر ۾ دلچسپي جاگرافيءَ سان سندس شوق سبب هجي. هن [[ايراٽوستينس]] ۽ [[پائٿياس]] جا علمي ڪم پڙهيا هئا ۽ شايد هو نيل درياهه جي سرچشمي تائين پهچڻ چاهيندو هو، پر [[ايٿوپيا]] تائين پهچڻ کان اڳ ئي واپس موٽي آيو.{{sfnp|Roller|2010|p=66}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=108, 149–150}} سيزر تقريباً اپريل 47 ق.م ۾ مصر ڇڏي روانو ٿيو. چيو وڃي ٿو ته هو [[پونٽس جو فارنيڪس ٻيون]]، جيڪو [[پونٽس جو ميٿريڊيٽس ڇهون]] جو پٽ هو ۽ اناطوليه ۾ روم خلاف بغاوتون ڪرائي رهيو هو، کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfnp|Roller|2010|p=67}} اهو به ممڪن آهي ته سيزر، جيڪو مشهور رومي خاتون [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان شادي شده هو، نه چاهيندو هجي ته جڏهن قلوپطرہ سندن پٽ کي جنم ڏئي چڪي هجي ته ماڻهو کين گڏ ڏسن.{{sfnp|Roller|2010|p=67}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=19–20}} هن مصر ۾ ٽي [[رومي لشڪر|ليجن]] ڇڏي ويا، جيڪي بعد ۾ چار ڪيا ويا، ۽ انهن جي ڪمان [[آزاد ڪيل غلام]] [[روفيو (سيزر جو آفيسر)|روفيو]] حوالي ڪئي وئي، ته جيئن قلوپطرہ جي ڪمزور سياسي حيثيت کي تحفظ ملي سگهي، پر شايد سندس سرگرمين تي نظر رکڻ به مقصود هو.{{sfnp|Roller|2010|p=67}}{{sfnp|Burstein|2004|p=20}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=153}} [[File:Ptolemaic Queen (Cleopatra VII?), 50-30 B.C.E., 71.12.jpg|thumb|upright=0.75|هڪ [[بطليموسي خاندان|بطليموسي]] راڻي (ممڪن آهي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]]) جي مصري تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|51–30&nbsp;ق.م}}، جيڪا [[بروڪلن ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي.{{sfnp|Ashton|2001b|p=164}}]] [[قيصريون]] (سيزريون)، جيڪو قلوپطرہ ۽ سيزر جو مبينا پٽ هو، غالباً 47 ق.م دوران ڄائو، ۽ شايد 23 جون 47 ق.م تي، جيڪڏهن [[سقاره جو سيراپيئم]] ۾ موجود اها [[اسٽيلي]]، جنهن ۾ "بادشاهه سيزر" جو ذڪر آهي، واقعي سندس حوالي سان هجي.{{sfnp|Roller|2010|pp=69–70}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=154, 161–162}}؛ جڏهن ته ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف لاءِ ڏسو {{harvtxt|Tyldesley|2009|pp=136–137}}.</ref> شايد پنهنجي زال [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان اڃا تائين بي اولاد شاديءَ سبب، سيزر عوامي طور قيصريون بابت خاموش رهيو (جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته ذاتي طور سندس پيءُ هجڻ کي تسليم ڪيو هجي).{{sfnp|Roller|2010|p=70}}<ref group="note">{{harvtxt|Roller|2010|p=70}} سيزر ۽ قيصريون جي نسبت بابت لکي ٿو: "30 واري ڏهاڪي ق.م جي آخر ۾ انٽوني ۽ آڪٽيوين جي وچ ۾ ٿيندڙ پروپيگنڊا جي جنگ ۾ قيصريون جي والد هجڻ جو سوال ايترو ته ڳنڍجي ويو جو هڪ ڌر لاءِ سيزر جو پيءُ هجڻ ثابت ڪرڻ ۽ ٻي ڌر لاءِ انڪار ڪرڻ انتهائي ضروري بڻجي ويو، تنهن ڪري اڄ سيزر جي حقيقي ردعمل جو تعين ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي. موجود معلومات پاڻ ۾ تقريباً متضاد آهي: چيو وڃي ٿو ته سيزر پنهنجي وصيت ۾ والد هجڻ کان انڪار ڪيو، پر ذاتي طور ان کي قبول ڪيو ۽ 'قيصريون' نالي جي استعمال جي اجازت ڏني. سيزر جي ساٿي [[گائيس اوپيوس]] هڪ رسالو به لکيو جنهن ۾ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته قيصريون سيزر جو پٽ نه هو، جڏهن ته [[گائيس هيلويوس سِنا]]—اهو شاعر جيڪو انٽوني جي جنازي واري تقرير کان پوءِ فسادن ۾ قتل ٿيو—44 ق.م ۾ اهڙو قانون پيش ڪرڻ لاءِ تيار هو، جيڪو سيزر کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان جيتريون گهڻيون زالون وڻيس اوتريون رکڻ جي اجازت ڏئي. جيتوڻيڪ هنن ڳالهين جو گهڻو حصو سيزر جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيو، پر لڳي ٿو ته هو هن ٻار بابت جيترو ممڪن هجي اوترو خاموش رهڻ چاهيندو هو، جڏهن ته کيس قلوپطرہ جي بار بار ڪيل دعوائن کي به منهن ڏيڻو پيو."</ref> ٻئي طرف، قلوپطرہ بار بار سرڪاري اعلانن ذريعي قيصريون جي نسب جو اظهار ڪندي سيزر کي سندس پيءُ قرار ڏيندي رهي.{{sfnpم|Roller|2010|p=70}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=162–163}}{{sfn|Jones|2006|p=xiv}} قلوپطرہ ۽ [[بطليموس چوڏهون]] غالباً 46 ق.م جي آخر ڌاري روم ويا، ممڪن آهي ته قيصريون کان سواءِ، ۽ کين [[هورتي قيصارس]] ۾ سيزر جي ولا ۾ رهائش ڏني وئي.{{sfn|Roller|2010|p=71}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}{{sfnpم|Fletcher|2008|pp=179–182}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=xiv, 78}}.</ref> پنهنجي پيءُ بطليموس ٻارهين وانگر، سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس چوڏهين ٻنهي کي "**رومي عوام جا دوست ۽ اتحادي**" (socius et amicus populi Romani) جو قانوني درجو عطا ڪيو، جنهن جو عملي مطلب اهو هو ته اهي روم جا تابعدار حڪمران هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=21, 57, 72}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20, 64}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=181–182}} [[ٽائبر درياهه]] جي پار سيزر جي ولا ۾ قلوپطرہ سان ملاقات ڪندڙن ۾ سينيٽر [[سسيرو]] به شامل هو، جنهن کيس مغرور قرار ڏنو.{{sfn|Roller|2010|p=72}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=194–195}} [[اسڪندريه جو سوسيجينس]]، جيڪو قلوپطرہ جي درٻار جو هڪ عالم هو، نئين [[جولين ڪئلينڊر]] جي حساب ڪتاب ۾ سيزر جي مدد ڪئي، جيڪو 1 جنوري 45 ق.م تي نافذ ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 126}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=201–202}} [[سيزر جو فورم]] ۾ 25 سيپٽمبر 46 ق.م تي قائم ڪيل [[وينس جينيٽرڪس جو مندر]] ۾ قلوپطرہ جو هڪ سونهري مجسمو نصب ڪيو ويو (جيڪو گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي عيسويءَ تائين اتي موجود رهيو). اهڙيءَ طرح سيزر جي ٻار جي ماءُ کي سڌو سنئون رومين جي ديوي [[وينس (ڏند ڪٿا)|وينس]] سان ڳنڍيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 175}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=195–196, 201}} هيءُ مجسمو نفيس انداز سان مصري ديوي [[آئيسس]] کي به [[رومي مذهب]] سان ڳنڍيندو هو.{{sfn|Roller|2010|p=72}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 8b8hpee03mri0p1yxakj7720hu1tb31 397221 397220 2026-07-24T10:07:40Z Intisar Ali 8681 397221 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] 47 ق.م جي جنوري ۽ مارچ جي وچ واري ڪنهن وقت سيزر کي اضافي فوجي مدد پهتي، جنهن ۾ [[پرگامون جو ميٿريڊيٽس]] ۽ [[اينٽيپيٽر ادومي]] جي اڳواڻي هيٺ لشڪر به شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|p=63}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=119–120}}.{{pb}}{{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} موجب، اسڪندريه جي گهيري دوران سيزر کي اضافي فوج جنوري ۾ پهتي، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=63}} لکي ٿو ته اها مارچ ۾ پهتي.</ref> بطليموس تيرهون ۽ [[ارسينوئي چوٿين]] پنهنجون فوجون [[نيل درياهه]] ڏانهن واپس وٺي ويا، جتي [[نيل جي جنگ (47 ق.م)|سيزر انهن تي حملو ڪيو]]. بطليموس تيرهين ٻيڙيءَ وسيلي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=63–64}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19, 76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|p=120}}.</ref> ممڪن آهي ته گينيميڊيس پڻ انهيءَ جنگ ۾ مارجي ويو هجي. [[ٿيودوتس آف ڪيوس|ٿيودوتس]] ڪيترن سالن کان پوءِ ايشيا ۾ [[مارڪس جونيوس بروٽس]] جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. سيزر پنهنجي [[رومي فتحي جلوس]] دوران ارسينوئي کي عوام آڏو پيش ڪيو ۽ پوءِ کيس ايفسس ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfn|Roller|2010|p=64}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–21, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|p=172}} قلوپطرہ انهن واقعن دوران نمايان طور غير حاضر رهي ۽ غالباً شاهي محل ۾ ئي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻو امڪان آهي ته هوءَ سيپٽمبر 48 ق.م کان سيزر جي ٻار سان حامله هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=64, 69}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=120}} 48 ق.م جي آخر ۾ سيزر جو قونصل وارو مدو ختم ٿي ويو هو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} تنهن هوندي به، سندس آفيسر [[مارڪ انٽوني]] کيس هڪ سال لاءِ [[رومي آمريت|آمر (ڊڪٽيٽر)]] مقرر ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو آڪٽوبر 47 ق.م تائين جاري رهيو. ان سان سيزر کي مصر جي شاهي جانشيني واري تڪرار کي قانوني طور حل ڪرڻ جو اختيار ملي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} سيزر قلوپطرہ جي ڀيڻ برينيڪي چوٿين جي غلطي ورجائڻ کان پاسو ڪرڻ چاهيو، جنهن اڪيلي عورت حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. تنهن ڪري هن ٻارهن ورهين جي [[بطليموس چوڏهون]] کي ٻاويهن ورهين جي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] سان گڏيل حڪمران مقرر ڪيو، ۽ روايتي ڀاءُ-ڀيڻ جي نالي ماتر شادي پڻ ڪرائي، پر قلوپطرہ ذاتي طور سيزر سان گڏ رهندي رهي.{{sfn|Roller|2010|pp=64–65}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=121}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=xiv}}.{{pb}}{{harvtxt|Roller|2010|pp=64–65}} موجب هن وقت (47 ق.م) بطليموس چوڏهون 12 ورهين جو هو، جڏهن ته {{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} جو چوڻ آهي ته هو اڃا صرف 10 ورهين جو هو.</ref> اهو صحيح معلوم ناهي ته قبرص ڪهڙي تاريخ تي ٻيهر قلوپطرہ جي قبضي هيٺ آيو، پر 42 ق.م تائين اتي سندس هڪ گورنر مقرر ٿيل هو.{{sfn|Roller|2010|p=65}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}} چيو وڃي ٿو ته سيزر قلوپطرہ سان گڏ [[نيل درياهه]] تي ٻيڙيءَ جي سير ڪئي ۽ [[قديم مصري فن تعمير|قديم مصري يادگار ماڳن]] جو مشاهدو ڪيو،{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=125}} جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اها هڪ رومانوي روايت هجي، جيڪا بعد وارن مالدار رومين جي پسنديده ڪهاڻين جو نتيجو هجي، نه ڪي حقيقي تاريخي واقعو.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}} مؤرخ [[سيوٽونيوس]] هن سفر بابت ڪافي تفصيل بيان ڪري ٿو. سندس موجب هنن ''[[ٿالاميگوس]]'' نالي عيش و عشرت واري ٻيڙي استعمال ڪئي، جيڪا [[بطليموس چوٿون]] ٺهرائي هئي. اها لڳ ڀڳ {{convert|300|ft|m|order=flip|sigfig=1|sp=us}} ڊگهي ۽ {{convert|80|ft|m|order=flip|sp=us}} اوچي هئي. ان ۾ دعوتن جا هال، رهائشي ڪمرا، مقدس عبادتگاهون ۽ ٻنهي منزلن تي گهمڻ لاءِ رستا موجود هئا، جنهن ڪري اها پاڻيءَ تي ترندڙ هڪ عاليشان محل جهڙي لڳندي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}}{{sfn|Fletcher|2008|p=126}} ممڪن آهي ته سيزر جي نيل جي هن سفر ۾ دلچسپي جاگرافيءَ سان سندس شوق سبب هجي. هن [[ايراٽوستينس]] ۽ [[پائٿياس]] جا علمي ڪم پڙهيا هئا ۽ شايد هو نيل درياهه جي سرچشمي تائين پهچڻ چاهيندو هو، پر [[ايٿوپيا]] تائين پهچڻ کان اڳ ئي واپس موٽي آيو.{{sfn|Roller|2010|p=66}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=108, 149–150}} سيزر تقريباً اپريل 47 ق.م ۾ مصر ڇڏي روانو ٿيو. چيو وڃي ٿو ته هو [[پونٽس جو فارنيڪس ٻيون]]، جيڪو [[پونٽس جو ميٿريڊيٽس ڇهون]] جو پٽ هو ۽ اناطوليه ۾ روم خلاف بغاوتون ڪرائي رهيو هو، کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Roller|2010|p=67}} اهو به ممڪن آهي ته سيزر، جيڪو مشهور رومي خاتون [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان شادي شده هو، نه چاهيندو هجي ته جڏهن قلوپطرہ سندن پٽ کي جنم ڏئي چڪي هجي ته ماڻهو کين گڏ ڏسن.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}} هن مصر ۾ ٽي [[رومي لشڪر|ليجن]] ڇڏي ويا، جيڪي بعد ۾ چار ڪيا ويا، ۽ انهن جي ڪمان [[آزاد ڪيل غلام]] [[روفيو (سيزر جو آفيسر)|روفيو]] حوالي ڪئي وئي، ته جيئن قلوپطرہ جي ڪمزور سياسي حيثيت کي تحفظ ملي سگهي، پر شايد سندس سرگرمين تي نظر رکڻ به مقصود هو.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|p=20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=153}} [[File:Ptolemaic Queen (Cleopatra VII?), 50-30 B.C.E., 71.12.jpg|thumb|upright=0.75|هڪ [[بطليموسي خاندان|بطليموسي]] راڻي (ممڪن آهي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]]) جي مصري تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|51–30&nbsp;ق.م}}، جيڪا [[بروڪلن ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Ashton|2001b|p=164}}]] [[قيصريون]] (سيزريون)، جيڪو قلوپطرہ ۽ سيزر جو مبينا پٽ هو، غالباً 47 ق.م دوران ڄائو، ۽ شايد 23 جون 47 ق.م تي، جيڪڏهن [[سقاره جو سيراپيئم]] ۾ موجود اها [[اسٽيلي]]، جنهن ۾ "بادشاهه سيزر" جو ذڪر آهي، واقعي سندس حوالي سان هجي.{{sfn|Roller|2010|pp=69–70}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=154, 161–162}}؛ جڏهن ته ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف لاءِ ڏسو {{harvtxt|Tyldesley|2009|pp=136–137}}.</ref> شايد پنهنجي زال [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان اڃا تائين بي اولاد شاديءَ سبب، سيزر عوامي طور قيصريون بابت خاموش رهيو (جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته ذاتي طور سندس پيءُ هجڻ کي تسليم ڪيو هجي).{{sfn|Roller|2010|p=70}}<ref group="note">{{harvtxt|Roller|2010|p=70}} سيزر ۽ قيصريون جي نسبت بابت لکي ٿو: "30 واري ڏهاڪي ق.م جي آخر ۾ انٽوني ۽ آڪٽيوين جي وچ ۾ ٿيندڙ پروپيگنڊا جي جنگ ۾ قيصريون جي والد هجڻ جو سوال ايترو ته ڳنڍجي ويو جو هڪ ڌر لاءِ سيزر جو پيءُ هجڻ ثابت ڪرڻ ۽ ٻي ڌر لاءِ انڪار ڪرڻ انتهائي ضروري بڻجي ويو، تنهن ڪري اڄ سيزر جي حقيقي ردعمل جو تعين ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي. موجود معلومات پاڻ ۾ تقريباً متضاد آهي: چيو وڃي ٿو ته سيزر پنهنجي وصيت ۾ والد هجڻ کان انڪار ڪيو، پر ذاتي طور ان کي قبول ڪيو ۽ 'قيصريون' نالي جي استعمال جي اجازت ڏني. سيزر جي ساٿي [[گائيس اوپيوس]] هڪ رسالو به لکيو جنهن ۾ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته قيصريون سيزر جو پٽ نه هو، جڏهن ته [[گائيس هيلويوس سِنا]]—اهو شاعر جيڪو انٽوني جي جنازي واري تقرير کان پوءِ فسادن ۾ قتل ٿيو—44 ق.م ۾ اهڙو قانون پيش ڪرڻ لاءِ تيار هو، جيڪو سيزر کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان جيتريون گهڻيون زالون وڻيس اوتريون رکڻ جي اجازت ڏئي. جيتوڻيڪ هنن ڳالهين جو گهڻو حصو سيزر جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيو، پر لڳي ٿو ته هو هن ٻار بابت جيترو ممڪن هجي اوترو خاموش رهڻ چاهيندو هو، جڏهن ته کيس قلوپطرہ جي بار بار ڪيل دعوائن کي به منهن ڏيڻو پيو."</ref> ٻئي طرف، قلوپطرہ بار بار سرڪاري اعلانن ذريعي قيصريون جي نسب جو اظهار ڪندي سيزر کي سندس پيءُ قرار ڏيندي رهي.{{sfnpم|Roller|2010|p=70}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=162–163}}{{sfn|Jones|2006|p=xiv}} قلوپطرہ ۽ [[بطليموس چوڏهون]] غالباً 46 ق.م جي آخر ڌاري روم ويا، ممڪن آهي ته قيصريون کان سواءِ، ۽ کين [[هورتي قيصارس]] ۾ سيزر جي ولا ۾ رهائش ڏني وئي.{{sfn|Roller|2010|p=71}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}{{sfnpم|Fletcher|2008|pp=179–182}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=xiv, 78}}.</ref> پنهنجي پيءُ بطليموس ٻارهين وانگر، سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس چوڏهين ٻنهي کي "**رومي عوام جا دوست ۽ اتحادي**" (socius et amicus populi Romani) جو قانوني درجو عطا ڪيو، جنهن جو عملي مطلب اهو هو ته اهي روم جا تابعدار حڪمران هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=21, 57, 72}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20, 64}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=181–182}} [[ٽائبر درياهه]] جي پار سيزر جي ولا ۾ قلوپطرہ سان ملاقات ڪندڙن ۾ سينيٽر [[سسيرو]] به شامل هو، جنهن کيس مغرور قرار ڏنو.{{sfn|Roller|2010|p=72}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=194–195}} [[اسڪندريه جو سوسيجينس]]، جيڪو قلوپطرہ جي درٻار جو هڪ عالم هو، نئين [[جولين ڪئلينڊر]] جي حساب ڪتاب ۾ سيزر جي مدد ڪئي، جيڪو 1 جنوري 45 ق.م تي نافذ ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 126}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=201–202}} [[سيزر جو فورم]] ۾ 25 سيپٽمبر 46 ق.م تي قائم ڪيل [[وينس جينيٽرڪس جو مندر]] ۾ قلوپطرہ جو هڪ سونهري مجسمو نصب ڪيو ويو (جيڪو گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي عيسويءَ تائين اتي موجود رهيو). اهڙيءَ طرح سيزر جي ٻار جي ماءُ کي سڌو سنئون رومين جي ديوي [[وينس (ڏند ڪٿا)|وينس]] سان ڳنڍيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 175}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=195–196, 201}} هيءُ مجسمو نفيس انداز سان مصري ديوي [[آئيسس]] کي به [[رومي مذهب]] سان ڳنڍيندو هو.{{sfn|Roller|2010|p=72}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] c02twsz6qztb1tbgjbry1pdb7n5uk6x 397222 397221 2026-07-24T10:11:20Z Intisar Ali 8681 397222 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] 47 ق.م جي جنوري ۽ مارچ جي وچ واري ڪنهن وقت سيزر کي اضافي فوجي مدد پهتي، جنهن ۾ [[پرگامون جو ميٿريڊيٽس]] ۽ [[اينٽيپيٽر ادومي]] جي اڳواڻي هيٺ لشڪر به شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|p=63}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=119–120}}.{{pb}}{{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} موجب، اسڪندريه جي گهيري دوران سيزر کي اضافي فوج جنوري ۾ پهتي، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=63}} لکي ٿو ته اها مارچ ۾ پهتي.</ref> بطليموس تيرهون ۽ [[ارسينوئي چوٿين]] پنهنجون فوجون [[نيل درياهه]] ڏانهن واپس وٺي ويا، جتي [[نيل جي جنگ (47 ق.م)|سيزر انهن تي حملو ڪيو]]. بطليموس تيرهين ٻيڙيءَ وسيلي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=63–64}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19, 76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|p=120}}.</ref> ممڪن آهي ته گينيميڊيس پڻ انهيءَ جنگ ۾ مارجي ويو هجي. [[ٿيودوتس آف ڪيوس|ٿيودوتس]] ڪيترن سالن کان پوءِ ايشيا ۾ [[مارڪس جونيوس بروٽس]] جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. سيزر پنهنجي [[رومي فتحي جلوس]] دوران ارسينوئي کي عوام آڏو پيش ڪيو ۽ پوءِ کيس ايفسس ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfn|Roller|2010|p=64}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–21, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|p=172}} قلوپطرہ انهن واقعن دوران نمايان طور غير حاضر رهي ۽ غالباً شاهي محل ۾ ئي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻو امڪان آهي ته هوءَ سيپٽمبر 48 ق.م کان سيزر جي ٻار سان حامله هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=64, 69}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=120}} 48 ق.م جي آخر ۾ سيزر جو قونصل وارو مدو ختم ٿي ويو هو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} تنهن هوندي به، سندس آفيسر [[مارڪ انٽوني]] کيس هڪ سال لاءِ [[رومي آمريت|آمر (ڊڪٽيٽر)]] مقرر ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو آڪٽوبر 47 ق.م تائين جاري رهيو. ان سان سيزر کي مصر جي شاهي جانشيني واري تڪرار کي قانوني طور حل ڪرڻ جو اختيار ملي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} سيزر قلوپطرہ جي ڀيڻ برينيڪي چوٿين جي غلطي ورجائڻ کان پاسو ڪرڻ چاهيو، جنهن اڪيلي عورت حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. تنهن ڪري هن ٻارهن ورهين جي [[بطليموس چوڏهون]] کي ٻاويهن ورهين جي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] سان گڏيل حڪمران مقرر ڪيو، ۽ روايتي ڀاءُ-ڀيڻ جي نالي ماتر شادي پڻ ڪرائي، پر قلوپطرہ ذاتي طور سيزر سان گڏ رهندي رهي.{{sfn|Roller|2010|pp=64–65}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=121}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=xiv}}.{{pb}}{{harvtxt|Roller|2010|pp=64–65}} موجب هن وقت (47 ق.م) بطليموس چوڏهون 12 ورهين جو هو، جڏهن ته {{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} جو چوڻ آهي ته هو اڃا صرف 10 ورهين جو هو.</ref> اهو صحيح معلوم ناهي ته قبرص ڪهڙي تاريخ تي ٻيهر قلوپطرہ جي قبضي هيٺ آيو، پر 42 ق.م تائين اتي سندس هڪ گورنر مقرر ٿيل هو.{{sfn|Roller|2010|p=65}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}} چيو وڃي ٿو ته سيزر قلوپطرہ سان گڏ [[نيل درياهه]] تي ٻيڙيءَ جي سير ڪئي ۽ [[قديم مصري فن تعمير|قديم مصري يادگار ماڳن]] جو مشاهدو ڪيو،{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=125}} جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اها هڪ رومانوي روايت هجي، جيڪا بعد وارن مالدار رومين جي پسنديده ڪهاڻين جو نتيجو هجي، نه ڪي حقيقي تاريخي واقعو.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}} مؤرخ [[سيوٽونيوس]] هن سفر بابت ڪافي تفصيل بيان ڪري ٿو. سندس موجب هنن ''[[ٿالاميگوس]]'' نالي عيش و عشرت واري ٻيڙي استعمال ڪئي، جيڪا [[بطليموس چوٿون]] ٺهرائي هئي. اها لڳ ڀڳ {{convert|300|ft|m|order=flip|sigfig=1|sp=us}} ڊگهي ۽ {{convert|80|ft|m|order=flip|sp=us}} اوچي هئي. ان ۾ دعوتن جا هال، رهائشي ڪمرا، مقدس عبادتگاهون ۽ ٻنهي منزلن تي گهمڻ لاءِ رستا موجود هئا، جنهن ڪري اها پاڻيءَ تي ترندڙ هڪ عاليشان محل جهڙي لڳندي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}}{{sfn|Fletcher|2008|p=126}} ممڪن آهي ته سيزر جي نيل جي هن سفر ۾ دلچسپي جاگرافيءَ سان سندس شوق سبب هجي. هن [[ايراٽوستينس]] ۽ [[پائٿياس]] جا علمي ڪم پڙهيا هئا ۽ شايد هو نيل درياهه جي سرچشمي تائين پهچڻ چاهيندو هو، پر [[ايٿوپيا]] تائين پهچڻ کان اڳ ئي واپس موٽي آيو.{{sfn|Roller|2010|p=66}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=108, 149–150}} سيزر تقريباً اپريل 47 ق.م ۾ مصر ڇڏي روانو ٿيو. چيو وڃي ٿو ته هو [[پونٽس جو فارنيڪس ٻيون]]، جيڪو [[پونٽس جو ميٿريڊيٽس ڇهون]] جو پٽ هو ۽ اناطوليه ۾ روم خلاف بغاوتون ڪرائي رهيو هو، کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Roller|2010|p=67}} اهو به ممڪن آهي ته سيزر، جيڪو مشهور رومي خاتون [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان شادي شده هو، نه چاهيندو هجي ته جڏهن قلوپطرہ سندن پٽ کي جنم ڏئي چڪي هجي ته ماڻهو کين گڏ ڏسن.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}} هن مصر ۾ ٽي [[رومي لشڪر|ليجن]] ڇڏي ويا، جيڪي بعد ۾ چار ڪيا ويا، ۽ انهن جي ڪمان [[آزاد ڪيل غلام]] [[روفيو (سيزر جو آفيسر)|روفيو]] حوالي ڪئي وئي، ته جيئن قلوپطرہ جي ڪمزور سياسي حيثيت کي تحفظ ملي سگهي، پر شايد سندس سرگرمين تي نظر رکڻ به مقصود هو.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|p=20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=153}} [[File:Ptolemaic Queen (Cleopatra VII?), 50-30 B.C.E., 71.12.jpg|thumb|upright=0.75|هڪ [[بطليموسي خاندان|بطليموسي]] راڻي (ممڪن آهي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]]) جي مصري تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|51–30&nbsp;ق.م}}، جيڪا [[بروڪلن ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Ashton|2001b|p=164}}]] [[قيصريون]] (سيزريون)، جيڪو قلوپطرہ ۽ سيزر جو مبينا پٽ هو، غالباً 47 ق.م دوران ڄائو، ۽ شايد 23 جون 47 ق.م تي، جيڪڏهن [[سقاره جو سيراپيئم]] ۾ موجود اها [[اسٽيلي]]، جنهن ۾ "بادشاهه سيزر" جو ذڪر آهي، واقعي سندس حوالي سان هجي.{{sfn|Roller|2010|pp=69–70}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=154, 161–162}}؛ جڏهن ته ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف لاءِ ڏسو {{harvtxt|Tyldesley|2009|pp=136–137}}.</ref> شايد پنهنجي زال [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان اڃا تائين بي اولاد شاديءَ سبب، سيزر عوامي طور قيصريون بابت خاموش رهيو (جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته ذاتي طور سندس پيءُ هجڻ کي تسليم ڪيو هجي).{{sfn|Roller|2010|p=70}}<ref group="note">{{harvtxt|Roller|2010|p=70}} سيزر ۽ قيصريون جي نسبت بابت لکي ٿو: "30 واري ڏهاڪي ق.م جي آخر ۾ انٽوني ۽ آڪٽيوين جي وچ ۾ ٿيندڙ پروپيگنڊا جي جنگ ۾ قيصريون جي والد هجڻ جو سوال ايترو ته ڳنڍجي ويو جو هڪ ڌر لاءِ سيزر جو پيءُ هجڻ ثابت ڪرڻ ۽ ٻي ڌر لاءِ انڪار ڪرڻ انتهائي ضروري بڻجي ويو، تنهن ڪري اڄ سيزر جي حقيقي ردعمل جو تعين ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي. موجود معلومات پاڻ ۾ تقريباً متضاد آهي: چيو وڃي ٿو ته سيزر پنهنجي وصيت ۾ والد هجڻ کان انڪار ڪيو، پر ذاتي طور ان کي قبول ڪيو ۽ 'قيصريون' نالي جي استعمال جي اجازت ڏني. سيزر جي ساٿي [[گائيس اوپيوس]] هڪ رسالو به لکيو جنهن ۾ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته قيصريون سيزر جو پٽ نه هو، جڏهن ته [[گائيس هيلويوس سِنا]]—اهو شاعر جيڪو انٽوني جي جنازي واري تقرير کان پوءِ فسادن ۾ قتل ٿيو—44 ق.م ۾ اهڙو قانون پيش ڪرڻ لاءِ تيار هو، جيڪو سيزر کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان جيتريون گهڻيون زالون وڻيس اوتريون رکڻ جي اجازت ڏئي. جيتوڻيڪ هنن ڳالهين جو گهڻو حصو سيزر جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيو، پر لڳي ٿو ته هو هن ٻار بابت جيترو ممڪن هجي اوترو خاموش رهڻ چاهيندو هو، جڏهن ته کيس قلوپطرہ جي بار بار ڪيل دعوائن کي به منهن ڏيڻو پيو."</ref> ٻئي طرف، قلوپطرہ بار بار سرڪاري اعلانن ذريعي قيصريون جي نسب جو اظهار ڪندي سيزر کي سندس پيءُ قرار ڏيندي رهي.{{sfnpم|Roller|2010|p=70}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=162–163}}{{sfn|Jones|2006|p=xiv}} قلوپطرہ ۽ [[بطليموس چوڏهون]] غالباً 46 ق.م جي آخر ڌاري روم ويا، ممڪن آهي ته قيصريون کان سواءِ، ۽ کين [[هورتي قيصارس]] ۾ سيزر جي ولا ۾ رهائش ڏني وئي.{{sfn|Roller|2010|p=71}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}{{sfnpم|Fletcher|2008|pp=179–182}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=xiv, 78}}.</ref> پنهنجي پيءُ بطليموس ٻارهين وانگر، سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس چوڏهين ٻنهي کي "**رومي عوام جا دوست ۽ اتحادي**" (socius et amicus populi Romani) جو قانوني درجو عطا ڪيو، جنهن جو عملي مطلب اهو هو ته اهي روم جا تابعدار حڪمران هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=21, 57, 72}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20, 64}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=181–182}} [[ٽائبر درياهه]] جي پار سيزر جي ولا ۾ قلوپطرہ سان ملاقات ڪندڙن ۾ سينيٽر [[سسيرو]] به شامل هو، جنهن کيس مغرور قرار ڏنو.{{sfn|Roller|2010|p=72}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=194–195}} [[اسڪندريه جو سوسيجينس]]، جيڪو قلوپطرہ جي درٻار جو هڪ عالم هو، نئين [[جولين ڪئلينڊر]] جي حساب ڪتاب ۾ سيزر جي مدد ڪئي، جيڪو 1 جنوري 45 ق.م تي نافذ ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 126}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=201–202}} [[سيزر جو فورم]] ۾ 25 سيپٽمبر 46 ق.م تي قائم ڪيل [[وينس جينيٽرڪس جو مندر]] ۾ قلوپطرہ جو هڪ سونهري مجسمو نصب ڪيو ويو (جيڪو گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي عيسويءَ تائين اتي موجود رهيو). اهڙيءَ طرح سيزر جي ٻار جي ماءُ کي سڌو سنئون رومين جي ديوي [[وينس (ڏند ڪٿا)|وينس]] سان ڳنڍيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 175}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=195–196, 201}} هيءُ مجسمو نفيس انداز سان مصري ديوي [[آئيسس]] کي به [[رومي مذهب]] سان ڳنڍيندو هو.{{sfn|Roller|2010|p=72}} قلوپطرہ جي روم ۾ موجودگي غالباً سيزر جي قتل کان هڪ مهينو اڳ منعقد ٿيندڙ [[لوپرڪاليا]] جي ميلي جي واقعن تي به اثرانداز ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} ان موقعي تي [[مارڪ انٽوني]] سيزر جي مٿي تي شاهي [[تاج (سربند)|تاج]] رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر انڪار ڪري ڇڏيو. گهڻو امڪان آهي ته اهو هڪ رٿيل منظر هو، جنهن جو مقصد اهو جانچڻ هو ته رومي عوام هلينياتي طرز جي بادشاهت قبول ڪرڻ لاءِ ڪيترو تيار هو.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} ميلي ۾ موجود [[سسيرو]] طنزيه انداز ۾ پڇيو ته اهو تاج آخر ڪٿان آندو ويو هو، جيڪو ظاهر آهي ته بطليموسي راڻي قلوپطرہ ڏانهن اشارو هو، جنهن کان هو سخت نفرت ڪندو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} [[جوليس سيزر جو قتل|سيزر کي مارچ جي آئيڊس]] (15 مارچ 44 ق.م) تي قتل ڪيو ويو، پر قلوپطرہ لڳ ڀڳ اپريل جي وچ تائين روم ۾ رهي، ان بيڪار اميد سان ته قيصريون کي سيزر جو قانوني وارث تسليم ڪيو ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=74}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=207–213}} پر سيزر جي وصيت ۾ سندس وڏي ڀيڻ جي پوٽي [[آڪٽيوين]] کي بنيادي وارث مقرر ڪيو ويو، ۽ تقريباً ساڳئي وقت، جڏهن آڪٽيوين [[آگسٽس جو عروج|اٽلي پهتو]]، قلوپطرہ به مصر واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=74}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=213–214}} سسيرو جي هڪ خط جي بنياد تي اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته شايد انهيءَ وقت قلوپطرہ سيزر جي ٻئي ٻار سان پڻ حامله هئي؛ پر اها حمل آخرڪار ضايع ٿي وئي.{{sfn|Tyldesley|2009|p=144, e-book ed.}} ڪجهه مهينن کان پوءِ [[بطليموس چوڏهون]] وفات ڪري ويو. هڪ روايت موجب{{sfnp|Tyldesley|2009|pp=145-146, e-book ed. "جوزيفس، جيڪو مسلسل قلوپطرہ جي مخالفت ڪندو هو ۽ وڌاءُ وارن دعوائن ڪرڻ لاءِ مشهور هو، پنهنجي هن الزام جي حمايت ۾ ڪو به ثبوت پيش نٿو ڪري. ... اهو به ياد رکڻ گهرجي ته بطليموسي مصر ۾ انهن مردن جي اندازي مطابق سراسري عمر، جيڪي ننڍپڻ کان بچي ويندا هئا، فقط ٽيٽيهه سال هئي. تنهن ڪري رڳو پندرهن ورهين جي عمر ۾ وفات ڪرڻ افسوسناڪ ضرور هو، پر اهو ڪنهن به لحاظ کان غيرمعمولي واقعو نه هو"}} قلوپطرہ کيس زهر ڏياري قتل ڪرايو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي پٽ [[قيصريون]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=74–75}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 22}}{{sfnp|Jones|2006|p=xiv}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=214–215}}.</ref> == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] 7ehqcrk7zzi2s07b0iscf6wqkxwvsm4 397232 397222 2026-07-24T11:58:18Z Intisar Ali 8681 397232 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = قلوپطرہ ستين فلوپيٽر | image = Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg | alt = Photograph of an ancient Roman marble sculpture of Cleopatra VII's head as displayed at the Altes Museum in Berlin | caption = قلوپطرہ ستين جو الٽز ميوزيم [[برلن]] ۾ رکيل قديم ماربل جي مجسمو جنھن ۾ قلوپطرہ کي [[روم]] ۾ 44 کان 46 ق.م ۾ دوري وقت ڏيکاريو ويو. مجسمو [[اٽلي]] جي ھڪ گھر مان برآمد ٿيو ھيو.<ref>further validation about the [[commons:زمرو:Bust of Cleopatra VII in the Altes Museum Berlin|Berlin Cleopatra]], see {{harvtxt|Pina Polo|2013|pp=184–186}}, {{harvtxt|Roller|2010|pp=54, 174–175}}, {{harvtxt|Jones|2006|p=33}}, and {{harvtxt|Hölbl|2001|p=234}}</ref> | succession = ٽالمي شاھي گھراڻي جي ھڪ راڻي | reign = 51 ق.م کان 12 آگسٽ 30 ق.م | reign-type = [[قلوپطرہ جو دؤر]] | predecessor = [[ٽالمي ٻارھون ائوليٽز]] | regent = {{unbulleted list|ٽالمي ٻارھون ائوليٽز|[[ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر]]| [[ٽالمي چوڏھون]]|[[ٽالمي پندرهون سيزرئين]]}} | reg-type = گڏيل حڪمران | successor = [[ٽالمي پندرهون سيزرئين]] | full name = قلوپطرہ ستين ٿيئا فلوپيٽر | spouse = {{unbulleted list|ٽالمي تيرھون ٿيئوس فلوپيٽر|ٽالمي چوڏھون|[[مارڪ اينٽوني]]}} | issue = {{unbulleted list|[[سيزرئين]] {{small|(جوليس سيزر مان)}}|[[اليگزينڊر ھيلئوس]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}|[[قلوپطرہ سيليني II]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان)}}|[[ٽالمي فلاڊيلفس (قلوپطرہ جو پٽ)]] {{small|(مارڪ اينٽوني مان )}}}} | dynasty = [[ٽالمي شاھي خاندان]] | father = ٽالمي ٻارھون ائوليٽز | mother = [[قلوپطرہ ڇھين ٽرائفئينا]] سمجھي وڃي ٿي ۽ قلوپطرہ پنجين بہ چئي وڃي ٿي | birth_date = 69 ق.م | birth_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] ([[ٽالمي بادشاھت]]) | death_date = 10 يا 12 آگسٽ 30 ق.م (39 سالن جي عمر ۾) | death_place = [[اسڪندريہ]]، [[مصر]] | place of burial = اينٽوني سان گڏ دفن ڪئي وئي}} '''قلوپطرہ ستين فلوپيٽر''' (Cleopatra VII Philopator) قديم مصر ۾ ٽالمي گھراڻي جي بادشاھت ۾ آخري حاڪم راڻي ھئي جيڪا ساڳئي وقت سفارتڪاري جي ماھر، بحري ڪمانڊر، ٻولين جي ماھر ۽ طب جي ليکڪ پڻ ھئي. ھن جي موت سان [[مصر]] جي يوناني بادشاھي جو دؤر پڄاڻي تي پهتو ۽ مصر پوءِ [[رومي سلطنت]] جو صوبو ٿي ويو. 58 ق. م. ۾، قلوپطره غالباً پنهنجي پيءُ، ٽالمي ٻارهين، اوليٽس سان گڏ، مصر (هڪ رومن ڪلائنٽ اسٽيٽ) ۾ بغاوت کانپوءِ [[روم]] ڏانهن جلاوطنيءَ دوران، انهن جي ڌيءَ ۽ حریف، بيرنيس چوٿين تخت جو دعويٰ ڪيو. برينيس 55 ق.م. ۾ مارجي وئي جڏهن ٽالمي روم جي فوجي مدد سان مصر واپس آيو. جڏهن هن 51 ق.م. ۾ وفات ڪئي، قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ ٽالمي تيرهن سان گڏ حڪومت ڪرڻ شروع ڪئي، پر انهن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هڪ کليل گهرو ويڙهه جو سبب بڻيو. رومن سياست دان، پومپي (48 ق.م.) ٽالمي ٻارهين جو سياسي اتحادي رهيو هو، پر ٽالمي تيرھون، پنهنجي درٻار جي خواتين جي زور تي، پومپي کي [[جوليس سيزر|سيزر]] جي اچڻ کان اڳ ۾ حملو ڪري قتل ڪيو ۽ اسڪندريا تي قبضو ڪيو. سيزر پوءِ مخالف ٽالمي ڀائرن سان صلح ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٽالمي جي چيف ايڊوائزر، پوٿينوس، سيزر جي شرطن کي قلوپطرہ جي حق ۾ ڏٺو، ان ڪري سندس لشڪر کيس ۽ سيزر کي محلات ۾ گھيرو ڪيو. ٿوري دير کان پوءِ جو گهيرو مضبوطيءَ سان هٽايو ويو، ٽالمي تيرھون نيل جي جنگ ۾ مري ويو. قلوپطرہ جي اڌ ڀيڻ، ارسينو چوٿين کي، هن جي گهيرو کڻڻ ۾ هن جي ڪردار جي ڪري، آخرڪار ايفسس ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. سيزر قلوپطرہ ۽ سندس ڀاءُ ٽالمي چوڏھين جي گڏيل حڪمراني جو اعلان ڪيو پر قلوپطرہ سان پرائيويٽ لاڳاپو رکيو، جنهن مان هڪ پٽ، سيزرين پيدا ٿيو. قلوپطرہ 46 ۽ 44 ق.م. ۾ هڪ خراج گذار راڻي جي حيثيت ۾ روم ڏانهن سفر ڪيو، جتي هوء سيزر جي محل ۾ رهي. سيزر جي قتل کان پوءِ، ٿوري دير کان پوءِ ٽالمي چوڏھون (قلوپطرہ جي حڪم تي) جي پٺيان سيزارين کي شريڪ-حڪمران بڻايو، هن سيزارين کي ٽالمي پندرهين جو نالو ڏنو. 43-42 ق.م جي لبريٽرز جي گهرو ويڙهه ۾، قلوپطره رومي سيڪنڊ ٽريوميرٽ جو ساٿ ڏنو، جيڪو سيزر جي پوٽي ۽ وارث آڪٽوين، مارڪ انتوني ۽ مارڪس ايميليس ليپڊس پاران ٺهرايو ويو هو. 41 ق.م. ۾ ترسوس ۾ سندن ملاقات کان پوءِ، راڻي قلوپطرہ جو مارڪ انٽوني سان لاڳاپو ٿيو، جنهن مان ٽي ٻار پيدا ٿيا. هن ارسينو کي هن جي درخواست تي موت جي سزا ڏني ۽ پارٿين سلطنت ۽ آرمينيا جي بادشاهي تي پنهنجي حملن دوران فنڊنگ ۽ فوجي امداد ٻنهي لاءِ قلوپطرہ تي وڌيڪ انحصار ڪرڻ لڳو. اسڪندريہ جي عطيا پنهنجن ٻارن کي انتوني جي ٽروم وائرل اٿارٽي تحت مختلف اڳوڻي علائقن تي حڪمران قرار ڏنو. اهو واقعو، انهن جي شادي ۽ انتوني جي آڪٽوين جي ڀيڻ آڪٽاويا مائنر جي طلاق رومن جمهوريت جي آخري جنگ جو سبب بڻي. آڪٽوين پروپيگنڊا جي جنگ ۾ مصروف، رومن سينيٽ ۾ انتوني جي اتحادين کي 32 ق.م. ۾ روم کان ڀڄڻ تي مجبور ڪيو ۽ قلوپطرہ خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. 31 ق.م. جي ايڪٽم جي جنگ ۾ انٿوني ۽ قلوپطرہ جي بحري ٻيڙن کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، آڪٽوين جو لشڪر 30 ق.م. ۾ مصر تي حملو ڪيو ۽ انٿوني کي شڪست ڏني، جنهن جي نتيجي ۾ انٿوني خودڪشي ڪئي. جڏهن قلوپطرہ کي خبر پئي ته آڪٽوين هن کي پنهنجي رومن فتح جي جلوس ۾ آڻڻ جي رٿابندي ڪري رهيو آهي، هن پاڻ کي زهر ڏئي پاڻ کي ماري ڇڏيو (جڏهن مشهور عقيدي جي برخلاف ته هن کي هڪ اسپيس ڪبو هو). قلوپطرہ جو ورثو آرٽ جي قديم ۽ جديد ڪمن ۾ بچي ٿو. رومن تاريخ سازي ۽ لاطيني شاعري عام طور تي قلوپطرہ جو هڪ نازڪ نظريو پيدا ڪيو جيڪو بعد ۾ قرون وسطي ۽ ريناسنس ادب ۾ پکڙجي ويو. بصري فنون ۾، هن جي قديم منظر ڪشي ۾ مجسما، پينٽنگ، شيشي جي نقاشي، ٽالمي ۽ رومن دور جا سڪا ۽ ريليف شامل آهن. ريناسنس ۽ باروڪ فن ۾ هوءَ ڪيترن ئي ڪمن جو موضوع هئي. جنهن ۾ اوپيرا، پينٽنگ، شاعري، مجسما ۽ ٿيٽر ڊراما شامل آهن. هوءَ مصر جي پاپ ڪلچر آئڪن بڻجي وئي. وڪٽوريئن دور کان وٺي ۽ جديد دور ۾، قلوپطره فنون لطيفہ ۽ اطلاقي فنون ۾، هالي ووڊ فلمن ۽ تجارتي شين لاء برانڊ تصوير جي طور تي ظاهر ٿي آهي. ==نالو== قلوپطرہ کي انگريزي ۾ ڪليوپيٽرا چون ٿا جيڪو قديم يوناني ٻوليءَ جي لفظ، "Κλεοπάτρα" مان نڪتل آهي جيڪو ٻن لفظن، "ڪليئوس" جنھن جي معني فخر ۽ "پيٽر" جنھن جي معني پيء آهي، يعني "پنھنجي پيءُ جو فخر". "ٿيئا فلوپيٽر" جو مطلب آھي "ديوي جيڪا پنھنجي پيءُ سان پيار ڪندي آهي". == پسمنظر == [[File:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|thumb|upright=0.75|[[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|بطليموس ٻارهين اوليٽس]](Ptolemy XII Auletes)، جيڪو ڪليوپيٽرا جو پيءُ هو، جي [[هلينياتي فن|هلينياتي]] طرز جي تصوير.{{sfn|Roller|2010|p=18}}]] بطليموسي [[فرعون|فرعونن]] جي [[فرعون جي تاجپوشي|تاجپوشي]] مصر جي [[پتاح جو اعليٰ پادري|پتاح جي اعليٰ پادري]] طرفان [[ميمفس, مصر|ميمفس]] ۾ ٿيندي هئي، پر اهي [[سڪندر اعظم]] پاران قائم ڪيل گهڻ ثقافتي ۽ وڏي حد تائين [[يوناني تھذيب|يوناني]] شهر [[اسڪندريه]] ۾ رهائش اختيار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=32–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 3, 11, 129}}{{sfnp|Burstein|2004|p=11}}<ref group="note">اسڪندريه جي سڪندر اعظم طرفان بنياد رکڻ ۽ [[بطليموسي دور]] ۾ ان جي گهڻي ڀاڱي [[هلينياتي دور|هلينياتي يوناني]] حيثيت بابت تفصيلي وضاحت، گڏوگڏ اتي رهندڙ مختلف نسلي گروهن جي جائزي لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–61}}.{{pb}}اسڪندريه جي قيام بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=6}}.{{pb}}بطليموسي حڪمرانن جي ميمفس ۾ تاجپوشي بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jeffreys|1999|p=488}}.</ref> اهي يوناني ٻولي ڳالهائيندا هئا ۽ مصر تي هلينياتي يوناني بادشاهن جي حيثيت سان حڪومت ڪندا هئا، جڏهن ته مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي]] سکڻ کان انڪار ڪندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=29–33}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=1, 5, 13–14, 88, 105–106}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note" name="languages">[[بطليموسي حڪمرانن]] جي مقامي [[ڊيموٽڪ مصري ٻولي|ڊيموٽڪ مصري]] ٻولي نه ڳالهائڻ سبب، سرڪاري درٻاري دستاويزن، جهڙوڪ [[روزيٽا پٿر]]، تي [[قديم يوناني ٻولي|قديم يوناني]] (يعني [[ڪوئني يوناني]]) ديرين مصري ٻولي سان گڏ استعمال ٿيندي هئي ({{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |title=Radio 4 Programmes – A History of the World in 100 Objects, Empire Builders (300 BC – 1 AD), Rosetta Stone |publisher=BBC |access-date=7 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523105204/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00sbrz3 |archive-date=23 May 2010 |url-status=live }}).{{pb}}جيئن {{harvtxt|Burstein|2004|pp=43–54}} وضاحت ڪري ٿو، بطليموسي دور جو اسڪندريه هڪ الڳ ''[[پولس]]'' ([[شهري رياست]]) سمجهيو ويندو هو، جتي شهريت رڳو [[يوناني ماڻھو|يونانين]] ۽ [[قديم مقدوني ماڻھو |قديم مقدونين]] لاءِ مخصوص هئي، پر اتي ٻيا ڪيترائي نسلي گروهه پڻ رهندا هئا، خاص طور يهودي، مقامي مصري، شامي ۽ [[نوبيائي ماڻھو|نوبيائي]].{{pb}}وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=3}}.{{pb}}ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ڪيترين ئي ٻولين بابت ڏسو {{harvtxt|Roller|2010|pp=46–48}} ۽ {{harvtxt|Burstein|2004|pp=11–12}}.{{pb}}بطليموسي خاندان جي سرڪاري ٻولي طور قديم يوناني جي استعمال بابت وڌيڪ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|p=3}}.</ref> ان جي ابتڙ، ڪليوپيٽرا بالغ ٿيڻ تائين ڪيترين ئي ٻولين ۾ مهارت حاصل ڪري چڪي هئي ۽ هوءَ پهرين بطليموسي حڪمران هئي، جنهن بابت معلوم آهي ته هن مصري ٻولي پڻ سکي هئي.{{sfn|Schiff|2011|p=35}}{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=20, 256, footnote 42}}.</ref> پلٽارڪ موجب، هوءَ [[Meroitic language|ميروئٽڪ]] (حبشي) ٻولي، "[[ٽروگلوڊائٽس]]" جي ٻولي، [[بائيبل واري عبراني|عبراني]] (يا [[آرامي ٻولي|آرامي]])، [[قديم عربي ٻولي|قديم عربي]]، "شامي ٻولي" (شايد [[سرياني ٻولي|سرياني]])، [[ميڊي ٻولي|ميڊي]] ۽ [[پارٿي ٻولي|پارٿي]] پڻ ڳالهائي سگهندي هئي، ۽ غالباً [[لاطيني]] به ڳالهائي سگهندي هئي، جيتوڻيڪ سندس رومي همعصر ساڻس سندس مادري ٻولي [[ڪوئني يوناني]] ۾ ڳالهائڻ کي ترجيح ڏيندا هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48}}{{sfn|Burstein|2004|pp=11–12}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=5, 82, 88, 105–106}}<ref group="note">قديم مؤرخ [[پلوٽارڪ]] موجب ڪليوپيٽرا پاران ڳالهائيندڙ ٻولين جي فهرست لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=33–34}}، جيڪو اهو پڻ بيان ڪري ٿو ته [[بطليموسي مصر]] جا حڪمران آهستي آهستي [[قديم مقدوني ٻولي]] استعمال ڪرڻ ڇڏي ويا. وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=36}}.</ref> يوناني، مصري ۽ لاطيني کان سواءِ، اهي ٻوليون ڪليوپيٽرا جي ان خواهش کي ظاهر ڪن ٿيون ته هوءَ [[اتر آفريڪا جي تاريخ |اتر آفريڪا]] ۽ [[اولھ ايشيا جي تاريخ|اولهه ايشيا]] جا اهي علائقا ٻيهر حاصل ڪري، جيڪي هڪ زماني ۾ [[بطليموسي سلطنت]] جو حصو هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=46–48, 100}} مصر ۾ رومين جي مداخلت قلوپطرہ جي [[قلوپطرہ جو دور|دورِ حڪومت]] کان به اڳ شروع ٿي چڪي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=38–42}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xviii, 10}}{{sfn|Grant|1972|pp=9–12}} جڏهن سندس ڏاڏو [[بطليموس نائون ليٿائيروس]] 81 ق.م جي آخر ۾ وفات ڪري ويو، تڏهن سندس ڌيءَ [[برينيڪي ٽئين]] سندس جانشين بڻي.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} درٻار ۾ اڪيلي عورت حڪمران جي مخالفت وڌڻ لڳي، تنهنڪري رومي آمر [[سُلا]] (Sulla) برينيڪي ٽئين جي شادي [[بطليموس يارهون اليگزينڊر ٻيون|بطليموس يارهين اليگزينڊر ٻئين]] سان ڪرائي، جيڪو سندس مرحوم مڙس [[بطليموس ڏهون اليگزينڊر پهريون |بطليموس ڏهين اليگزينڊر پهرئين]] جي اڳوڻي شاديءَ مان پٽ هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Grant|1972|pp=10–11}} بطليموس يارهين، شاديءَ کان ٿوري ئي عرصي بعد پنهنجي زال کي قتل ڪرائي ڇڏيو، پر ان قتل خلاف پيدا ٿيل بغاوت دوران پاڻ به ماڻهن جي هٿان مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}}{{sfn|Grant|1972|p=11}} بطليموس يارهين، ۽ شايد بطليموس نائون يا بطليموس ڏهون، بطليموسي سلطنت کي قرضن جي ضمانت طور روم جي نالي وصيت ڪري ويو هو، جنهن سبب بطليموس يارهين جي قتل کان پوءِ رومين وٽ مصر، جيڪو سندن [[تابعدار رياست]] هو، تي قبضو ڪرڻ لاءِ قانوني جواز موجود هو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=12}}{{sfn|Fletcher|2008|p=74}} پر رومين مصر تي سڌو قبضو ڪرڻ بدران، بطليموس نائين جي ناجائز اولاد ۾ بطليموسي سلطنت ورهائي ڇڏي، جنهن تحت [[مصر جي تاريخ|مصر]] [[بطليموس ٻارهين اوليٽس |بطليموس ٻارهين اوليٽس]] کي ۽ [[قديم قبرص جي تاريخ |قبرص]] [[قبرص جو بطليموس]] کي ڏنو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=17}}{{sfn|Burstein|2004|p=xix}} ==زندگي جو احوال== === شروعاتي ننڍپڻ === {{Main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ ستون]] جي پيدائش 69 ق.م جي شروعات ۾ حڪمران [[بطليموسي فرعون]] [[بطليموس ٻارھون]] ۽ هڪ غير يقيني ماءُ مان ٿي.{{sfn|Grant|1972|p=3}}{{sfn|Roller|2010|p=15}}<ref group="note">{{harvtxt|Grant|1972|p=3}} موجب قلوپطرہ جي پيدائش يا ته 70 ق.م جي آخر ۾ يا 69 ق.م جي شروعات ۾ ٿي سگهي ٿي.</ref> گهڻو امڪان اهو آهي ته سندس ماءُ بطليموس ٻارهين جي زال [[قلوپطرہ پنجين ٽريفائنا]] هئي (جيڪا شايد [[قلوپطرہ ڇهين ٽريفائنا]] سان ساڳي شخصيت هئي)،{{sfn|Grant|1972|p=4}}{{sfn|Preston|2009|p=22}}{{sfn|Jones|2006|pp=xiii, 28}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Schiff|2011|p=28}}، {{harvtxt|Kleiner|2005|p=22}}، {{harvtxt|Bennett|1997|pp=60–63}}، {{harvtxt|Bianchi|2005}} ۽ {{harvtxt|Meadows|2001|p=23}}. متبادل قياس آرائين لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=11}} ۽ {{harvtxt|Roller|2010|pp=15, 18, 166}}. قلوپطرہ جي ماءُ بابت مختلف دليلن جي ڀيٽ لاءِ ڏسو {{harvtxt|Prose|2022|p=38}}.</ref><ref group="note" name="cleopatra v or vi"/> جيڪا قلوپطرہ جي وڏي ڀيڻ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] جي پڻ ماءُ هئي.{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}}<ref group="note">علمي تحقيقن ۾ اختلاف سبب، جتي ڪي محقق [[قلوپطرہ ڇهين]] کي يا ته [[بطليموس ٻارھون]] جي ڌيءَ يا سندس زال، يعني [[قلوپطرہ پنجين]] سان هڪ ئي شخص سمجهن ٿا، {{harvtxt|Jones|2006|p=28}} لکي ٿو ته بطليموس ٻارهين کي ڇهه ٻار هئا، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=16}} رڳو پنجن ٻارن جو ذڪر ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ٽريفائنا، قلوپطرہ جي 69 ق.م ۾ پيدائش کان ڪجهه مهينن پوءِ، سرڪاري رڪارڊ مان غائب ٿي وڃي ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=18–19}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=68–69}} بطليموس ٻارهين جا ٽي ننڍا ٻار، يعني قلوپطرہ جي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ ڀائر [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ۽ [[بطليموس چوڏهون فلوپيٽر]]،{{sfn|Roller|2010|p=16}}{{sfn|Anderson|2003|p=38}}{{sfn|Fletcher|2008|p=73}} سندس زال جي غير موجودگيءَ دوران پيدا ٿيا.{{sfn|Roller|2010|p=19}}{{sfn|Fletcher|2008|p=69}} قلوپطرہ جو ننڍپڻ وارو استاد فلوسٽراٽوس هو، جنهن کان هن [[قديم يونان ۾ تعليم|قديم يوناني تعليم]] تحت خطابت ۽ [[قديم يوناني فلسفو|فلسفي]] جون يوناني روايتون سکيو.{{sfn|Roller|2010|pp=45–46}} پنهنجي ننڍپڻ دوران قلوپطرہ غالباً [[ميوزيم]] ۾ تعليم حاصل ڪئي، جنهن ۾ [[اسڪندريه جي لائبريري]] پڻ شامل هئي.{{sfn|Roller|2010|p=45}}{{sfn|Fletcher|2008|p=81}} === بطليموس ٻارهين جي حڪومت ۽ جلاوطني === {{main|قلوپطرہ جي شروعاتي زندگي}} {{further|پهريون ٽرائيموريٽ}} [[File:Retrato femenino (26771127162).jpg|thumb|upright=0.75|left|گهڻو امڪان آهي ته هيءَ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] جي وفات کان پوءِ ٺهيل تصوير هجي، جنهن ۾ کيس ڳاڙهن وارن، سندس مخصوص چهري جي خدوخال، شاهي [[ڊيڊيم]] (diadem) ۽ موتين سان جڙيل وارن جي پنن سان ڏيکاريو ويو آهي. هيءَ تصوير [[هرڪيولينيم]]، اٽلي مان ملي آهي ۽ پهرين صدي عيسويءَ سان واسطو رکي ٿي.{{sfn|Walker|Higgs|2001|pp=314–315}}{{sfn|Fletcher|2008|loc=p. 87, image plates and captions between pp. 246–247}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|p=87}} هرڪيولينيم مان مليل هن تصوير بابت وڌيڪ لکي ٿو: "قلوپطرہ جي وارن جي سنڀال سندس نهايت ماهر وار سينگاريندڙ ايراس (Eiras) ڪندي هئي. جيتوڻيڪ مصري رعيت آڏو ظاهر ٿيڻ وقت کيس ڊگهن سڌن وارن واري روايتي ٽن حصن واري انداز جي نسبتاً مصنوعي ڏسجندڙ وِگ پائڻي پوندي هئي، پر روزاني استعمال لاءِ وڌيڪ عملي انداز اهو هو، جنهن کي '[[گريڪو-رومي وارن جو انداز|ميلن هيئر اسٽائل]]' چيو ويندو هو. ان ۾ سندس قدرتي وار خربوزيءَ جي مٿاڇري جهڙين لڪيرن وانگر حصن ۾ ورهائي پٺتي ڇڪي مٿي جي پٺئين حصي ۾ ڳنڍي ڇڏيا ويندا هئا. [[ارسينوئي ٻي]] ۽ [[برينيڪي ٻي]] جو هي امتيازي انداز لڳ ڀڳ ٻن صدين تائين رواج مان نڪري ويو هو، جنهن کي قلوپطرہ ٻيهر رائج ڪيو؛ پر روايت پسند ۽ نواڻ آڻيندڙ هجڻ جي حيثيت سان هن پنهنجي اڳوڻين راڻين جي باريڪ مٿو ڍڪيندڙ نقاب کان سواءِ پنهنجو انداز اختيار ڪيو. جڏهن ته اهي ٻئي [[سڪندر اعظم]] وانگر سنهري وارن واريون هيون، پر شاهي ڊيڊيم پاتل ۽ [[قديم مصري فن]] جي علامتن سان گهيريل باهه جهڙن ڳاڙهن وارن واري عورت جي هن تصوير مان، جيڪا قلوپطرہ طور سڃاتي وڃي ٿي، امڪان آهي ته قلوپطرہ جا وار ڳاڙها هئا."</ref>]] 65 ق.م ۾ رومي [[رومي سنسر|سنسر]] [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس]] [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] آڏو دليل ڏنو ته روم کي [[بطليموسي مصر]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏڻ گهرجي، پر سندس تجويز ڪيل [[قانوني بل|بل]] ۽ 63 ق.م ۾ [[ٽرائبيون]] [[سرويليئس رلس]] طرفان پيش ڪيل ساڳئي نوعيت جو بل رد ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=20}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xix, 12–13}} بطليموس ٻارهين ممڪن رومي الحاق جي خطري جي جواب ۾ بااثر رومي سياستدانن کي وڏي پئماني تي مالي انعام ۽ قيمتي تحفا ڏيڻ شروع ڪيا، جن ۾ [[پومپي]] کي [[ٽئين مٿريڊيٽڪ جنگ]] دوران سندس مهم ۾، ۽ پوءِ [[جوليس سيزر]] کي، جڏهن هو 59 ق.م ۾ [[رومي قونصل]] ٿيو، شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=20–21}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 12–13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=74–76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=12–13}}. 1972ع ۾ [[مائيڪل گرانٽ]] اندازو لڳايو ته 6,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]]، جيڪا [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمورن]] پومپي ۽ جوليس سيزر کان "رومي عوام جو دوست ۽ اتحادي" جو لقب حاصل ڪرڻ لاءِ بطليموس ٻارهين ادا ڪئي، ان جي قيمت لڳ ڀڳ 70 لک برطانوي پائونڊ يا هڪ ڪروڙ ستر لک آمريڪي ڊالر هئي، جيڪا تقريباً بطليموسي مصر جي سالياني ٽيڪس آمدني جي برابر هئي.</ref> پر بطليموس ٻارهين جي فضول خرچي کيس ديواليي جي ڪناري تي آڻي بيهاريو، ۽ کيس [[رومي بئنڪنگ|رومي بينڪر]] [[گائيس رابيريس پوسٽومس]] کان قرض وٺڻا پيا.{{sfn|Roller|2010|p=21}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}} 58 ق.م ۾ رومين [[رومي قبرص|قبرص]] کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو ۽ قذاقيءَ جي الزام هيٺ بطليموس ٻارهين جي ڀاءُ [[قبرص جو بطليموس]] کي [[پافوس]] ۾ جلاوطني قبول ڪرڻ بدران خودڪشي ڪرڻ تي مجبور ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|p=76}}<ref group="note">قبرص جي رومي الحاق بابت سياسي پسمنظر، جنهن کي [[رومي سينيٽ]] ۾ [[پبليئس ڪلاڊيئس پلڪر]] اڳتي وڌايو، لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=13–14}}.</ref> بطليموس ٻارهين پنهنجي ڀاءُ جي موت بابت عوامي طور خاموش رهيو. سندس اهو فيصلو، ۽ ان سان گڏ بطليموسي سلطنت جي روايتي علائقن کي رومين حوالي ڪرڻ، اڳ ئي سندس معاشي پاليسين سبب ناراض رعيت جي نظر ۾ سندس اعتبار کي وڌيڪ نقصان پهچايو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 75}}{{sfn|Grant|1972|pp=14–15}} ان کان پوءِ بطليموس ٻارهين کي زبردستي مصر مان جلاوطن ڪيو ويو. هو پهرين [[روڊس]] ويو، پوءِ [[قديم اٿينس|اٿينس]] ۽ آخرڪار اٽلي ۾ [[پرائينيستي]] جي ڀرسان [[البان جبلن]] ۾ [[پهريون ٽرائيموريٽ|ٽرائيمور]] پومپي جي [[رومي ولا]] ۾ وڃي رهيو.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13, 75}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=15–16}}.</ref> بطليموس ٻارهين روم جي مضافات ۾ تقريباً هڪ سال رهيو، ۽ ظاهر آهي ته ساڻس گڏ سندس ڌيءَ قلوپطرہ پڻ هئي، جيڪا ان وقت لڳ ڀڳ يارهن ورهين جي هئي.{{sfn|Roller|2010|p=22}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=76–77}}<ref group="note">{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=76–77}} هن ڳالهه بابت تقريباً پورو يقين ظاهر ڪري ٿو: "58 ق.م جي اونهاري جي آخر ۾ معزول ٿيڻ ۽ پنهنجي جان جي خوف سبب [[بطليموس ٻارھون اوليٽس|اوليٽس]] پنهنجي محل ۽ سلطنت ٻنهي مان ڀڄي ويو، پر هو بلڪل اڪيلو نه هو. هڪ يوناني ماخذ ٻڌائي ٿو ته ساڻس 'سندس ڌيئرن مان هڪ' گڏ هئي. جيئن ته سندس وڏي ڌيءَ [[برينيڪي چوٿين ايفيفانيا]] پاڻ حڪمران هئي ۽ ننڍي [[ارسينوئي چوٿين]] اڃا ننڍڙي ٻارڙي هئي، تنهنڪري عام طور اهو سمجهيو وڃي ٿو ته اها سندس وچين ڌيءَ ۽ سڀ کان پياري اولاد، يارهن ورهين جي قلوپطرہ هئي."</ref> برينيڪي چوٿين پنهنجي حڪومت جي حمايت حاصل ڪرڻ ۽ پنهنجي پيءُ جي ٻيهر بحاليءَ جي مخالفت ڪرڻ لاءِ روم ڏانهن هڪ سفارتي وفد موڪليو. بطليموس ان وفد جي اڳواڻن کي قتل ڪرائڻ لاءِ قاتل موڪليا، ۽ سندس بااثر رومي حامين ان واقعي تي پردو وڌو.{{sfn|Roller|2010|p=23}}{{sfn|Burstein|2004|p=13}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=77–78}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=16}}.</ref> جڏهن [[رومي جمهوريه جي سينيٽ|رومي سينيٽ]] بطليموس ٻارهين کي هٿياربند محافظ ۽ مصر ڏانهن واپسيءَ لاءِ گهربل سهولتون فراهم ڪرڻ جي آڇ رد ڪري ڇڏي، تڏهن هن 57 ق.م جي آخر ۾ روم ڇڏڻ ۽ [[ايفسس]] ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ۾ رهائش اختيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=23–24}}{{sfn|Fletcher|2008|p=78}}{{sfn|Grant|1972|p=16}} بطليموس ٻارهين جا رومي مالي مددگار کيس ٻيهر اقتدار ۾ آڻڻ لاءِ پرعزم رهيا.{{sfn|Roller|2010|p=24}} پومپي [[رومي شام]] جي گورنر [[اولس گابينيس]] کي مصر تي چڙهائي ڪري بطليموس ٻارهين کي ٻيهر تخت تي ويهارڻ لاءِ آماده ڪيو ۽ ان مهم جي عيوض کيس 10,000 [[ٽيلنٽ (وزني ماپ)|ٽيلنٽ]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 13}}{{sfn|Grant|1972|pp=16–17}} جيتوڻيڪ اهو قدم [[رومي قانون]] جي خلاف هو، تنهن هوندي به گابينيس 55 ق.م جي بهار ۾ [[حشموني يهوديا]] جي رستي مصر تي حملو ڪيو، جتي [[هيرڪينس ٻيون]]، [[هيروديس اعظم]] جي پيءُ [[اينٽيپيٽر ادومي]] کي حڪم ڏنو ته هو رومي قيادت هيٺ فوج کي رسد فراهم ڪري.{{sfn|Roller|2010|p=24}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13, 76}} ان وقت نوجوان گهوڙيسوار آفيسر [[مارڪ انٽوني]] گابينيس جي ماتحت خدمتون سرانجام ڏئي رهيو هو.{{sfn|Carey|n.d.}} هن [[پيلوسيئن]] جي رهواسين جي عام قتل کان بطليموس ٻارهين کي روڪڻ ۽ جنگ ۾ مارجي ويل برينيڪي جي مڙس [[آرڪيلاوس (ڪوماڻا ڪيپاڊوشيا جو اعليٰ پادري)|آرڪيلاوس]] جي لاش کي بچائي کيس مناسب شاهي تدفين ڏيارڻ سبب نمايان شهرت حاصل ڪئي.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|p=76}} ان وقت چوڏهن ورهين جي قلوپطرہ غالباً رومي فوج سان گڏ مصر جي مهم ۾ شامل ٿي هئي. ڪيترن سالن کان پوءِ مارڪ انٽوني دعويٰ ڪئي ته هو ان ئي وقت قلوپطرہ سان محبت ۾ گرفتار ٿيو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=24–25}}{{sfn|Burstein|2004|pp=23, 73}} [[File:Roman Republic in 40bC.svg|thumb|240px|40 ق.م ۾ [[رومي جمهوريه]] (سائو) ۽ [[بطليموسي مصر]] (پيلو)]] گابينيس تي روم ۾ پنهنجي اختيارن جي ناجائز استعمال جي الزام هيٺ مقدمو هلايو ويو، جنهن مان هو بري ٿي ويو. پر سندس ٻئي مقدمي ۾، جيڪو رشوت وٺڻ بابت هو، کيس جلاوطن ڪيو ويو. ستن سالن کان پوءِ، 48 ق.م ۾، [[جوليس سيزر]] کيس جلاوطنيءَ مان واپس گهرايو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} [[مارڪس ليسينيوس ڪراسس|ڪراسس]] سندس جاءِ تي [[رومي شام]] جو گورنر بڻيو ۽ پنهنجي صوبي جي اختيار کي مصر تائين وڌايو، پر 53 ق.م ۾ [[پارٿي سلطنت]] خلاف [[ڪرائي جي جنگ]] (Battle of Carrhae) ۾ مارجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=25}}{{sfn|Burstein|2004|p=xx}} بطليموس ٻارهين برينيڪي ۽ سندس دولتمند حامين کي ڦاسي ڏياري سندن ملڪيتون ضبط ڪري ورتيون.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}} هن گابينيس جي ڇڏي ويل وڏي حد تائين [[جرمني ماڻھو|جرمن]] ۽ [[گال|گالي]] رومي فوج، يعني [[گابينياني]]، کي اسڪندريه جي گهٽين ۾ ماڻهن کي هراسان ڪرڻ جي اجازت ڏني ۽ پنهنجي پراڻي رومي مالياتي مددگار [[گائيس رابيريس پوسٽومس|رابيريس]] کي مکيه مالياتي عملدار مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=25–26}}{{sfn|Burstein|2004|pp=13–14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12, 80}}<ref group="note">رومي مالياتي مددگار رابيريس، ۽ گابينيس طرفان مصر ۾ ڇڏيل [[گابينياني]] بابت وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=18–19}}.</ref> هڪ سال اندر رابيريس کي حفاظتي حراست ۾ ورتو ويو ۽ مصر جا وسيلا نچوڙي ڇڏڻ سبب سندس حياتيءَ کي خطرو ٿيڻ کان پوءِ کيس واپس روم موڪليو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=11–12}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|p=18}}.</ref> انهن مسئلن جي باوجود، بطليموس ٻارهين هڪ وصيت تيار ڪئي، جنهن ۾ [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو. هن [[ايدفو جو مندر]] ۽ [[ديندره]] ۾ هڪ مندر سميت وڏن تعميراتي منصوبن جي نگراني ڪئي ۽ معيشت کي به استحڪام ڏنو.{{sfn|Roller|2010|pp=26–27}}{{sfn|Burstein|2004|p=14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=80, 85}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=19–20, 27–29}}.</ref> 31 مئي 52 ق.م تي، جيئن [[دينديره مندر جو مجموعو|دينديره ۾ هاتور جي مندر]] جي هڪ ڪتبي مان ظاهر ٿئي ٿو، قلوپطرہ کي بطليموس ٻارهين جي شريڪ حڪمران (ريجنٽ) مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=27}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 14}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=84–85}}<ref group="note">51 ق.م جي پاپائرس دستاويزن تي تاريخ هن ريت درج ٿيل هئي: "اوليٽس جي حڪومت جو ٽيهون سال، جيڪو قلوپطرہ جو پهريون سال آهي." ڏسو {{harvtxt|Grant|1972|pp=28–30}}.</ref> رابيريس، بطليموس ٻارهين جي وفات تائين، سندس سمورو قرض وصول ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو، تنهنڪري اهو قرض سندس جانشينن [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[بطليموس تيرهون ٿيوس فلوپيٽر]] ڏانهن منتقل ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=26}}{{sfn|Grant|1972|p=18}} === حڪومت === {{main|قلوپطرہ جي حڪومت}} ==== تخت تي ويهڻ ==== {{Multiple image |total_width=300 |image1=Cleopatra Isis Louvre E27113.jpg |image2=Limestone stela of a high priest of god Ptah. It bears the cartouches of Cleopatra and Caesarion. From Egypt. Ptolemaic Period. The Petrie Museum of Egyptian Archaeology, London.jpg |footer=کاٻي: [[چون جو پٿر|چوني جي پٿر]] جي هڪ [[اسٽيلي]] (stele)، جيڪا اونوفريس (Onnophris) نالي هڪ [[يوناني ماڻھو|يوناني]] شخص وقف ڪئي هئي. ان ۾ هڪ مرد [[فرعون]] کي ڏيکاريو ويو آهي، پر اها راڻي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] (گهڻو ڪري قلوپطرہ ستون) جي عزت ۾ وقف ٿيل آهي. هي [[لوور]] (Louvre)، پيرس ۾ موجود آهي.<ref group="note">ان ڳالهه تي اختلاف آهي ته ڇا قلوپطرہ کي ڄاڻي واڻي مرد جي صورت ۾ ڏيکاريو ويو هو يا سندس پيءُ جي دور ۾ سندس تصوير سان ٺهيل اسٽيلي تي بعد ۾ قلوپطرہ بابت لکت شامل ڪئي وئي هئي. هن اسٽيلي بابت انهن ۽ ٻين غيريقيني معاملن لاءِ ڏسو {{harvtxt|Pfeiffer|2015|pages=177–181}}.</ref>{{pb}}ساڄي: مصر مان مليل [[پتاح جو اعليٰ پادري]] [[پاشيرينپتاح ٽيون]] جي چون جي پٿر واري اسٽيلي تي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] ۽ [[قيصريون]] جا [[ڪارٽوچ]] (cartouches)، جيڪا [[بطليموسي دور]] سان تعلق رکي ٿي ۽ [[پيٽري ميوزيم آف ايجپشن آرڪيالاجي]] (Petrie Museum of Egyptian Archaeology)، لنڊن ۾ رکيل آهي. }} بطليموس ٻارهين جي وفات 22 مارچ 51 ق.م کان ڪجهه وقت اڳ ٿي. ان کان پوءِ راڻي جي حيثيت سان پنهنجي پهرئين سرڪاري عمل طور قلوپطرہ [[هرمونٿس]] ڏانهن رواني ٿي، جيڪو [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] جي ويجهو هو، جتي هن نئين مقدس [[بوخس]] (Buchis) ڍڳي کي نصب ڪيو، جنهن جي [[قديم مصري مذهب]] ۾ ديوتا [[مونٽو]] جي نمائندي طور پوڄا ڪئي ويندي هئي.{{sfnp|Hölbl|2001|p=231}}{{sfnp|Roller|2010|pp=53, 56}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xx, 15–16}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=88–92}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=31, 34–35}}.{{pb}}{{harvtxt|Fletcher|2008|pp=85–86}} موجب 7 مارچ 51 ق.م تي لڳندڙ جزوي [[سج گرهڻ]] بطليموس ٻارهين جي وفات ۽ قلوپطرہ جي تخت نشينيءَ جي نشاني هو، جيتوڻيڪ هن بظاهر پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر ڪجهه مهينا لڪائي رکي ۽ 30 جون 51 ق.م تي رومي سينيٽ ڏانهن موڪليل پيغام ذريعي ان بابت آگاهه ڪيو.{{pb}}پر {{harvtxt|Grant|1972|p=30}} جو چوڻ آهي ته سينيٽ کي سندس وفات جي خبر 1 آگسٽ 51 ق.م تي ڏني وئي. [[مائيڪل گرانٽ]] جو خيال آهي ته بطليموس ٻارهين شايد مئي 51 ق.م تائين زندهه هو، جڏهن ته هڪ قديم مصري ماخذ موجب 15 جولاءِ 51 ق.م تائين هو قلوپطرہ سان گڏ حڪومت ڪري رهيو هو، جيتوڻيڪ ان وقت تائين غالب امڪان اهو آهي ته قلوپطرہ مصر تي پنهنجي قبضي کي مضبوط ڪرڻ لاءِ پنهنجي پيءُ جي وفات جي خبر لڪائي رکي هئي.</ref> تخت تي ويهڻ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ قلوپطرہ کي ڪيترن ئي تڪڙي نوعيت جي مسئلن ۽ هنگامي حالتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن ۾ خشڪ سالي سبب پيدا ٿيل ڏڪار، نيل درياهه جي سالياني [[نيل درياهه جي ٻوڏ|ٻوڏ]] جي گهٽ سطح، ۽ [[گابينياني]] جي قانون کان ٻاهر ٿيندڙ ڪارروايون شامل هيون، جيڪي [[گابينيس]] طرفان مصر جي حفاظت لاءِ ڇڏي ويل، پر هاڻي بيروزگار ۽ مقامي سماج ۾ ضم ٿي ويل رومي سپاهي هئا.{{sfnp|Roller|2010|pp=53–54}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=16–17}} پنهنجي پيءُ جا قرض ورثي ۾ ملڻ سبب قلوپطرہ تي [[رومي جمهوريه]] جا هڪ ڪروڙ پنجتّر لک [[قديم درهم|دراخم]] به واجب الادا هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=53}} ==== پومپي جو قتل ==== [[File:(Venice) Pompey the Great, Museo Archeologico Nazionale.jpg|thumb|upright=0.75|[[پومپي]] جو هڪ رومي مجسمائي پورٽريٽ، جيڪو [[آگسٽس]] (27 ق.م – 14ع) جي دورِ حڪومت ۾ تيار ڪيو ويو. اهو 70 کان 60 ق.م واري اصل مجسمي جي نقل آهي ۽ اڄ [[وينس قومي آثار قديمه ميوزيم]]، اٽلي ۾ موجود آهي.]] 49 ق.م جي اونهاري ۾، جڏهن قلوپطرہ ۽ [[بطليموسي فوج|سندس فوجون]] اڃا به اسڪندريه اندر بطليموس تيرهين جي فوجن سان وڙهي رهيون هيون، تڏهن پومپي جو پٽ [[گنيوس پومپيوس]] پنهنجي پيءُ جي طرفان فوجي مدد گهرڻ لاءِ مصر پهتو.{{sfn|Roller|2010|p=57}} 49 ق.م جي جنوري ۾ [[گال جون جنگيون|گال جي جنگين]] مان اٽلي موٽڻ ۽ [[روبيڪان درياهه پار ڪرڻ|روبيڪان درياهه پار ڪرڻ]] کان پوءِ جوليس سيزر پومپي ۽ سندس حامين کي [[سيزر جي گهرو ويڙهه|يونان ڏانهن ڀڄڻ]] تي مجبور ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=94–95}} شايد پنهنجي آخري گڏيل فرمان ۾، قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين ٻنهي گنيوس پومپيوس جي درخواست منظور ڪندي سندس پيءُ ڏانهن 60 ٻيڙيون ۽ 500 سپاهي موڪليا، جن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا. ان قدم سان روم ڏانهن رهيل ڪجهه قرض به گهٽجي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=58}}{{sfn|Fletcher|2008|p=95}} پنهنجي ڀاءُ سان جنگ ۾ شڪست کائڻ کان پوءِ قلوپطرہ اسڪندريه ڇڏڻ تي مجبور ٿي ۽ [[ٿيبس، مصر|ٿيبس]] واري علائقي ڏانهن هلي وئي.{{sfn|Roller|2010|pp=58–59}}{{sfnp|Burstein|2004|p=17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=95–96}} 48 ق.م جي بهار تائين قلوپطرہ پنهنجي ننڍي ڀيڻ [[ارسينوئي چوٿين]] سان گڏ [[رومي شام]] پهتي، جتي هن مصر تي ٻيهر چڙهائي ڪرڻ لاءِ فوج گڏ ڪئي.{{sfn|Roller|2010|p=59}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|p=96}} هوءَ فوج سان گڏ مصر موٽي، پر اسڪندريه ڏانهن سندس اڳڀرائي سندس ڀاءُ جي فوجن روڪي ڇڏي، جن ۾ هن خلاف وڙهڻ لاءِ متحرڪ ڪيل ڪجهه [[گابينياني]] به شامل هئا. نتيجي ۾ هن اوڀر [[نيل ڊيلٽا]] ۾ [[پيلوسيئن]] کان ٻاهر پنهنجو لشڪرگاهه قائم ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xx, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}} يونان ۾ 9 آگسٽ 48 ق.م تي سيزر ۽ پومپي جون فوجون فيصلائتي [[فرسالس جي جنگ]] ۾ آمهون سامهون ٿيون، جنهن جي نتيجي ۾ پومپي جي فوج جو وڏو حصو تباهه ٿي ويو ۽ هو [[صور، لبنان|صور]] ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Roller|2010|pp=59–60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=96–97}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=39}}.</ref> بطليموسي خاندان سان پنهنجي ويجهي لاڳاپن سبب پومپي آخرڪار اهو فيصلو ڪيو ته مصر ئي سندس پناهه گاهه هوندي، جتي هو پنهنجي فوج کي ٻيهر منظم ڪري سگهندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=97–98}}<ref group="note" name="Pompey">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–41}}.</ref> پر بطليموس تيرهين جي صلاحڪارن کي خدشو هو ته جيڪڏهن پومپي مصر کي ڊگهي هلندڙ رومي گهرو ويڙهه ۾ پنهنجو فوجي مرڪز بڻائي ورتو ته اهو سندن لاءِ خطرو بڻجي ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Fletcher|2008|p=98}}{{sfn|Jones|2006|pp=39–43, 53}} ٿيودوتس جي تيار ڪيل منصوبي تحت پومپي کي هڪ لکت واري دعوت موڪلي مصر اچڻ لاءِ چيو ويو. جڏهن هو 28 سيپٽمبر 48 ق.م تي ٻيڙيءَ وسيلي پيلوسيئن جي ڀرسان پهتو ته مٿس اوچتو حملو ڪري کيس ڇرين جا وار ڪري قتل ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=60}}{{sfn|Bringmann|2007|p=259}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 17–18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=98}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=39–43, 53–55}}.</ref> بطليموس تيرهين سمجهيو ته هن پومپي جو مٿو ڌڙ کان ڌار ڪرائي ۽ [[حنوط سازي]] ڪرائي سيزر ڏانهن موڪلڻ سان نه رڳو پنهنجي طاقت جو مظاهرو ڪيو آهي، پر ساڳئي وقت صورتحال کي به سنڀالي ورتو آهي. ان وقت تائين سيزر آڪٽوبر 48 ق.م جي شروعات ۾ اسڪندريه پهچي چڪو هو ۽ شاهي محل ۾ رهائش اختيار ڪري چڪو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|pp=259–260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p98"/> پر سيزر پومپي جي قتل تي سخت ڏک ۽ ڪاوڙ جو اظهار ڪيو ۽ بطليموس تيرهين ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجون فوجون ختم ڪن ۽ پاڻ ۾ صلح ڪن.{{sfn|Roller|2010|pp=60–61}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 18}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=98–100}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|pp=53–55}}.</ref> ==== جوليس سيزر سان لاڳاپا ==== {{further|جوليس سيزر جون فوجي مهمون|اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|نيل جي جنگ (47 ق.م)|اسڪندريه جو قيصريون}} [[File:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|thumb|upright=0.75|''[[قلوپطرہ ۽ سيزر (مصوري)|قلوپطرہ ۽ سيزر]]'' (1866ع)، [[جين-ليون جيروم]] جي هڪ مصوري]] بطليموس تيرهون پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪندي اسڪندريه پهتو، جيڪو سيزر جي ان واضح مطالبي جي کليل ڀڃڪڙي هئي ته هو سيزر جي اچڻ کان اڳ پنهنجي فوج کي ختم ڪري واپس موڪلي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} قلوپطرہ شروعات ۾ سيزر ڏانهن پنهنجا قاصد موڪليا، پر جڏهن ٻڌائين ٿا ته کيس خبر پئي ته سيزر کي شاهي خاندانن جي عورتن سان عشق ڪرڻ جو لاڙو آهي، تڏهن هوءَ ذاتي طور ساڻس ملڻ لاءِ اسڪندريه آئي.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=100}} مؤرخ [[ڪيسيوس ڊيو]] لکي ٿو ته قلوپطرہ پنهنجي ڀاءُ کي بنا اطلاع ڏني، نهايت دلڪش لباس پهري سيزر وٽ پهتي ۽ پنهنجي حاضر جوابيءَ سان کيس متاثر ڪيو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=234–235}}{{sfnp|Jones|2006|pp=56–57}} جڏهن ته [[پلوٽارڪ]] بلڪل مختلف روايت بيان ڪري ٿو، جنهن موجب قلوپطرہ کي هڪ بستري جي ٿيلهي (bed sack) ۾ ويڙهي لڪائي شاهي محل اندر سيزر سان ملاقات لاءِ آندو ويو.{{sfnp|Roller|2010|p=61}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=234}}{{sfnp|Jones|2006|pp=57–58}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=18}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=101–103}}.</ref> جڏهن بطليموس تيرهين کي خبر پئي ته سندس ڀيڻ محل اندر سيزر سان سڌيءَ ريت ملاقاتون ڪري رهي آهي، تڏهن هن اسڪندريه جي ماڻهن کي فساد لاءِ ڀڙڪائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر کيس گرفتار ڪري ورتو ۽ پنهنجي خطابت جي مهارت سان مشتعل هجوم کي پرامن ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=61–62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=112–113}} ان کان پوءِ سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي [[اسڪندريه جي مجلس]] آڏو پيش ڪيو، جتي هن بطليموس ٻارهين جي لکيل وصيت ظاهر ڪئي، جيڪا اڳ ۾ پومپي وٽ موجود هئي. ان وصيت ۾ قلوپطرہ ۽ بطليموس تيرهين کي گڏيل وارث مقرر ڪيو ويو هو.{{sfnp|Roller|2010|pp=26, 62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|p=18}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=113}}.</ref> ان کان پوءِ سيزر ڪوشش ڪئي ته ٻين ٻن ڀائرن ڀينرن، [[ارسينوئي چوٿين]] ۽ [[بطليموس چوڏهون]]، کي قبرص جا گڏيل حڪمران مقرر ڪري. اهڙيءَ طرح هو هڪ طرف مصري تخت جي ٻين امڪاني دعويدارن کي مرڪز کان پري رکڻ چاهيندو هو ۽ ٻئي طرف انهن بطليموسي رعيت کي به راضي ڪرڻ گهريو، جيڪي 58 ق.م ۾ رومين جي هٿان قبرص وڃائڻ سبب اڃا تائين ناراض هئا.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18, 76}}<ref group="note" name="fletcher 2008 p113"/> پوٿي نوس اهو سمجهيو ته هي انتظام بطليموس تيرهين جي ڀيٽ ۾ قلوپطرہ لاءِ وڌيڪ فائديمند آهي، ۽ اهو به ته بطليموس جي ويهه هزار سپاهين تي مشتمل فوج، جنهن ۾ [[گابينياني]] به شامل هئا، آسانيءَ سان سيزر جي رڳو چار هزار، بنا ڪنهن اضافي مدد واري فوج کي شڪست ڏئي سگهي ٿي. تنهن ڪري هن اخيلس ([[اخيلس]]) کي حڪم ڏنو ته هو پنهنجي فوج سان اسڪندريه تي حملو ڪري ۽ سيزر ۽ قلوپطرہ ٻنهي کي نشانو بڻائي.{{sfnp|Roller|2010|p=62}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=235}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=18–19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=118}}.</ref> سيزر پوٿي نوس کي موت جي سزا ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو، جنهن کان پوءِ ارسينوئي چوٿين اخيلس سان ملي وئي ۽ کيس راڻي قرار ڏنو ويو. پر ٿوري ئي عرصي بعد هن پنهنجي خواجه سرا استاد [[گينيميڊيس (خواجه سرا)|گينيميڊيس]] کان اخيلس کي قتل ڪرائي ڇڏيو ۽ پنهنجي فوج جو سپهه سالار مقرر ڪري ڇڏيو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Hölbl|2001|p=236}}{{sfnp|Fletcher|2008|pp=118–119}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|p=76}}.</ref> گينيميڊيس پوءِ سيزر کي دوکو ڏئي قيد ۾ موجود بطليموس تيرهين کي ڳالهين لاءِ ڇڏائڻ تي راضي ڪيو، پر آزاد ٿيڻ شرط بطليموس وڃي ارسينوئي جي فوج سان مليو.{{sfnp|Roller|2010|p=63}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 76}}{{sfnp|Fletcher|2008|p=119}} ان کان پوءِ [[اسڪندريه جو گهيرو (47 ق.م)|شاهي محل جو گهيرو]] شروع ٿيو، جنهن دوران سيزر ۽ قلوپطرہ گڏجي محل اندر ڦاسي پيا. اهو گهيرو ايندڙ سال 47 ق.م تائين جاري رهيو.{{sfnp|Roller|2010|pp=62–63}}{{sfnp|Bringmann|2007|p=260}}{{sfnp|Hölbl|2001|pp=235–236}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Burstein|2004|pp=xxi, 19}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=118–120}}.</ref> [[File:Retrato de Julio César (26724093101).jpg|thumb|upright=0.75|[[ٽسڪولم پورٽريٽ]]، [[جوليس سيزر]] جو سندس دور جو هڪ رومي مجسمو، جيڪو اٽلي جي [[تورين]] جي آثار قديمه جي عجائب گهر ۾ موجود آهي]] 47 ق.م جي جنوري ۽ مارچ جي وچ واري ڪنهن وقت سيزر کي اضافي فوجي مدد پهتي، جنهن ۾ [[پرگامون جو ميٿريڊيٽس]] ۽ [[اينٽيپيٽر ادومي]] جي اڳواڻي هيٺ لشڪر به شامل هئا.{{sfn|Roller|2010|p=63}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=119–120}}.{{pb}}{{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} موجب، اسڪندريه جي گهيري دوران سيزر کي اضافي فوج جنوري ۾ پهتي، جڏهن ته {{harvtxt|Roller|2010|p=63}} لکي ٿو ته اها مارچ ۾ پهتي.</ref> بطليموس تيرهون ۽ [[ارسينوئي چوٿين]] پنهنجون فوجون [[نيل درياهه]] ڏانهن واپس وٺي ويا، جتي [[نيل جي جنگ (47 ق.م)|سيزر انهن تي حملو ڪيو]]. بطليموس تيرهين ٻيڙيءَ وسيلي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=63–64}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19, 76}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|p=120}}.</ref> ممڪن آهي ته گينيميڊيس پڻ انهيءَ جنگ ۾ مارجي ويو هجي. [[ٿيودوتس آف ڪيوس|ٿيودوتس]] ڪيترن سالن کان پوءِ ايشيا ۾ [[مارڪس جونيوس بروٽس]] جي هٿ چڙهي ويو، جنهن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو. سيزر پنهنجي [[رومي فتحي جلوس]] دوران ارسينوئي کي عوام آڏو پيش ڪيو ۽ پوءِ کيس ايفسس ۾ [[آرٽيمس جو مندر]] ڏانهن جلاوطن ڪري ڇڏيو.{{sfn|Roller|2010|p=64}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–21, 76}}{{sfn|Fletcher|2008|p=172}} قلوپطرہ انهن واقعن دوران نمايان طور غير حاضر رهي ۽ غالباً شاهي محل ۾ ئي رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ گهڻو امڪان آهي ته هوءَ سيپٽمبر 48 ق.م کان سيزر جي ٻار سان حامله هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=64, 69}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=120}} 48 ق.م جي آخر ۾ سيزر جو قونصل وارو مدو ختم ٿي ويو هو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} تنهن هوندي به، سندس آفيسر [[مارڪ انٽوني]] کيس هڪ سال لاءِ [[رومي آمريت|آمر (ڊڪٽيٽر)]] مقرر ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿيو، جيڪو آڪٽوبر 47 ق.م تائين جاري رهيو. ان سان سيزر کي مصر جي شاهي جانشيني واري تڪرار کي قانوني طور حل ڪرڻ جو اختيار ملي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=64}} سيزر قلوپطرہ جي ڀيڻ برينيڪي چوٿين جي غلطي ورجائڻ کان پاسو ڪرڻ چاهيو، جنهن اڪيلي عورت حڪمران طور حڪومت ڪئي هئي. تنهن ڪري هن ٻارهن ورهين جي [[بطليموس چوڏهون]] کي ٻاويهن ورهين جي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]] سان گڏيل حڪمران مقرر ڪيو، ۽ روايتي ڀاءُ-ڀيڻ جي نالي ماتر شادي پڻ ڪرائي، پر قلوپطرہ ذاتي طور سيزر سان گڏ رهندي رهي.{{sfn|Roller|2010|pp=64–65}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|p=121}} ۽ {{harvtxt|Jones|2006|p=xiv}}.{{pb}}{{harvtxt|Roller|2010|pp=64–65}} موجب هن وقت (47 ق.م) بطليموس چوڏهون 12 ورهين جو هو، جڏهن ته {{harvtxt|Burstein|2004|p=19}} جو چوڻ آهي ته هو اڃا صرف 10 ورهين جو هو.</ref> اهو صحيح معلوم ناهي ته قبرص ڪهڙي تاريخ تي ٻيهر قلوپطرہ جي قبضي هيٺ آيو، پر 42 ق.م تائين اتي سندس هڪ گورنر مقرر ٿيل هو.{{sfn|Roller|2010|p=65}}{{sfn|Burstein|2004|p=19}} چيو وڃي ٿو ته سيزر قلوپطرہ سان گڏ [[نيل درياهه]] تي ٻيڙيءَ جي سير ڪئي ۽ [[قديم مصري فن تعمير|قديم مصري يادگار ماڳن]] جو مشاهدو ڪيو،{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=125}} جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اها هڪ رومانوي روايت هجي، جيڪا بعد وارن مالدار رومين جي پسنديده ڪهاڻين جو نتيجو هجي، نه ڪي حقيقي تاريخي واقعو.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}} مؤرخ [[سيوٽونيوس]] هن سفر بابت ڪافي تفصيل بيان ڪري ٿو. سندس موجب هنن ''[[ٿالاميگوس]]'' نالي عيش و عشرت واري ٻيڙي استعمال ڪئي، جيڪا [[بطليموس چوٿون]] ٺهرائي هئي. اها لڳ ڀڳ {{convert|300|ft|m|order=flip|sigfig=1|sp=us}} ڊگهي ۽ {{convert|80|ft|m|order=flip|sp=us}} اوچي هئي. ان ۾ دعوتن جا هال، رهائشي ڪمرا، مقدس عبادتگاهون ۽ ٻنهي منزلن تي گهمڻ لاءِ رستا موجود هئا، جنهن ڪري اها پاڻيءَ تي ترندڙ هڪ عاليشان محل جهڙي لڳندي هئي.{{sfn|Roller|2010|pp=65–66}}{{sfn|Fletcher|2008|p=126}} ممڪن آهي ته سيزر جي نيل جي هن سفر ۾ دلچسپي جاگرافيءَ سان سندس شوق سبب هجي. هن [[ايراٽوستينس]] ۽ [[پائٿياس]] جا علمي ڪم پڙهيا هئا ۽ شايد هو نيل درياهه جي سرچشمي تائين پهچڻ چاهيندو هو، پر [[ايٿوپيا]] تائين پهچڻ کان اڳ ئي واپس موٽي آيو.{{sfn|Roller|2010|p=66}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=108, 149–150}} سيزر تقريباً اپريل 47 ق.م ۾ مصر ڇڏي روانو ٿيو. چيو وڃي ٿو ته هو [[پونٽس جو فارنيڪس ٻيون]]، جيڪو [[پونٽس جو ميٿريڊيٽس ڇهون]] جو پٽ هو ۽ اناطوليه ۾ روم خلاف بغاوتون ڪرائي رهيو هو، کي منهن ڏيڻ لاءِ روانو ٿيو.{{sfn|Roller|2010|p=67}} اهو به ممڪن آهي ته سيزر، جيڪو مشهور رومي خاتون [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان شادي شده هو، نه چاهيندو هجي ته جڏهن قلوپطرہ سندن پٽ کي جنم ڏئي چڪي هجي ته ماڻهو کين گڏ ڏسن.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|pp=19–20}} هن مصر ۾ ٽي [[رومي لشڪر|ليجن]] ڇڏي ويا، جيڪي بعد ۾ چار ڪيا ويا، ۽ انهن جي ڪمان [[آزاد ڪيل غلام]] [[روفيو (سيزر جو آفيسر)|روفيو]] حوالي ڪئي وئي، ته جيئن قلوپطرہ جي ڪمزور سياسي حيثيت کي تحفظ ملي سگهي، پر شايد سندس سرگرمين تي نظر رکڻ به مقصود هو.{{sfn|Roller|2010|p=67}}{{sfn|Burstein|2004|p=20}}{{sfn|Fletcher|2008|p=153}} [[File:Ptolemaic Queen (Cleopatra VII?), 50-30 B.C.E., 71.12.jpg|thumb|upright=0.75|هڪ [[بطليموسي خاندان|بطليموسي]] راڻي (ممڪن آهي [[قلوپطرہ ستون|قلوپطرہ]]) جي مصري تصوير، لڳ ڀڳ {{circa|51–30&nbsp;ق.م}}، جيڪا [[بروڪلن ميوزيم]] ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Ashton|2001b|p=164}}]] [[قيصريون]] (سيزريون)، جيڪو قلوپطرہ ۽ سيزر جو مبينا پٽ هو، غالباً 47 ق.م دوران ڄائو، ۽ شايد 23 جون 47 ق.م تي، جيڪڏهن [[سقاره جو سيراپيئم]] ۾ موجود اها [[اسٽيلي]]، جنهن ۾ "بادشاهه سيزر" جو ذڪر آهي، واقعي سندس حوالي سان هجي.{{sfn|Roller|2010|pp=69–70}}{{sfn|Bringmann|2007|p=260}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Anderson|2003|p=39}} ۽ {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=154, 161–162}}؛ جڏهن ته ڄمڻ جي تاريخ بابت اختلاف لاءِ ڏسو {{harvtxt|Tyldesley|2009|pp=136–137}}.</ref> شايد پنهنجي زال [[ڪلپرنيا (سيزر جي زال)|ڪلپرنيا]] سان اڃا تائين بي اولاد شاديءَ سبب، سيزر عوامي طور قيصريون بابت خاموش رهيو (جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته ذاتي طور سندس پيءُ هجڻ کي تسليم ڪيو هجي).{{sfn|Roller|2010|p=70}}<ref group="note">{{harvtxt|Roller|2010|p=70}} سيزر ۽ قيصريون جي نسبت بابت لکي ٿو: "30 واري ڏهاڪي ق.م جي آخر ۾ انٽوني ۽ آڪٽيوين جي وچ ۾ ٿيندڙ پروپيگنڊا جي جنگ ۾ قيصريون جي والد هجڻ جو سوال ايترو ته ڳنڍجي ويو جو هڪ ڌر لاءِ سيزر جو پيءُ هجڻ ثابت ڪرڻ ۽ ٻي ڌر لاءِ انڪار ڪرڻ انتهائي ضروري بڻجي ويو، تنهن ڪري اڄ سيزر جي حقيقي ردعمل جو تعين ڪرڻ تقريباً ناممڪن آهي. موجود معلومات پاڻ ۾ تقريباً متضاد آهي: چيو وڃي ٿو ته سيزر پنهنجي وصيت ۾ والد هجڻ کان انڪار ڪيو، پر ذاتي طور ان کي قبول ڪيو ۽ 'قيصريون' نالي جي استعمال جي اجازت ڏني. سيزر جي ساٿي [[گائيس اوپيوس]] هڪ رسالو به لکيو جنهن ۾ ثابت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته قيصريون سيزر جو پٽ نه هو، جڏهن ته [[گائيس هيلويوس سِنا]]—اهو شاعر جيڪو انٽوني جي جنازي واري تقرير کان پوءِ فسادن ۾ قتل ٿيو—44 ق.م ۾ اهڙو قانون پيش ڪرڻ لاءِ تيار هو، جيڪو سيزر کي اولاد حاصل ڪرڻ جي مقصد سان جيتريون گهڻيون زالون وڻيس اوتريون رکڻ جي اجازت ڏئي. جيتوڻيڪ هنن ڳالهين جو گهڻو حصو سيزر جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيو، پر لڳي ٿو ته هو هن ٻار بابت جيترو ممڪن هجي اوترو خاموش رهڻ چاهيندو هو، جڏهن ته کيس قلوپطرہ جي بار بار ڪيل دعوائن کي به منهن ڏيڻو پيو."</ref> ٻئي طرف، قلوپطرہ بار بار سرڪاري اعلانن ذريعي قيصريون جي نسب جو اظهار ڪندي سيزر کي سندس پيءُ قرار ڏيندي رهي.{{sfnpم|Roller|2010|p=70}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=162–163}}{{sfn|Jones|2006|p=xiv}} قلوپطرہ ۽ [[بطليموس چوڏهون]] غالباً 46 ق.م جي آخر ڌاري روم ويا، ممڪن آهي ته قيصريون کان سواءِ، ۽ کين [[هورتي قيصارس]] ۾ سيزر جي ولا ۾ رهائش ڏني وئي.{{sfn|Roller|2010|p=71}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20}}{{sfnpم|Fletcher|2008|pp=179–182}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات ۽ تصديق لاءِ ڏسو {{harvtxt|Jones|2006|pp=xiv, 78}}.</ref> پنهنجي پيءُ بطليموس ٻارهين وانگر، سيزر قلوپطرہ ۽ بطليموس چوڏهين ٻنهي کي "**رومي عوام جا دوست ۽ اتحادي**" (socius et amicus populi Romani) جو قانوني درجو عطا ڪيو، جنهن جو عملي مطلب اهو هو ته اهي روم جا تابعدار حڪمران هئا.{{sfn|Roller|2010|pp=21, 57, 72}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 20, 64}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=181–182}} [[ٽائبر درياهه]] جي پار سيزر جي ولا ۾ قلوپطرہ سان ملاقات ڪندڙن ۾ سينيٽر [[سسيرو]] به شامل هو، جنهن کيس مغرور قرار ڏنو.{{sfn|Roller|2010|p=72}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=194–195}} [[اسڪندريه جو سوسيجينس]]، جيڪو قلوپطرہ جي درٻار جو هڪ عالم هو، نئين [[جولين ڪئلينڊر]] جي حساب ڪتاب ۾ سيزر جي مدد ڪئي، جيڪو 1 جنوري 45 ق.م تي نافذ ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 126}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=201–202}} [[سيزر جو فورم]] ۾ 25 سيپٽمبر 46 ق.م تي قائم ڪيل [[وينس جينيٽرڪس جو مندر]] ۾ قلوپطرہ جو هڪ سونهري مجسمو نصب ڪيو ويو (جيڪو گهٽ ۾ گهٽ ٽئين صدي عيسويءَ تائين اتي موجود رهيو). اهڙيءَ طرح سيزر جي ٻار جي ماءُ کي سڌو سنئون رومين جي ديوي [[وينس (ڏند ڪٿا)|وينس]] سان ڳنڍيو ويو.{{sfn|Roller|2010|pp=72, 175}}{{sfn|Burstein|2004|p=21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=195–196, 201}} هيءُ مجسمو نفيس انداز سان مصري ديوي [[آئيسس]] کي به [[رومي مذهب]] سان ڳنڍيندو هو.{{sfn|Roller|2010|p=72}} قلوپطرہ جي روم ۾ موجودگي غالباً سيزر جي قتل کان هڪ مهينو اڳ منعقد ٿيندڙ [[لوپرڪاليا]] جي ميلي جي واقعن تي به اثرانداز ٿي.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} ان موقعي تي [[مارڪ انٽوني]] سيزر جي مٿي تي شاهي [[تاج (سربند)|تاج]] رکڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سيزر انڪار ڪري ڇڏيو. گهڻو امڪان آهي ته اهو هڪ رٿيل منظر هو، جنهن جو مقصد اهو جانچڻ هو ته رومي عوام هلينياتي طرز جي بادشاهت قبول ڪرڻ لاءِ ڪيترو تيار هو.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} ميلي ۾ موجود [[سسيرو]] طنزيه انداز ۾ پڇيو ته اهو تاج آخر ڪٿان آندو ويو هو، جيڪو ظاهر آهي ته بطليموسي راڻي قلوپطرہ ڏانهن اشارو هو، جنهن کان هو سخت نفرت ڪندو هو.{{sfn|Roller|2010|pp=72–74}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=205–206}} [[جوليس سيزر جو قتل|سيزر کي مارچ جي آئيڊس]] (15 مارچ 44 ق.م) تي قتل ڪيو ويو، پر قلوپطرہ لڳ ڀڳ اپريل جي وچ تائين روم ۾ رهي، ان بيڪار اميد سان ته قيصريون کي سيزر جو قانوني وارث تسليم ڪيو ويندو.{{sfn|Roller|2010|p=74}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=207–213}} پر سيزر جي وصيت ۾ سندس وڏي ڀيڻ جي پوٽي [[آڪٽيوين]] کي بنيادي وارث مقرر ڪيو ويو، ۽ تقريباً ساڳئي وقت، جڏهن آڪٽيوين [[آگسٽس جو عروج|اٽلي پهتو]]، قلوپطرہ به مصر واپس وڃڻ جو فيصلو ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=74}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 21}}{{sfn|Fletcher|2008|pp=213–214}} سسيرو جي هڪ خط جي بنياد تي اهو به تجويز ڪيو ويو آهي ته شايد انهيءَ وقت قلوپطرہ سيزر جي ٻئي ٻار سان پڻ حامله هئي؛ پر اها حمل آخرڪار ضايع ٿي وئي.{{sfn|Tyldesley|2009|p=144, e-book ed.}} ڪجهه مهينن کان پوءِ [[بطليموس چوڏهون]] وفات ڪري ويو. هڪ روايت موجب{{sfnp|Tyldesley|2009|pp=145-146, e-book ed. "جوزيفس، جيڪو مسلسل قلوپطرہ جي مخالفت ڪندو هو ۽ وڌاءُ وارن دعوائن ڪرڻ لاءِ مشهور هو، پنهنجي هن الزام جي حمايت ۾ ڪو به ثبوت پيش نٿو ڪري. ... اهو به ياد رکڻ گهرجي ته بطليموسي مصر ۾ انهن مردن جي اندازي مطابق سراسري عمر، جيڪي ننڍپڻ کان بچي ويندا هئا، فقط ٽيٽيهه سال هئي. تنهن ڪري رڳو پندرهن ورهين جي عمر ۾ وفات ڪرڻ افسوسناڪ ضرور هو، پر اهو ڪنهن به لحاظ کان غيرمعمولي واقعو نه هو"}} قلوپطرہ کيس زهر ڏياري قتل ڪرايو، جنهن کان پوءِ هن پنهنجي پٽ [[قيصريون]] کي پنهنجو گڏيل حڪمران مقرر ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=74–75}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 22}}{{sfnp|Jones|2006|p=xiv}}<ref group="note">وڌيڪ معلومات لاءِ ڏسو {{harvtxt|Fletcher|2008|pp=214–215}}.</ref> ==== آزادي ڏياريندڙن جي گهرو ويڙهه<span class="anchor" id="Cleopatra in the Liberators' civil war"></span> ==== {{further|آزادي ڏياريندڙن جي گهرو ويڙهه}} [[File:Cleopatra Gate in Tarsus.JPG|thumb|طارسوس ۾ [[قلوپطرہ جو دروازو]] (هاڻوڪي [[طارسوس، مرسين]]، ترڪي)، اهو هنڌ جتي هن 41 ق.م ۾ [[مارڪ انٽوني]] سان ملاقات ڪئي{{sfn|Roller|2010|pp=77–79, Figure 6}}]] آڪٽيوين، انٽوني ۽ [[مارڪس ايميليئس ليپيڊس]] 43 ق.م ۾ [[ٻي ٽرائيمويريٽ]] قائم ڪئي، جنهن ۾ انهن مان هر هڪ کي [[رومي جمهوريه ۾ چونڊون|چونڊجي]] پنجن ورهين جي مدي لاءِ مقرر ڪيو ويو، ته جيئن جمهوريه ۾ ٻيهر نظم قائم ڪيو وڃي ۽ [[آزادي ڏياريندڙن جي گهرو ويڙهه|سيزر جي قاتلن کي انصاف جي ڪٽهڙي ۾ آندو وڃي]].{{sfnp|Roller|2010|p=75}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 21–22}} قلوپطرہ کي سيزر جي قاتلن مان هڪ [[گائيس ڪيسيوس لانگينس]] ۽ شام جي پروقونصل توڙي سيزر جي وفادار [[پبليئس ڪورنيليئس ڊولابيلا (قونصل 44 ق.م)|پبليئس ڪورنيليئس ڊولابيلا]] ٻنهي وٽان فوجي مدد جون درخواستون مليون.{{sfn|Roller|2010|p=75}} هن ڪيسيوس کي اهو عذر لکي موڪلڻ جو فيصلو ڪيو ته سندس بادشاهت کي تمام گهڻن اندروني مسئلن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو هو، جڏهن ته مصر ۾ سيزر طرفان ڇڏيل چارئي ليجن ڊولابيلا ڏانهن موڪليا.{{sfn|Roller|2010|p=75}}{{sfn|Burstein|2004|p=22}} اهي فوجون [[فلسطين (علائقو)|فلسطين]] ۾ ڪيسيوس جي هٿ چڙهي ويون.{{sfn|Roller|2010|p=75}}{{sfn|Burstein|2004|p=22}} جڏهن قلوپطرہ جو قبرص وارو گورنر [[سيراپيون (اسٽريٽيگوس)|سيراپيون]] ڪيسيوس جي پاسي هليو ويو ۽ کيس ٻيڙيون مهيا ڪيائين، تڏهن قلوپطرہ آڪٽيوين ۽ انٽوني جي ذاتي طور مدد ڪرڻ لاءِ پنهنجو بحري ٻيڙو کڻي يونان ڏانهن رواني ٿي. سندس ٻيڙين کي ڀونوچ سمنڊ جي هڪ طوفان ۾ سخت نقصان پهتو ۽ هوءَ جنگ ۾ مدد ڪرڻ لاءِ تمام دير سان پهتي.{{sfn|Roller|2010|p=75}}{{sfn|Burstein|2004|pp=22–23}} 42 ق.م جي سرءُ تائين، انٽوني يونان ۾ [[فلپائي جي جنگ]] دوران سيزر جي قاتلن جي فوجن کي شڪست ڏئي چڪو هو، جنهن جي نتيجي ۾ ڪيسيوس ۽ بروٽس ٻنهي آپگهات ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=75}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 22–23}} 42 ق.م جي پڇاڙيءَ تائين، آڪٽيوين رومي جمهوريه جي [[يوناني اوڀر ۽ لاطيني اولهه|اولهندي اڌ]] جي گهڻي حصي تي قبضو حاصل ڪري ورتو هو، جڏهن ته انٽوني اوڀرندي اڌ تي قابض ٿي ويو، ۽ ليپيڊس گهڻي ڀاڱي پاسيرو ٿي ويو.{{sfn|Roller|2010|p=76}} 41 ق.م جي اونهاري ۾ انٽوني اناطوليه جي [[طارسوس]] ۾ پنهنجو مرڪزي هيڊڪوارٽر قائم ڪيو ۽ ڪيترن ئي خطن وسيلي قلوپطرہ کي اتي اچڻ لاءِ گهرايو، پر هوءَ سندس سڏ کي رد ڪندي رهي، تان جو انٽوني جي ايلچي [[ڪوئنٽس ڊيليئس]] کيس اچڻ لاءِ راضي ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=76–77}}{{sfnp|Burstein|2004|pp=xxi, 23}} هيءَ ملاقات قلوپطرہ کي اها غلط فهمي دور ڪرڻ جو موقعو ڏئي ها ته هن گهرو ويڙهه دوران ڪيسيوس جي حمايت ڪئي هئي، ۽ ساڳئي وقت [[شام ۽ فلسطين|ليوانت]] ۾ علائقائي ڏي وٺ بابت به ڳالهه ٻولهه ٿي سگهي ها؛ پر انٽوني بلاشڪ راڻيءَ سان هڪ ذاتي ۽ رومانوي لاڳاپو قائم ڪرڻ جو پڻ خواهشمند هو.{{sfn|Roller|2010|p=77}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 23}} قلوپطرہ ''ٿالاميگوس'' ٻيڙيءَ ۾ [[بردان درياهه|ڪائڊنوس درياهه]] مان مٿي چڙهي طارسوس پهتي، جتي هن ٻيڙيءَ تي انٽوني ۽ سندس آفيسرن لاءِ لڳاتار ٻن راتين تائين شاندار ۽ شاهانه دعوتن جو بندوبست ڪيو.{{sfn|Roller|2010|pp=77–79}}{{sfn|Burstein|2004|p=23}}<ref group="note">{{harvtxt|Burstein|2004|p=23}} جي وضاحت موجب، قلوپطرہ انٽوني جي شخصيت کي سمجهي، بيباڪيءَ سان پاڻ کي سندس آڏو مصري ديوي آئيسس جي روپ ۾ پيش ڪيو، جيڪا يوناني ديوي [[افروڊائٽي]] جي صورت ۾ پنهنجي الوهي مڙس [[اوسائرس]] سان، جيڪو يوناني ديوتا [[ڊائنسس]] جي روپ ۾ هو، ملاقات ڪري رهي هئي. هوءَ ڄاڻندي هئي ته ايفسس ۾ آرٽيمس جي مندر جي پادرين هن ملاقات کان ٿورو اڳ انٽوني کي ڊائنسس سان منسوب ڪيو هو. {{harvtxt|Brown|2011}} موجب، آئيسس جي چوڌاري هڪ مذهبي پوڄا جو سلسلو صدين کان سڄي علائقي ۾ پکڙجندو رهيو هو، ۽ قلوپطرہ، پنهنجي ڪيترن ئي اڳوڻن حڪمرانن وانگر، پاڻ کي آئيسس سان سڃاڻائڻ ۽ ديويءَ وانگر پوڄرائڻ چاهيو ٿي. ان کان سواءِ، قلوپطرہ جا ڪجهه محفوظ ٿيل سڪا پڻ کيس وينس–افروڊائٽي جي روپ ۾ ڏيکارين ٿا، جيئن {{harvtxt|Fletcher|2008|p=205}} وضاحت ڪري ٿو.</ref> قلوپطرہ ڪيسيوس جي مبينا حامي هئڻ واري الزام کان پاڻ کي آجو ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي، ۽ دليل ڏنائين ته هن حقيقت ۾ شام ۾ ڊولابيلا جي مدد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. هن انٽوني کي ايفسس ۾ پنهنجي جلاوطن ڀيڻ ارسينوئي کي قتل ڪرائڻ لاءِ پڻ راضي ڪيو.{{sfn|Roller|2010|p=79}}{{sfn|Burstein|2004|pp=xxi, 24, 76}} قلوپطرہ جو قبرص وارو اڳوڻو باغي گورنر پڻ قتل ڪرائڻ لاءِ سندس حوالي ڪيو ويو.{{sfn|Roller|2010|p=79}}{{sfn|Burstein|2004|p=24}} == قلوپطره جي حڪومت ۽ هڪ حڪمران جي حيثيت ۾ ڪردار == == ورثو == == نسب == == پڻ ڏسو == == خارجي لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:عورتون]] [[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]] ccg2bttuhhds0re2vkdtjvfcill2crm 10 50475 397125 162192 2026-07-23T21:09:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 397125 wikitext text/x-wiki {{Infobox | bodystyle = {{#if:{{{infoboxwidth|}}}|width: {{px|{{{infoboxwidth}}}}}}} | above = <includeonly>{{{ICH|{{{Name|{{PAGENAMEBASE}}}}}}}}</includeonly> | subheaderclass = category | subheader = <includeonly><div style="padding-bottom:0.4em; text-align:center; font-size:110%;">'''[[يونيسڪو جي لازوال ثقافتي ورثي جون فهرستون|يونيسڪو جو لازوال ثقافتي ورثو]]'''</div></includeonly> | imagestyle = border-top:1px #aaa solid; padding-top:0.4em; | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage | image = {{{Image|}}} | size = {{{imagesize|}}} | alt = {{{alt|}}} }} | caption = {{#if:{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}|{{{Caption|{{{imagecaption|}}}}}}<hr>}} | abovestyle = background:#eee; font-size:125%; | headerstyle = background:#eee; font-size:110%; | label1 = ملڪ | data1 = {{#if:{{{State Party|}}}|[[{{{State Party|}}}]]}}{{#if:{{{Country|}}}|[[{{{Country|}}}]]}}{{#if:{{{Countries|}}}|{{{Countries|}}}}}{{#if:{{{State Parties|}}}|{{{State Parties|}}}}} | label2 = دائرو | class2 = category | data2 = {{{Domains|}}} | label3 = معيار | class3 = category | data3 = {{{Criteria|}}} | label4 = حوالو نمبر | data4 = {{#if:{{{Link|}}} | [{{{Link}}} {{{ID}}}] | {{#if:{{{ID|}}} | {{#ifeq:00|{{Trunc|{{{ID|}}}|2}} | [http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/{{{ID}}} {{Trunc|{{{ID|}}}|2}}] | [http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/00{{{ID|}}} {{{ID|}}}] }} }} }} | label5 = علائقو | class5 = label | data5 = {{#switch:{{{Region|}}} | AFR = [[Template:UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/AFR|آفريڪا]] | APA = [[Template:UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/APA|ايشيا ۽ پئسفڪ]] | AST = [[Template:UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/AST|عرب رياستون]] | ENA = [[Template:UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/ENA|يورپ ۽ اتر آمريڪا]] | LAC = [[Template:UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity/LAC|لاطيني آمريڪا ۽ ڪيريبين]] | {{{Region|}}} }} | label6 = [[جاگرافيائي بيهڪ نظام|بيهڪ]] | data6 = {{{Coordinates|}}} | header7 = {{#if:{{{Year|}}}{{{Extension|}}}{{{List|}}}|فهرست ۾ داخلا جي تاريخ}} | label8 = داخلا جو سال | data8 = {{{Year|}}}{{#if:{{{Session|}}}| ({{{Session|}}}هون اجلاس)}} | label9 = واڌارو | data9 = {{{Extension|}}} | label10 = [[انسانيت جي زباني ۽ لازوال ورثي جا شاهڪار|فهرست]] | data10 = {{{List|}}} | below = {{#if:{{{Below|}}}|{{{Below|}}}}}{{#if:{{{Note|}}}|{{#if:{{{Below|}}}|<br>}}{{{Note|}}}}} | belowstyle = line-height:150%; padding-top:0.8em; border-top:1px #aaa solid; text-align:center; }}<noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ بين الوڪي ڳنڍڻا هتي نه، پر /doc صفحي تي شامل ڪريو. --></noinclude> 4t10cborcnur1ikyuwqqt0f1ugrrm6j 0 60611 397083 338896 2026-07-23T17:53:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 397083 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] ebyl6iepy93mu00qc63sa6v06gfcoqe 397084 397083 2026-07-23T17:57:15Z Intisar Ali 8681 397084 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{USSR}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] qcf89zoigqgx3l1r36sixj0gfk4xepr 397087 397084 2026-07-23T18:03:16Z Intisar Ali 8681 /* اڳوڻا سرحدي ملڪ */ 397087 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] t4ywwbk9w5nnyvpv68xxjcc5n7lc7py 397089 397087 2026-07-23T18:09:48Z Intisar Ali 8681 397089 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] chk5sbk1riitqdpv64xouiigrd5ofju 397090 397089 2026-07-23T18:11:15Z Intisar Ali 8681 397090 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (Drainage Basin) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد (Mangyshlak Threshold) آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] (Apsheron Threshold) آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (Shelf) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کوٽائي]] (Caspian Depression) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (Important Bird Area – IBA) پڻ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 0o6rfvzf9o9duse3bazs0argimcd8og 397091 397090 2026-07-23T18:15:31Z Intisar Ali 8681 397091 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] rncp2ky8ty3t8nsgcv1uhyeuv5vjodt 397093 397091 2026-07-23T18:17:31Z Intisar Ali 8681 397093 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 4cap3isvhst68chk2pvzxdo6y16uhtx 397094 397093 2026-07-23T18:19:37Z Intisar Ali 8681 397094 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 1yr6b2zjs4fo0nlbr8q5903e5desdy9 397096 397094 2026-07-23T18:24:46Z Intisar Ali 8681 397096 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] to23r08q2gb2zm3j8itfqh1knpjp0nc 397097 397096 2026-07-23T18:25:30Z Intisar Ali 8681 397097 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] c19c35ozxmvf4ynfq3cda4cmj38s5lo 397105 397097 2026-07-23T19:48:48Z Intisar Ali 8681 397105 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = {{Langx|az|خزر دنيزي}}, {{Langx|tk|هزار دئڭزي}}, {{Langx|kk|ڪاسپىي تەڭىزى}}, {{Langx|ru|ڪاسپيئسڪوئي موري}}, {{Langx|fa|دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين}}, {{langx|la|ڪاسپيئم ماري}} | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني {{as of|2019|04|lc=y}} 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] tjxrv0uwots0v4vfn0ahhu04p3zdgxs 397106 397105 2026-07-23T19:52:25Z Intisar Ali 8681 /* */ 397106 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (Endorheic basin) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (Ecocide) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني {{as of|2019|04|lc=y}} 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 0xp5rillq7bvnwi87xjrmk66m8td1q5 397107 397106 2026-07-23T19:53:50Z Intisar Ali 8681 /* */ 397107 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = Islands of the Caspian Sea | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني {{as of|2019|04|lc=y}} 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] ae5obfarp05rkfgxy2pxfr1vxlywh24 397108 397107 2026-07-23T19:55:24Z Intisar Ali 8681 /* */ 397108 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني {{as of|2019|04|lc=y}} 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] tt36c1h27r4rvbso4b1anddotknko8a 397109 397108 2026-07-23T19:57:22Z Intisar Ali 8681 397109 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 1bn8xcpucx0l1pd0nsx40o8cl891k18 397110 397109 2026-07-23T19:58:56Z Intisar Ali 8681 397110 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' ({{langx|grc|Υρκανία θάλαττα}}) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 188wtn54hobtela1ia70wkkazqk60kk 397111 397110 2026-07-23T20:00:04Z Intisar Ali 8681 397111 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] ghq7dgf8gr9zrvh7juyzm7sqov3qu8l 397112 397111 2026-07-23T20:01:35Z Intisar Ali 8681 397112 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] m3vppv7a4h4y19l5crgbkbv8ti303qc 397113 397112 2026-07-23T20:03:16Z Intisar Ali 8681 397113 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 0fg7hc0ndywusqwf1yhgkzglkjxiuxn 397114 397113 2026-07-23T20:24:39Z Intisar Ali 8681 397114 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> تيل ۽ قدرتي گئس (Oil and gas) [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> آمدورفت (Transport) [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> سياسي مسئلا (Political issues) آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 97yoytph14o1yavgvrskhi5kvkquehk 397115 397114 2026-07-23T20:37:24Z Intisar Ali 8681 397115 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ==تيل ۽ قدرتي گئس== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ==آمدورفت == [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ==سياسي مسئلا == آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 4jc6heqs9gamcomkrp78od3yuafk40w 397116 397115 2026-07-23T20:37:50Z Intisar Ali 8681 397116 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ==آمدورفت == [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ==سياسي مسئلا == آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 7tawdvew0yfpnthppmf7avdfmgptv96 397117 397116 2026-07-23T20:38:17Z Intisar Ali 8681 397117 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ==سياسي مسئلا == آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] f6dxv4uuo8bh62s3c4j7zdezwylnhte 397118 397117 2026-07-23T20:38:47Z Intisar Ali 8681 397118 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ===سياسي مسئلا === آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 4f8z9r6a0te707rt9q736ppd5e5s5la 397119 397118 2026-07-23T20:43:04Z Intisar Ali 8681 397119 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ===سياسي مسئلا === آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==علائقائي حيثيت== [[File:Baku Bulvar.jpg|right|thumb|ڪيسپين سمنڊ، آذربائيجان]] ===سامونڊي ڪنارو=== ڪيسپين سمنڊ جي لڳ ڀڳ {{cvt|4800|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري سان پنج رياستون واقع آهن. انهن ملڪن جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه هيٺين ريت آهي:<ref>{{Cite web |url=https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |title=Characteristics of Caspian Sea |access-date=2020-03-20 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190201/https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |url-status=live}}</ref> [[قازقستان]] – {{cvt|1422|km}} [[ترڪمانستان]] – {{cvt|1035|km}} [[ايران]] – {{cvt|728|km}} [[آذربائيجان]] – {{cvt|813|km}} [[روس]] – {{cvt|747|km}} ===ڳالهيون=== [[ايران]] ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ 1931ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب سمنڊ ٻنهي ملڪن جي گڏيل ملڪيت هو.<ref>{{cite journal |last1=Anyanova |first1=Ekaterina |title=Legal complications in the Caspian Sea |journal=International Journal of Private Law |date=2010 |volume=3 |issue=4 |pages=418 |article-number=35412 |doi=10.1504/IJPL.2010.035412 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirfendereski |first1=Guive |title=A Diplomatic History of the Caspian Sea |chapter=The Iranian and Soviet Sea (1931–1940) |date=2001 |pages=139–145 |doi=10.1057/9780230107571_33 |isbn=978-1-349-38711-3 }}</ref> 2000ع تائين ڪيسپين سمنڊ جي [[حدبندي لڪير|حدبندي]] بابت ان جي ڪناري تي واقع سڀني رياستن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن کان ڳالهيون جاري هيون. قانوني طور ان کي سمنڊ، ڍنڍ يا ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو آبي جسم قرار ڏيڻ سان حدبنديءَ جا اصول طئي ٿيڻا هئا، تنهنڪري اهو معاملو سخت بحث هيٺ رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |title=8.3 The Status of the Caspian Sea – Dividing Natural Resources Between Five Countries |author=Khoshbakht B. Yusifzade |publisher=Azer.com |access-date=2010-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202025049/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |archive-date=2010-02-02 |url-status=live}}</ref> معدني وسيلن، جهڙوڪ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]]، مڇيگيري ۽ [[بين الاقوامي پاڻين]] تائين رسائي، جيڪا روس جي [[وولگا ندي]] ۽ ان کي [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ واهن وسيلي حاصل ٿئي ٿي، سڀ انهن ڳالهين جي نتيجي تي دارومدار رکن ٿا. وولگا تائين رسائي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان جهڙين [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم رياستن]] جي مارڪيٽي ڪارڪردگي ۽ معاشي گهڻ رخي واڌ لاءِ اهم آهي. اهو روس لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌندڙ اچ وڃ ان جي اندرين [[آبي رستن]] تي دٻاءُ وجهي ٿي، جيڪي ڪجهه هنڌن تي تمام گهڻو ڀرجي سگهن ٿا. جيڪڏهن قانوني طور هن آبي جسم کي سمنڊ قرار ڏنو وڃي ته ڪيترائي اڳوڻا فيصلا ۽ بين الاقوامي معاهدا پرڏيهي جهازن کي آزاد رسائي ڏيڻ جا پابند ڪن ٿا. جيڪڏهن ان کي ڍنڍ قرار ڏنو وڃي ته اهڙي ڪا ذميواري لاڳو نه ٿيندي. [[ماحول (حياتياتي ۽ طبعي)|ماحولياتي]] مسئلن جي حل ۽ بهتريءَ جو دارومدار پڻ سمنڊ جي قانوني حيثيت ۽ [[سرحد]]ن واري مسئلي تي آهي. [[File:Caspian Sea.jpg|thumb|upright=.8|ڪيسپين سمنڊ جو ڪنارو، [[داغستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع پنجئي رياستون سمنڊ ۾ بحري فوجون رکن ٿيون.<ref>{{citation |url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |title=The great Caspian arms race |periodical=Foreign Policy |date=June 2012 |access-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009234202/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |archive-date=2014-10-09 |url-status=live}}</ref> ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب فني لحاظ کان سمنڊ کي ڍنڍ سمجهيو ويو ۽ ان کي ٻن شعبن، ايراني ۽ سوويتي، ۾ ورهايو ويو؛ پر ان جا وسيلا، جيڪي ان وقت گهڻو ڪري مڇين تي ٻڌل هئا، گڏيل طور استعمال ڪيا ويندا هئا. ٻنهي شعبن جي وچ واري لڪير کي گڏيل ڍنڍ اندر هڪ بين الاقوامي سرحد سمجهيو ويندو هو، جيئن [[البرٽ ڍنڍ (آفريڪا)|البرٽ ڍنڍ]] ۾ آهي. سوويتي شعبي کي وڌيڪ چئن ساحلي جمهوريتن جي انتظامي شعبن ۾ ورهايو ويو هو. روس، قازقستان ۽ آذربائيجان پاڻ ۾ [[وچين لڪير]]ن جي بنياد تي ٻطرفا معاهدا ڪيا آهن. ٽنهي ملڪن پاران وچين لڪيرن جي استعمال سبب امڪان آهي ته مستقبل جي معاهدن ۾ علائقي جي حدبنديءَ لاءِ به اهوئي طريقو اختيار ڪيو ويندو. بهرحال، ايران پنجن ئي ملڪن جي وچ ۾ هڪ گڏيل گهڻ ڌريي معاهدي تي زور ڏئي ٿو ۽ سمنڊ مان پنجون حصو حاصل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آذربائيجان ۽ ايران جي وچ ۾ سمنڊ جي ڪجهه [[تيل جو ميدان|تيل جي ميدانن]] بابت اختلاف موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن ايراني گشتي ٻيڙين تڪراري علائقي ۾ ڳولا لاءِ آذربائيجان پاران موڪليل جهازن تي فائرنگ پڻ ڪئي آهي. آذربائيجان ۽ ترڪمانستان جي وچ ۾ به اهڙيون ئي ڇڪتاڻون رهيون آهن؛ ترڪمانستان جو دعويٰ آهي ته آذربائيجان هڪ اهڙي تيل جي ميدان مان طئي ٿيل مقدار کان وڌيڪ تيل ڪڍيو، جنهن کي ٻئي ڌريون گڏيل ميدان تسليم ڪن ٿيون. 2007ع ۾ ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي گڏجاڻيءَ ۾ هڪ اهڙي معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون، جنهن موجب رڳو انهن جهازن کي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جيڪي ڪنهن ساحلي رياست جو جهنڊو کڻن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |title=Russia Gets Way in Caspian Meet |access-date=2007-10-28 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120180954/http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |archive-date=2008-01-20}}</ref> پنجن رياستن جي وچ ۾ ڳالهيون لڳ ڀڳ 1990ع کان 2018ع تائين ڪڏهن تيز ۽ ڪڏهن سست رفتاري سان جاري رهيون. 2014ع ۾ [[آستراخان]] ۾ ٿيل چوٿين ڪيسپين سربراهي اجلاس ۾ نمايان اڳڀرائي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Contessi |first1=Nicola |title=Traditional Security in Eurasia: The Caspian Caught between Militarisation and Diplomacy |journal=The RUSI Journal |date=4 March 2015 |volume=160 |issue=2 |pages=50–57 |doi=10.1080/03071847.2015.1031525 }}</ref> ===ڪيسپين سربراهي اجلاس=== ڪيسپين سربراهي اجلاس پنجن ساحلي رياستن جي رياستي سربراهن جي سطح واري گڏجاڻي آهي.<ref name="summit">{{cite news |title=Five Leaders Attend Caspian Summit |url=https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |agency=RadioFreeEurope RadioLiberty |access-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813075806/https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |archive-date=2018-08-13 |url-status=live}}</ref> پنجون ڪيسپين سربراهي اجلاس 12 آگسٽ 2018ع تي قازقستان جي بندرگاهي شهر [[اڪٽائو]] ۾ ٿيو.<ref name="summit" /> پنجن ئي اڳواڻن ”ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن“ تي صحيحون ڪيون.<ref name="signed">{{cite news |title=Five States Sign Convention On Caspian Legal Status |url=https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |agency=Radio Free Europe |access-date=2022-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514205024/https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |archive-date=2022-05-14 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي نمائندن 28 سيپٽمبر 2018ع تي، اڪٽائو سربراهي اجلاس جي پيرويءَ طور، قازقستان جي گاديءَ واري شهر ۾ گڏجاڻي ڪئي. گڏجاڻيءَ جي ميزباني قازقستان جي سيڙپڪاري ۽ ترقي واري وزارت ڪئي. شرڪت ڪندڙن ڪيسپين علائقي بابت هر ٻن سالن کان پوءِ هڪ سيڙپڪاري فورم منعقد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea states to host sea-related investment forum every two years |url=https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |author-first1=Malika|author-last1=Orazgaliyeva|website=The Astana Times|access-date=2019-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425202109/https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |archive-date=2019-04-25 |url-status=live |date=2018-10-03}}</ref> ===ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن=== {{main|ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن}} پنجئي ساحلي رياستون ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن جي خاص ڪم ڪندڙ گروهن وسيلي سمنڊ جي قانوني طور پابند انتظام بابت گڏيل راءِ قائم ڪن ٿيون.<ref name="convlegalstatus">{{cite news |title=Are the Littoral States Close to Signing an Agreement on the Legal Status of the Caspian Sea? |newspaper=Jamestown |url=https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713174019/https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سربراهي اجلاس کان اڳ، 51هين خاص ڪم ڪندڙ گروهه جي گڏجاڻي مئي 2018ع ۾ [[آستانا]] ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪيترن معاهدن بابت اتفاق ٿيو: آمدورفت جي شعبي ۾ سهڪار، واپاري ۽ معاشي سهڪار، سمنڊ ۾ واقعن جي روڪٿام، دهشتگرديءَ جو مقابلو، منظم ڏوهن خلاف جنگ ۽ سرحدي سلامتيءَ ۾ سهڪار بابت معاهدا.<ref name="51agreement">{{cite web |title=The working group agreed on the provisional agenda of the Caspian summit and the draft of final document |url=http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |website=caspianbarrel.org |date=30 May 2018 |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713230521/http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪنوينشن هر پاڙيسري ملڪ کي {{cvt|15|mi|km|order=flip}} تائين علائقائي پاڻيءَ تي اختيار ڏئي ٿو، جنهن سان گڏ سطح تي {{cvt|10|mi|km|order=flip}} تائين مڇيگيريءَ جا خاص حق پڻ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن ته باقي حصو [[بين الاقوامي پاڻين]] طور برقرار رهي ٿو. ٻئي طرف، سمنڊ جي تري جي حدبندي اڃا غير مقرر آهي ۽ ملڪن جي وچ ۾ ٻطرفن معاهدن جي تابع آهي. اهڙيءَ ريت، قانوني لحاظ کان ڪيسپين سمنڊ نه مڪمل طور سمنڊ آهي ۽ نه ئي ڍنڍ.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |title=Is the Caspian a sea or a lake? |date=2018-08-16 |newspaper=[[The Economist]] |access-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ ڪنوينشن ڪيويار جي پيداوار، تيل ۽ گئس جي ڪڍاڻي ۽ فوجي استعمال بابت ضابطا طئي ڪري ٿو، پر اهو ماحولياتي مسئلن بابت ڪو ذڪر نٿو ڪري.<ref name="Nation-20190418" /> ===سرحد پار وهڪرا=== [[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن|يو اين اي سي اي]] ڪيترن اهڙن درياهن کي سڃاڻي ٿو، جيڪي بين الاقوامي سرحدون پار ڪري ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |title=Drainage basin of the Caspian Sea |publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe|UNECE]] |access-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731085742/http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |archive-date=2009-07-31 |url-status=live}}</ref> اهي هي آهن: {|class="wikitable" |- ! درياهه ! ملڪ |- |[[اترڪ درياهه]] ايران، ترڪمانستان [[ڪورا (ڪيسپين سمنڊ) آرمينيا، آذربائيجان، جارجيا، ايران، ترڪي - [[يورال درياهه]] قازقستان، روس - [[سامور درياهه]] آذربائيجان، روس - [[سولاڪ درياهه]] rowspan="2" - [[تيريڪ درياهه]] } ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] q84jdn0t0ppmstsn4icvjfzz7a00ver 397120 397119 2026-07-23T20:45:09Z Intisar Ali 8681 397120 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ===سياسي مسئلا === آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==علائقائي حيثيت== [[File:Baku Bulvar.jpg|right|thumb|ڪيسپين سمنڊ، آذربائيجان]] ===سامونڊي ڪنارو=== ڪيسپين سمنڊ جي لڳ ڀڳ {{cvt|4800|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري سان پنج رياستون واقع آهن. انهن ملڪن جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه هيٺين ريت آهي:<ref>{{Cite web |url=https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |title=Characteristics of Caspian Sea |access-date=2020-03-20 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190201/https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |url-status=live}}</ref> [[قازقستان]] – {{cvt|1422|km}} [[ترڪمانستان]] – {{cvt|1035|km}} [[ايران]] – {{cvt|728|km}} [[آذربائيجان]] – {{cvt|813|km}} [[روس]] – {{cvt|747|km}} ===ڳالهيون=== [[ايران]] ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ 1931ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب سمنڊ ٻنهي ملڪن جي گڏيل ملڪيت هو.<ref>{{cite journal |last1=Anyanova |first1=Ekaterina |title=Legal complications in the Caspian Sea |journal=International Journal of Private Law |date=2010 |volume=3 |issue=4 |pages=418 |article-number=35412 |doi=10.1504/IJPL.2010.035412 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirfendereski |first1=Guive |title=A Diplomatic History of the Caspian Sea |chapter=The Iranian and Soviet Sea (1931–1940) |date=2001 |pages=139–145 |doi=10.1057/9780230107571_33 |isbn=978-1-349-38711-3 }}</ref> 2000ع تائين ڪيسپين سمنڊ جي [[حدبندي لڪير|حدبندي]] بابت ان جي ڪناري تي واقع سڀني رياستن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن کان ڳالهيون جاري هيون. قانوني طور ان کي سمنڊ، ڍنڍ يا ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو آبي جسم قرار ڏيڻ سان حدبنديءَ جا اصول طئي ٿيڻا هئا، تنهنڪري اهو معاملو سخت بحث هيٺ رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |title=8.3 The Status of the Caspian Sea – Dividing Natural Resources Between Five Countries |author=Khoshbakht B. Yusifzade |publisher=Azer.com |access-date=2010-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202025049/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |archive-date=2010-02-02 |url-status=live}}</ref> معدني وسيلن، جهڙوڪ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]]، مڇيگيري ۽ [[بين الاقوامي پاڻين]] تائين رسائي، جيڪا روس جي [[وولگا ندي]] ۽ ان کي [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ واهن وسيلي حاصل ٿئي ٿي، سڀ انهن ڳالهين جي نتيجي تي دارومدار رکن ٿا. وولگا تائين رسائي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان جهڙين [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم رياستن]] جي مارڪيٽي ڪارڪردگي ۽ معاشي گهڻ رخي واڌ لاءِ اهم آهي. اهو روس لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌندڙ اچ وڃ ان جي اندرين [[آبي رستن]] تي دٻاءُ وجهي ٿي، جيڪي ڪجهه هنڌن تي تمام گهڻو ڀرجي سگهن ٿا. جيڪڏهن قانوني طور هن آبي جسم کي سمنڊ قرار ڏنو وڃي ته ڪيترائي اڳوڻا فيصلا ۽ بين الاقوامي معاهدا پرڏيهي جهازن کي آزاد رسائي ڏيڻ جا پابند ڪن ٿا. جيڪڏهن ان کي ڍنڍ قرار ڏنو وڃي ته اهڙي ڪا ذميواري لاڳو نه ٿيندي. [[ماحول (حياتياتي ۽ طبعي)|ماحولياتي]] مسئلن جي حل ۽ بهتريءَ جو دارومدار پڻ سمنڊ جي قانوني حيثيت ۽ [[سرحد]]ن واري مسئلي تي آهي. [[File:Caspian Sea.jpg|thumb|upright=.8|ڪيسپين سمنڊ جو ڪنارو، [[داغستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع پنجئي رياستون سمنڊ ۾ بحري فوجون رکن ٿيون.<ref>{{citation |url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |title=The great Caspian arms race |periodical=Foreign Policy |date=June 2012 |access-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009234202/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |archive-date=2014-10-09 |url-status=live}}</ref> ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب فني لحاظ کان سمنڊ کي ڍنڍ سمجهيو ويو ۽ ان کي ٻن شعبن، ايراني ۽ سوويتي، ۾ ورهايو ويو؛ پر ان جا وسيلا، جيڪي ان وقت گهڻو ڪري مڇين تي ٻڌل هئا، گڏيل طور استعمال ڪيا ويندا هئا. ٻنهي شعبن جي وچ واري لڪير کي گڏيل ڍنڍ اندر هڪ بين الاقوامي سرحد سمجهيو ويندو هو، جيئن [[البرٽ ڍنڍ (آفريڪا)|البرٽ ڍنڍ]] ۾ آهي. سوويتي شعبي کي وڌيڪ چئن ساحلي جمهوريتن جي انتظامي شعبن ۾ ورهايو ويو هو. روس، قازقستان ۽ آذربائيجان پاڻ ۾ [[وچين لڪير]]ن جي بنياد تي ٻطرفا معاهدا ڪيا آهن. ٽنهي ملڪن پاران وچين لڪيرن جي استعمال سبب امڪان آهي ته مستقبل جي معاهدن ۾ علائقي جي حدبنديءَ لاءِ به اهوئي طريقو اختيار ڪيو ويندو. بهرحال، ايران پنجن ئي ملڪن جي وچ ۾ هڪ گڏيل گهڻ ڌريي معاهدي تي زور ڏئي ٿو ۽ سمنڊ مان پنجون حصو حاصل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آذربائيجان ۽ ايران جي وچ ۾ سمنڊ جي ڪجهه [[تيل جو ميدان|تيل جي ميدانن]] بابت اختلاف موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن ايراني گشتي ٻيڙين تڪراري علائقي ۾ ڳولا لاءِ آذربائيجان پاران موڪليل جهازن تي فائرنگ پڻ ڪئي آهي. آذربائيجان ۽ ترڪمانستان جي وچ ۾ به اهڙيون ئي ڇڪتاڻون رهيون آهن؛ ترڪمانستان جو دعويٰ آهي ته آذربائيجان هڪ اهڙي تيل جي ميدان مان طئي ٿيل مقدار کان وڌيڪ تيل ڪڍيو، جنهن کي ٻئي ڌريون گڏيل ميدان تسليم ڪن ٿيون. 2007ع ۾ ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي گڏجاڻيءَ ۾ هڪ اهڙي معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون، جنهن موجب رڳو انهن جهازن کي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جيڪي ڪنهن ساحلي رياست جو جهنڊو کڻن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |title=Russia Gets Way in Caspian Meet |access-date=2007-10-28 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120180954/http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |archive-date=2008-01-20}}</ref> پنجن رياستن جي وچ ۾ ڳالهيون لڳ ڀڳ 1990ع کان 2018ع تائين ڪڏهن تيز ۽ ڪڏهن سست رفتاري سان جاري رهيون. 2014ع ۾ [[آستراخان]] ۾ ٿيل چوٿين ڪيسپين سربراهي اجلاس ۾ نمايان اڳڀرائي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Contessi |first1=Nicola |title=Traditional Security in Eurasia: The Caspian Caught between Militarisation and Diplomacy |journal=The RUSI Journal |date=4 March 2015 |volume=160 |issue=2 |pages=50–57 |doi=10.1080/03071847.2015.1031525 }}</ref> ===ڪيسپين سربراهي اجلاس=== ڪيسپين سربراهي اجلاس پنجن ساحلي رياستن جي رياستي سربراهن جي سطح واري گڏجاڻي آهي.<ref name="summit">{{cite news |title=Five Leaders Attend Caspian Summit |url=https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |agency=RadioFreeEurope RadioLiberty |access-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813075806/https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |archive-date=2018-08-13 |url-status=live}}</ref> پنجون ڪيسپين سربراهي اجلاس 12 آگسٽ 2018ع تي قازقستان جي بندرگاهي شهر [[اڪٽائو]] ۾ ٿيو.<ref name="summit" /> پنجن ئي اڳواڻن ”ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن“ تي صحيحون ڪيون.<ref name="signed">{{cite news |title=Five States Sign Convention On Caspian Legal Status |url=https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |agency=Radio Free Europe |access-date=2022-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514205024/https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |archive-date=2022-05-14 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي نمائندن 28 سيپٽمبر 2018ع تي، اڪٽائو سربراهي اجلاس جي پيرويءَ طور، قازقستان جي گاديءَ واري شهر ۾ گڏجاڻي ڪئي. گڏجاڻيءَ جي ميزباني قازقستان جي سيڙپڪاري ۽ ترقي واري وزارت ڪئي. شرڪت ڪندڙن ڪيسپين علائقي بابت هر ٻن سالن کان پوءِ هڪ سيڙپڪاري فورم منعقد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea states to host sea-related investment forum every two years |url=https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |author-first1=Malika|author-last1=Orazgaliyeva|website=The Astana Times|access-date=2019-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425202109/https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |archive-date=2019-04-25 |url-status=live |date=2018-10-03}}</ref> ===ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن=== {{main|ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن}} پنجئي ساحلي رياستون ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن جي خاص ڪم ڪندڙ گروهن وسيلي سمنڊ جي قانوني طور پابند انتظام بابت گڏيل راءِ قائم ڪن ٿيون.<ref name="convlegalstatus">{{cite news |title=Are the Littoral States Close to Signing an Agreement on the Legal Status of the Caspian Sea? |newspaper=Jamestown |url=https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713174019/https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سربراهي اجلاس کان اڳ، 51هين خاص ڪم ڪندڙ گروهه جي گڏجاڻي مئي 2018ع ۾ [[آستانا]] ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪيترن معاهدن بابت اتفاق ٿيو: آمدورفت جي شعبي ۾ سهڪار، واپاري ۽ معاشي سهڪار، سمنڊ ۾ واقعن جي روڪٿام، دهشتگرديءَ جو مقابلو، منظم ڏوهن خلاف جنگ ۽ سرحدي سلامتيءَ ۾ سهڪار بابت معاهدا.<ref name="51agreement">{{cite web |title=The working group agreed on the provisional agenda of the Caspian summit and the draft of final document |url=http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |website=caspianbarrel.org |date=30 May 2018 |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713230521/http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪنوينشن هر پاڙيسري ملڪ کي {{cvt|15|mi|km|order=flip}} تائين علائقائي پاڻيءَ تي اختيار ڏئي ٿو، جنهن سان گڏ سطح تي {{cvt|10|mi|km|order=flip}} تائين مڇيگيريءَ جا خاص حق پڻ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن ته باقي حصو [[بين الاقوامي پاڻين]] طور برقرار رهي ٿو. ٻئي طرف، سمنڊ جي تري جي حدبندي اڃا غير مقرر آهي ۽ ملڪن جي وچ ۾ ٻطرفن معاهدن جي تابع آهي. اهڙيءَ ريت، قانوني لحاظ کان ڪيسپين سمنڊ نه مڪمل طور سمنڊ آهي ۽ نه ئي ڍنڍ.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |title=Is the Caspian a sea or a lake? |date=2018-08-16 |newspaper=[[The Economist]] |access-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ ڪنوينشن ڪيويار جي پيداوار، تيل ۽ گئس جي ڪڍاڻي ۽ فوجي استعمال بابت ضابطا طئي ڪري ٿو، پر اهو ماحولياتي مسئلن بابت ڪو ذڪر نٿو ڪري.<ref name="Nation-20190418" /> ===سرحد پار وهڪرا=== [[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن|يو اين اي سي اي]] ڪيترن اهڙن درياهن کي سڃاڻي ٿو، جيڪي بين الاقوامي سرحدون پار ڪري ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |title=Drainage basin of the Caspian Sea |publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe|UNECE]] |access-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731085742/http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |archive-date=2009-07-31 |url-status=live}}</ref> اهي هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.08);" |- ! style="width:40%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | درياهه ! style="width:60%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | ملڪ |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[اترڪ درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ايران]]، [[ترڪمانستان]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ڪورا (ڪيسپين سمنڊ)|ڪورا درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]]، [[جارجيا]]، [[ايران]]، [[ترڪي]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[يورال درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[قازقستان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سامور درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آذربائيجان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سولاڪ درياهه]] | rowspan="2" style="padding:9px; vertical-align:middle; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[جارجيا]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[تيريڪ درياهه]] |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] jih6bj0wtf3s14zep14x8onh6v6ia6f 397121 397120 2026-07-23T20:47:30Z Intisar Ali 8681 397121 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ===سياسي مسئلا === آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==علائقائي حيثيت== [[File:Baku Bulvar.jpg|right|thumb|ڪيسپين سمنڊ، آذربائيجان]] ===سامونڊي ڪنارو=== ڪيسپين سمنڊ جي لڳ ڀڳ {{cvt|4800|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري سان پنج رياستون واقع آهن. انهن ملڪن جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه هيٺين ريت آهي:<ref>{{Cite web |url=https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |title=Characteristics of Caspian Sea |access-date=2020-03-20 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190201/https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |url-status=live}}</ref> [[قازقستان]] – {{cvt|1422|km}} [[ترڪمانستان]] – {{cvt|1035|km}} [[ايران]] – {{cvt|728|km}} [[آذربائيجان]] – {{cvt|813|km}} [[روس]] – {{cvt|747|km}} ===ڳالهيون=== [[ايران]] ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ 1931ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب سمنڊ ٻنهي ملڪن جي گڏيل ملڪيت هو.<ref>{{cite journal |last1=Anyanova |first1=Ekaterina |title=Legal complications in the Caspian Sea |journal=International Journal of Private Law |date=2010 |volume=3 |issue=4 |pages=418 |article-number=35412 |doi=10.1504/IJPL.2010.035412 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirfendereski |first1=Guive |title=A Diplomatic History of the Caspian Sea |chapter=The Iranian and Soviet Sea (1931–1940) |date=2001 |pages=139–145 |doi=10.1057/9780230107571_33 |isbn=978-1-349-38711-3 }}</ref> 2000ع تائين ڪيسپين سمنڊ جي [[حدبندي لڪير|حدبندي]] بابت ان جي ڪناري تي واقع سڀني رياستن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن کان ڳالهيون جاري هيون. قانوني طور ان کي سمنڊ، ڍنڍ يا ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو آبي جسم قرار ڏيڻ سان حدبنديءَ جا اصول طئي ٿيڻا هئا، تنهنڪري اهو معاملو سخت بحث هيٺ رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |title=8.3 The Status of the Caspian Sea – Dividing Natural Resources Between Five Countries |author=Khoshbakht B. Yusifzade |publisher=Azer.com |access-date=2010-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202025049/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |archive-date=2010-02-02 |url-status=live}}</ref> معدني وسيلن، جهڙوڪ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]]، مڇيگيري ۽ [[بين الاقوامي پاڻين]] تائين رسائي، جيڪا روس جي [[وولگا ندي]] ۽ ان کي [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ واهن وسيلي حاصل ٿئي ٿي، سڀ انهن ڳالهين جي نتيجي تي دارومدار رکن ٿا. وولگا تائين رسائي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان جهڙين [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم رياستن]] جي مارڪيٽي ڪارڪردگي ۽ معاشي گهڻ رخي واڌ لاءِ اهم آهي. اهو روس لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌندڙ اچ وڃ ان جي اندرين [[آبي رستن]] تي دٻاءُ وجهي ٿي، جيڪي ڪجهه هنڌن تي تمام گهڻو ڀرجي سگهن ٿا. جيڪڏهن قانوني طور هن آبي جسم کي سمنڊ قرار ڏنو وڃي ته ڪيترائي اڳوڻا فيصلا ۽ بين الاقوامي معاهدا پرڏيهي جهازن کي آزاد رسائي ڏيڻ جا پابند ڪن ٿا. جيڪڏهن ان کي ڍنڍ قرار ڏنو وڃي ته اهڙي ڪا ذميواري لاڳو نه ٿيندي. [[ماحول (حياتياتي ۽ طبعي)|ماحولياتي]] مسئلن جي حل ۽ بهتريءَ جو دارومدار پڻ سمنڊ جي قانوني حيثيت ۽ [[سرحد]]ن واري مسئلي تي آهي. [[File:Caspian Sea.jpg|thumb|upright=.8|ڪيسپين سمنڊ جو ڪنارو، [[داغستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع پنجئي رياستون سمنڊ ۾ بحري فوجون رکن ٿيون.<ref>{{citation |url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |title=The great Caspian arms race |periodical=Foreign Policy |date=June 2012 |access-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009234202/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |archive-date=2014-10-09 |url-status=live}}</ref> ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب فني لحاظ کان سمنڊ کي ڍنڍ سمجهيو ويو ۽ ان کي ٻن شعبن، ايراني ۽ سوويتي، ۾ ورهايو ويو؛ پر ان جا وسيلا، جيڪي ان وقت گهڻو ڪري مڇين تي ٻڌل هئا، گڏيل طور استعمال ڪيا ويندا هئا. ٻنهي شعبن جي وچ واري لڪير کي گڏيل ڍنڍ اندر هڪ بين الاقوامي سرحد سمجهيو ويندو هو، جيئن [[البرٽ ڍنڍ (آفريڪا)|البرٽ ڍنڍ]] ۾ آهي. سوويتي شعبي کي وڌيڪ چئن ساحلي جمهوريتن جي انتظامي شعبن ۾ ورهايو ويو هو. روس، قازقستان ۽ آذربائيجان پاڻ ۾ [[وچين لڪير]]ن جي بنياد تي ٻطرفا معاهدا ڪيا آهن. ٽنهي ملڪن پاران وچين لڪيرن جي استعمال سبب امڪان آهي ته مستقبل جي معاهدن ۾ علائقي جي حدبنديءَ لاءِ به اهوئي طريقو اختيار ڪيو ويندو. بهرحال، ايران پنجن ئي ملڪن جي وچ ۾ هڪ گڏيل گهڻ ڌريي معاهدي تي زور ڏئي ٿو ۽ سمنڊ مان پنجون حصو حاصل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آذربائيجان ۽ ايران جي وچ ۾ سمنڊ جي ڪجهه [[تيل جو ميدان|تيل جي ميدانن]] بابت اختلاف موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن ايراني گشتي ٻيڙين تڪراري علائقي ۾ ڳولا لاءِ آذربائيجان پاران موڪليل جهازن تي فائرنگ پڻ ڪئي آهي. آذربائيجان ۽ ترڪمانستان جي وچ ۾ به اهڙيون ئي ڇڪتاڻون رهيون آهن؛ ترڪمانستان جو دعويٰ آهي ته آذربائيجان هڪ اهڙي تيل جي ميدان مان طئي ٿيل مقدار کان وڌيڪ تيل ڪڍيو، جنهن کي ٻئي ڌريون گڏيل ميدان تسليم ڪن ٿيون. 2007ع ۾ ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي گڏجاڻيءَ ۾ هڪ اهڙي معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون، جنهن موجب رڳو انهن جهازن کي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جيڪي ڪنهن ساحلي رياست جو جهنڊو کڻن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |title=Russia Gets Way in Caspian Meet |access-date=2007-10-28 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120180954/http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |archive-date=2008-01-20}}</ref> پنجن رياستن جي وچ ۾ ڳالهيون لڳ ڀڳ 1990ع کان 2018ع تائين ڪڏهن تيز ۽ ڪڏهن سست رفتاري سان جاري رهيون. 2014ع ۾ [[آستراخان]] ۾ ٿيل چوٿين ڪيسپين سربراهي اجلاس ۾ نمايان اڳڀرائي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Contessi |first1=Nicola |title=Traditional Security in Eurasia: The Caspian Caught between Militarisation and Diplomacy |journal=The RUSI Journal |date=4 March 2015 |volume=160 |issue=2 |pages=50–57 |doi=10.1080/03071847.2015.1031525 }}</ref> ===ڪيسپين سربراهي اجلاس=== ڪيسپين سربراهي اجلاس پنجن ساحلي رياستن جي رياستي سربراهن جي سطح واري گڏجاڻي آهي.<ref name="summit">{{cite news |title=Five Leaders Attend Caspian Summit |url=https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |agency=RadioFreeEurope RadioLiberty |access-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813075806/https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |archive-date=2018-08-13 |url-status=live}}</ref> پنجون ڪيسپين سربراهي اجلاس 12 آگسٽ 2018ع تي قازقستان جي بندرگاهي شهر [[اڪٽائو]] ۾ ٿيو.<ref name="summit" /> پنجن ئي اڳواڻن ”ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن“ تي صحيحون ڪيون.<ref name="signed">{{cite news |title=Five States Sign Convention On Caspian Legal Status |url=https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |agency=Radio Free Europe |access-date=2022-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514205024/https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |archive-date=2022-05-14 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي نمائندن 28 سيپٽمبر 2018ع تي، اڪٽائو سربراهي اجلاس جي پيرويءَ طور، قازقستان جي گاديءَ واري شهر ۾ گڏجاڻي ڪئي. گڏجاڻيءَ جي ميزباني قازقستان جي سيڙپڪاري ۽ ترقي واري وزارت ڪئي. شرڪت ڪندڙن ڪيسپين علائقي بابت هر ٻن سالن کان پوءِ هڪ سيڙپڪاري فورم منعقد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea states to host sea-related investment forum every two years |url=https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |author-first1=Malika|author-last1=Orazgaliyeva|website=The Astana Times|access-date=2019-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425202109/https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |archive-date=2019-04-25 |url-status=live |date=2018-10-03}}</ref> ===ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن=== {{main|ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن}} پنجئي ساحلي رياستون ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن جي خاص ڪم ڪندڙ گروهن وسيلي سمنڊ جي قانوني طور پابند انتظام بابت گڏيل راءِ قائم ڪن ٿيون.<ref name="convlegalstatus">{{cite news |title=Are the Littoral States Close to Signing an Agreement on the Legal Status of the Caspian Sea? |newspaper=Jamestown |url=https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713174019/https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سربراهي اجلاس کان اڳ، 51هين خاص ڪم ڪندڙ گروهه جي گڏجاڻي مئي 2018ع ۾ [[آستانا]] ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪيترن معاهدن بابت اتفاق ٿيو: آمدورفت جي شعبي ۾ سهڪار، واپاري ۽ معاشي سهڪار، سمنڊ ۾ واقعن جي روڪٿام، دهشتگرديءَ جو مقابلو، منظم ڏوهن خلاف جنگ ۽ سرحدي سلامتيءَ ۾ سهڪار بابت معاهدا.<ref name="51agreement">{{cite web |title=The working group agreed on the provisional agenda of the Caspian summit and the draft of final document |url=http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |website=caspianbarrel.org |date=30 May 2018 |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713230521/http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪنوينشن هر پاڙيسري ملڪ کي {{cvt|15|mi|km|order=flip}} تائين علائقائي پاڻيءَ تي اختيار ڏئي ٿو، جنهن سان گڏ سطح تي {{cvt|10|mi|km|order=flip}} تائين مڇيگيريءَ جا خاص حق پڻ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن ته باقي حصو [[بين الاقوامي پاڻين]] طور برقرار رهي ٿو. ٻئي طرف، سمنڊ جي تري جي حدبندي اڃا غير مقرر آهي ۽ ملڪن جي وچ ۾ ٻطرفن معاهدن جي تابع آهي. اهڙيءَ ريت، قانوني لحاظ کان ڪيسپين سمنڊ نه مڪمل طور سمنڊ آهي ۽ نه ئي ڍنڍ.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |title=Is the Caspian a sea or a lake? |date=2018-08-16 |newspaper=[[The Economist]] |access-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ ڪنوينشن ڪيويار جي پيداوار، تيل ۽ گئس جي ڪڍاڻي ۽ فوجي استعمال بابت ضابطا طئي ڪري ٿو، پر اهو ماحولياتي مسئلن بابت ڪو ذڪر نٿو ڪري.<ref name="Nation-20190418" /> ===سرحد پار وهڪرا=== [[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن|يو اين اي سي اي]] ڪيترن اهڙن درياهن کي سڃاڻي ٿو، جيڪي بين الاقوامي سرحدون پار ڪري ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |title=Drainage basin of the Caspian Sea |publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe|UNECE]] |access-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731085742/http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |archive-date=2009-07-31 |url-status=live}}</ref> اهي هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.08);" |- ! style="width:40%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | درياهه ! style="width:60%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | ملڪ |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[اترڪ درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ايران]]، [[ترڪمانستان]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ڪورا (ڪيسپين سمنڊ)|ڪورا درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]]، [[جارجيا]]، [[ايران]]، [[ترڪي]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[يورال درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[قازقستان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سامور درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آذربائيجان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سولاڪ درياهه]] | rowspan="2" style="padding:9px; vertical-align:middle; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[جارجيا]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[تيريڪ درياهه]] |} ==آمدورفت== جيتوڻيڪ ڪيسپين سمنڊ هڪ [[بند حوض|بند آبي حوض]] آهي، پر ان جو سڀ کان وڏو معاون درياهه، [[وولگا درياهه|وولگا]]، اهم جهاز راني واهن وسيلي [[وولگا–ڊان واهه|ڊان درياهه]] سان، ۽ ان ريت ڪاري سمنڊ سان، توڙي [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو|بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي. انهن مان شاخي واهه [[اتر ڊوينا واهه|اتر ڊوينا]] ۽ [[اڇو سمنڊ–بالٽڪ واهه|اڇي سمنڊ]] ڏانهن پڻ وڃن ٿا. ڪيسپين سمنڊ جو هڪ ٻيو معاون درياهه، [[ڪوما درياهه (روس)|ڪوما درياهه]]، [[ڪوما–مانيچ واهه|هڪ آبپاشي واهه]] وسيلي ڊان درياهه جي حوض سان ڳنڍيل آهي. سمنڊ پار مقرر وقتن تي هلندڙ [[ٻيڙين جي سروس|فيري خدمتون]]، جن ۾ [[ريل گاڏي کڻندڙ ٻيڙي|ريل گاڏيون کڻندڙ فيريون]] پڻ شامل آهن،<ref>{{Cite web |date=2024-10-30 |title=Train Ferries on the Caspian Sea as Part of the Middle Corridor |url=https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part5/automotive-roro-markets/train-ferries-on-the-caspian-sea-as-part-of-the-middle-corridor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228133823/https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part5/automotive-roro-markets/train-ferries-on-the-caspian-sea-as-part-of-the-middle-corridor/ |archive-date=28 Dec 2024 |access-date=2025-01-06 |website=Port Economics, Management and Policy |language=en-US}}</ref> خاص طور هيٺين هنڌن جي وچ ۾ هلن ٿيون: * [[ترڪمانباشي، ترڪمانستان|ترڪمانباشي]]، [[ترڪمانستان]]، جنهن کي اڳ [[ترڪمانباشي، ترڪمانستان|ڪراسنووڊسڪ]] چيو ويندو هو، ۽ [[باڪو]] * [[اڪٽائو]]، قازقستان ۽ باڪو * [[ڪوريڪ]]، قازقستان ۽ باڪو * ايران ۽ روس جا شهر، خاص طور مال برداريءَ لاءِ ===واهه=== هڪ [[بند حوض]] هئڻ سبب ڪيسپين سمنڊ جي حوض جو سمنڊ سان ڪو قدرتي ڳانڍاپو ناهي. [[وچئين دور]] کان واپاري ڪيترن ئي [[خشڪيءَ تان ٻيڙيون منتقل ڪرڻ|خشڪيءَ وارن گذرگاهن]] وسيلي ڪيسپين سمنڊ تائين پهچندا هئا، جيڪي وولگا ۽ ان جي معاون درياهن کي [[ڊان درياهه (روس)|ڊان درياهه]]، جيڪو [[ازوف سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندڙ مختلف درياهن سان ڳنڍيندا هئا. وولگا جي حوض کي بالٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيندڙ [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو#تاريخ|ابتدائي واهه]] ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ئي ٺاهيا ويا هئا. ان کان پوءِ واهن جا ڪيترائي منصوبا مڪمل ڪيا ويا آهن. ٻه جديد واهه نظام، جيڪي وولگا جي حوض ۽ ان ريت ڪيسپين سمنڊ کي کليل سمنڊ سان ڳنڍين ٿا، اهي [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] ۽ [[وولگا–ڊان واهه]] آهن. تجويز ڪيل [[پيچورا–ڪاما واهه]] هڪ اهڙو منصوبو هو، جنهن تي 1930ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي بحث ٿيندو رهيو. جهاز راني ان منصوبي ۾ ثانوي مقصد هو. ان جو بنيادي مقصد [[اتر وارن درياهن جو رخ بدلائڻ|پيچورا درياهه جي ڪجهه پاڻيءَ جو رخ بدلائي]]، جيڪو اتر منجمد سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، [[ڪاما درياهه]] وسيلي وولگا ڏانهن آڻڻ هو. ان جا مقصد آبپاشي ۽ ڪيسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح کي مستحڪم ڪرڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اهو سمجهيو پئي ويو ته پاڻيءَ جي سطح خطري واري تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. 1971ع دوران سوويت يونين پاران علائقي ۾ [[پرامن ايٽمي ڌماڪو|پرامن ايٽمي اڏاوتي تجربا]] پڻ ڪيا ويا. جون 2007ع ۾، پنهنجي تيل سان مالا مال ملڪ جي مارڪيٽن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ، [[قازقستان]] جي صدر [[نورسلطان نظربائيف]] ڪيسپين سمنڊ ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ {{cvt|700|km|0|abbr=off|adj=on}} ڊگهي رابطي واري واهه جي تجويز پيش ڪئي. اميد ڪئي وئي ته ”[[يوريشيا واهه]]“، جنهن کي [[مانيچ جهاز راني واهه]] پڻ چيو وڃي ٿو، سامونڊي ڪناري کان محروم قازقستان ۽ ٻين [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي ملڪن]] کي سامونڊي رياستن ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو ۽ کين واپار جي مقدار ۾ نمايان واڌ ڪرڻ جي قابل بڻائيندو. جيتوڻيڪ واهه روسي علائقي مان گذرندو، پر اهو قازقستان کي ڪيسپين سمنڊ تي موجود سندس بندرگاهن وسيلي فائدو پهچائيندو. قازقستان جي زراعت واري وزارت جي آبي وسيلن بابت ڪميٽي جي عملدارن موجب، واهه جو سڀ کان امڪاني رستو [[ڪوما–مانيچ هيٺاهين علائقو|ڪوما–مانيچ هيٺاهين علائقي]] مان گذرندو، جتي هن وقت درياهن ۽ ڍنڍن جو هڪ سلسلو اڳ ئي [[ڪوما–مانيچ واهه]] نالي آبپاشي واهه وسيلي ڳنڍيل آهي. [[وولگا–ڊان واهه]] کي جديد بڻائڻ هڪ ٻيو امڪاني طريقو هوندو.<ref>[http://www.businessweek.com/globalbiz/content/jul2007/gb2007079_528939.htm "Caspian Canal Could Boost Kazakh Trade"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090119021137/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/jul2007/gb2007079_528939.htm |date=2009-01-19 }} ''[[Business Week]]'' (2007-07-09)</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] lhk2s5aswk3730c9a56cvmabh2jrrvt 397122 397121 2026-07-23T20:48:39Z Intisar Ali 8681 397122 wikitext text/x-wiki {{Short description|يوروشيا ۾ ڍنڍ}} {{Infobox body of water | name = ڪئسپين سمنڊ | other_name = آذربائيجاني:خزر دنيزي, ترڪ:هزار دئڭزي, قزاخ:ڪاسپىي تەڭىزى, روسي:ڪاسپيئسڪوئي موري, فارسي:دريايِ مازندران-خزر-ڪاسپين, لاطيني:ڪاسپيئم ماري | image = File:Caspian Sea from orbit.jpg | caption = [[ٽيرا سيٽلائيٽ]] تان ڏٺل ڪئسپين سمنڊ | pushpin_relief = yes | pushpin_map = West Asia#Asia#Afro-Eurasia | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = دنيا ۾ ڪئسپين سمنڊ جو مقام | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = l | coords = {{Coord|42.0|N|50.5|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}} | type = [[قديم ڍنڍ]]، [[بند طاس]]، لوڻياٺي، دائمي، قدرتي | inflow = [[وولگا درياهه]]، [[يورال درياهه]]، [[ڪورا درياهه]]، [[تيريڪ درياهه]]، [[هراز درياهه]]، [[سفيد رود]] | outflow = [[ٻاڦ بڻجڻ]]، [[گارابوغازڪول]] | catchment = {{cvt|3626000|km2|sqmi}}<ref name="vanderLeeden"/> | basin_countries = [[ايران]]، [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]]، [[ترڪمانستان]]، [[روس]] (خاص طور [[آستراخان اوبلاست]]، [[داغستان]] ۽ [[ڪالميڪيا]]) | length = {{cvt|1030|km|mi|0}} | width = {{cvt|435|km|mi|0}} | area = {{cvt|389000|km2|0}} | depth = {{cvt|211|m|-1}} | max-depth = {{cvt|1025|m|-1}} | volume = {{cvt|78200|km3|cumi|-2}} | residence_time = 250 سال | shore = {{cvt|7000|km|mi|-2}} | elevation = {{cvt|−28|m|ft|0}} | frozen = | islands = [[:Category:Islands of the Caspian Sea|26+]] | islands_category = ڪئسپين سمنڊ جا ٻيٽ | cities = [[باڪو]] (آذربائيجان)، [[بندر انزلي]] (ايران)، [[آقتائو]] (قازقستان)، [[لنڪران]] (آذربائيجان)، [[ماخاچ قلعه]] (روس)، [[ترڪمان باشي]] (ترڪمانستان) (''ڏسو [[#جديد دور|مضمون]]'') | reference = <ref name="vanderLeeden">van der Leeden, Troise, and Todd, eds., ''The Water Encyclopedia''. Second Edition. Chelsea F.C., MI: Lewis Publishers, 1990, p. 196.</ref> | location = [[اوڀر يورپ]]، [[اولهه ايشيا]] ۽ [[وچ ايشيا]] }} '''ڪئسپين سمنڊ''' دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني [[آبي ذخيرو]] آهي، جنهن کي [[ايراضي موجب ڍنڍن جي فهرست|دنيا جي سڀ کان وڏي غير جيولوجيڪل ڍنڍ]] پڻ چيو وڃي ٿو، پر ان کي عام طور هڪ مڪمل [[سمنڊ]] طور سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{Cite news |date=2018-08-12 |title=Convention on the Legal Status of the Caspian Sea |language=en-US |newspaper=President Of Russia |url=http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220312030539/http://en.kremlin.ru/supplement/5328 |archive-date=2022-03-12}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018-08-16 |title=Is the Caspian a sea or a lake? |language=en-US |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |url-status=live |access-date=2022-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Zimnitskaya |first1=Hanna |last2=von Geldern |first2=James |title=Is the Caspian Sea a Sea; and Why Does it Matter? |journal=Journal of Eurasian Studies |date=January 2011 |volume=2 |issue=1 |pages=1–14 |doi=10.1016/j.euras.2010.10.009 |doi-access=free }}</ref> هي هڪ [[بند طاس]] (اينڊورھيئڪ بيسن) ۾ واقع آبي ذخيرو آهي، جيڪو [[يورپ]] ۽ [[ايشيا]] ٻنهي براعظمن ۾ پکڙيل آهي: [[قفقاز]] جي اوڀر ۾، [[وچ ايشيا]] جي وسيع [[اسٽيپ]] جي اولهه ۾، [[اوڀر يورپ]] ۾ [[ڏاکڻي روس]] جي زرخيز ميدانن جي ڏکڻ ۾، ۽ [[ايراني پليٽو]] جي اتر ۾. هي {{cvt|371000|km2|0}} جي مٿاڇري تي پکڙيل آهي (ان جي اوڀر ۾ واقع انتهائي لوڻياٺي [[گارابوغازڪول]] کان سواءِ)، جيڪا تقريباً [[جاپان]] جي ايراضي جي برابر آهي، ۽ ان جو مقدار {{cvt|78200|km3|cumi|sigfig=2}} آهي.<ref>{{Cite book |last=Leong |first=Goh Cheng |url=https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |title=Certificate Physics And Human Geography; Indian Edition |date=1995-10-27 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-562816-6 |pages=66 |language=en |access-date=2022-01-17 |archive-date=2022-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016144552/https://books.google.com/books?id=XhJ4RAAACAAJ&q=certificate+physical+and+human+geography |url-status=live }}</ref> ان جي [[لوڻياٺ]] لڳ ڀڳ 1.2٪ (12 گرام في لٽر) آهي، جيڪا سراسري [[سامونڊي پاڻي]] جي لوڻياٺ جو تقريباً هڪ ٽيون حصو آهي. ان جي اتر اوڀر ۾ [[قازقستان]]، اتر اولهه ۾ [[روس]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[آذربائيجان]]، ڏکڻ ۾ [[ايران]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[ترڪمانستان]] واقع آهن. ڪئسپين سمنڊ جو نالو قديم ايراني قوم [[ڪئسپي]] مان نڪتل آهي. هي ڍنڍ اتر کان ڏکڻ تائين لڳ ڀڳ {{cvt|1200|km}} ڊگهي آهي ۽ ان جي سراسري ويڪر {{cvt|320|km}} آهي. ان جي ڪل ايراضي {{cvt|386400|km2}} آهي ۽ ان جي مٿاڇري [[سمنڊ جي سطح]] کان لڳ ڀڳ {{cvt|27|m}} هيٺ آهي. ان ۾ مٺو پاڻي آڻيندڙ سڀ کان وڏو وهڪرو، [[يورپ]] جو سڀ کان ڊگهو [[وولگا درياهه]]، اتر واري گهٽ اونهي حصي ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. ان جا وچ ۽ ڏاکڻا حصا ٻه گهرا طاس بڻائن ٿا، جيڪي گرمي پد، لوڻياٺ ۽ حياتياتي نظام ۾ نمايان افقي فرق پيدا ڪن ٿا. ڏاکڻي حصي جو [[سامونڊي فرش]] سمنڊ جي سطح کان {{cvt|1023|m}} هيٺ پهچي ٿو، جيڪو [[ڍنڍ بائيڪال]] ۽ [[ڍنڍ ٽانگانيڪا]] کان پوءِ زمين تي سمنڊ کان ٻاهر ٽيون سڀ کان هيٺيون قدرتي [[جيولوجيڪل کوٽائي]] آهي. ڪئسپين سمنڊ [[ڍنڍ سپيريئر]] کان لڳ ڀڳ پنج ڀيرا وڏو آهي ۽ جانورن جي ڪيترين ئي قسمن جو گهر آهي. اهو خاص طور پنهنجي [[ڪيويار]] ۽ تيل جي صنعتن جي ڪري مشهور آهي. تيل جي صنعت مان پيدا ٿيندڙ آلودگي ۽ ان ۾ ڇوڙ ڪندڙ درياهن تي ٺهيل بندن ان جي ماحولياتي نظام کي سخت نقصان پهچايو آهي. اڳڪٿي ڪئي وئي آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل سبب هن سمنڊ جي سطح 9 کان 18 ميٽر (30–60 فوٽ) تائين گهٽجي ويندي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995">{{Cite journal |last=Dumont |first=Henri |date=October 1995 |title=Ecocide in the Caspian Sea |journal=Nature |volume=377 |issue=6551 |pages=673–674 |doi=10.1038/377673a0 |bibcode=1995Natur.377..673D }}</ref><ref name="TheConversation20201223">{{Cite web |last1=Wesselingh |first1=Frank |last2=Lattuada |first2=Matteo |date=2020-12-23 |title=The Caspian Sea is set to fall by 9 metres or more this century – an ecocide is imminent |url=http://theconversation.com/the-caspian-sea-is-set-to-fall-by-9-metres-or-more-this-century-an-ecocide-is-imminent-152229 |access-date=2023-06-29 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020" /> ==نالي جي معنيَ== ڪيسپئن لفظ غالب گمان مطابق [[ڏکڻ قفقاز]] يا ڏکڻ ڪوھ قاف جي [[ڪيسپي ماڻهو|ڪيسپي]] نالي رھاڪن جي نالي مان نڪتل آهي جيڪي ڪيسپئن سمنڊ جي ڏکڻ اولھ ۾ رھنندا ھيا<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9110540 Caspian Sea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080107011626/http://www.britannica.com/eb/article-9110540 |date=2008-01-07 }} in Encyclopædia Britannica.</ref> ان قبيلي جا ماڻھو ھاڻي ان علائقي ۾ ڪانہ آھن<ref>{{cite web |url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |title=Strabo. Geography. 11.3.1 |publisher=Perseus.tufts.edu |accessdate=2011-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511134502/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.01.0198:book=11:chapter=4&highlight=caspiane |archive-date=2011-05-11 |url-status=live }}</ref> عربن ھن سمنڊ کي بحر قزوين سڏيو<ref name="LPIran">''Iran'' (5th ed., 2008), by Andrew Burke and Mark Elliott, [http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf p. 28] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607152838/http://www.lonelyplanet.com/shop_pickandmix/previews/iran-5-history-preview.pdf |date=2011-06-07 }}, Lonely Planet Publications, {{ISBN|978-1-74104-293-1}}</ref> فارسي ۽ آذربائيجاني ٻولين ۾ ان کي درياء '''خضر''' يا درياء '''خزر''' سڏين ٿا. انھن ٻولين ۾ درياء جي معنيَ سمنڊ آھي. ترڪ ٻولي ۾ ان کي '''حضر''' سڏين ٿا. == سرحدي ملڪ == === موجوده سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|قازقستان}} * {{flag|روس}} ==== اوڀر ==== * {{flag|ترڪمانستان}} ==== اولهه ==== * {{flag|آذربائيجان}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|ايران}} === اڳوڻا سرحدي ملڪ === ==== اتر ==== * {{flag|سوويت يونين}} * {{flag|روسي سلطنت|1827}} ==== ڏکڻ ==== * {{flag|پهلوي ايران|1964}} * {{flag|صفوي ايران|1664}} ==== اولهه ==== * {{flag|عثماني سلطنت|1736}} == طبعي خاصيتون == === ٺهڻ === [[File:Paratethys Megalake Infographic 23X 2 EN.jpg|thumb|[[پيراٿيٿس سمنڊ]] جي کليل سمنڊن کان الڳ ٿيڻ سان هڪ عظيم ڍنڍ (Megalake) وجود ۾ آئي، جيڪا ڪئسپين سمنڊ ۽ ڀرپاسي جي ٻين آبي ذخيرن جو بنياد بڻي. ان عمل سبب سامونڊي جيوت، جهڙوڪ [[ويل مڇيون]] (Cetaceans) ۽ [[پِنِي پيڊ]] (Pinnipeds)، انهن بند آبي ذخيرن ۾ محدود ٿي ويا.]] ڪئسپين سمنڊ، [[ڏاکڻو ڪئسپين طاس]] ۾، [[ڪارو سمنڊ]] وانگر قديم [[پيراٿيٿس سمنڊ]] جو هڪ بچيل حصو آهي. تنهن ڪري ان جي سامونڊي تري جي بناوت عام سامونڊي [[بيسالٽ]] تي مشتمل آهي، نه ڪي براعظمي [[گرينائيٽ]] تي.<ref name="Kaz’min Verzhbitskii 2011 pp. 131–140">{{cite journal | last1=Kaz’min | first1=V. G. | last2=Verzhbitskii | first2=E. V. | title=Age and origin of the South Caspian Basin | journal=Oceanology | publisher=Pleiades Publishing Ltd | volume=51 | issue=1 | year=2011 | doi=10.1134/s0001437011010073 | pages=131–140| bibcode=2011Ocgy...51..131K }}</ref> اندازو آهي ته ان جي عمر لڳ ڀڳ 3 ڪروڙ (30 ملين) سال آهي،<ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/57999-caspian-sea-facts.html|title=Caspian Sea: Largest Inland Body of Water|author1=Jessie Szalay|date=24 February 2017|website=Live Science}}</ref> ۽ [[ديرين مائيوسين]] (Late Miocene) واري دور ۾، تقريباً 55 لک (5.5 ملين) سال اڳ، [[ٽيڪٽونڪ اڀار]] ۽ [[سمنڊ جي سطح]] ۾ گهٽتائي سبب اهو کليل سمنڊ کان الڳ ٿي زمين سان گهيريل آبي ذخيرو بڻجي ويو. [[پليائيوسين]] واري دور ۾ ڪئسپين سمنڊ نسبتاً ننڍڙي بند طاس واري ڍنڍ هو، پر پليائيوسين ۽ [[پلائسٽوسين]] جي وچ واري عبوري دور ۾ ان جي مٿاڇري جي ايراضي تقريباً پنج ڀيرا وڌي وئي.<ref name="VanBaak2019">{{cite journal |last1=Van Baak |first1=Christiaan G. C. |last2=Grothe |first2=Arjen |last3=Richards |first3=Keith |last4=Stoica |first4=Marius |last5=Aliyeva |first5=Elmira |last6=Davies |first6=Gareth R. |last7=Kuiper |first7=Klaudia F. |last8=Krijgsman |first8=Wout |date=March 2019 |title=Flooding of the Caspian Sea at the intensification of Northern Hemisphere Glaciations |journal=[[Global and Planetary Change]] |volume=174 |pages=153–163 |doi=10.1016/j.gloplacha.2019.01.007 |bibcode=2019GPC...174..153V |hdl=1871.1/00574e4b-fd93-4b99-8364-ff5e466c9c2d |hdl-access=free }}</ref> گرم ۽ خشڪ آبهوا وارن دورن ۾ هي بند سمنڊ تقريباً سڪي ويندو هو، جنهن دوران [[ٻاڦ ٿيڻ سان ٺهندڙ رسوبي]] (Evaporitic sediments) جهڙوڪ [[هيلائيٽ]] جا تهه جمع ٿيندا هئا. بعد ۾ اهي هوائن سان آيل رسوبن هيٺ ڍڪجي ويندا هئا ۽ هڪ [[ٻاڦياتي کوٽائي]] (Evaporite sink) جي صورت اختيار ڪندا هئا. جڏهن وري ٿڌي ۽ نمي واري آبهوا موٽي ايندي هئي ته اهو طاس ٻيهر پاڻي سان ڀرجي ويندو هو. اهڙن ٻاڦياتي تهن جا مثال [[ڀونوچ سمنڊ]] جي هيٺان پڻ موجود آهن. اتر کان مسلسل مٺو پاڻي اچڻ سبب ڪئسپين سمنڊ جو پاڻي اترئين حصي ۾ تقريباً مٺو هوندو آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف وڌڻ سان اهو آهستي آهستي وڌيڪ [[کارو پاڻي|کارو]] ٿيندو وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ لوڻياٺ ايران جي سامونڊي ڪناري وٽ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان علائقي مان وهندڙ درياهن جو پاڻي تمام گهٽ مقدار ۾ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |title=Sea Facts |work=Casp Info |access-date=2017-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226132449/http://www.caspinfo.net/content/content.asp?menu=0130000_000000 |archive-date=2017-02-26 |url-status=live}}</ref> هن وقت ڪئسپين سمنڊ جي سراسري لوڻياٺ ڌرتيءَ جي سمنڊن جي لوڻياٺ جي لڳ ڀڳ هڪ ٽئين حصي جي برابر آهي. [[گارابوغازڪول]] ڍنڍ، جيڪا 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ڪئسپين سمنڊ سان پاڻيءَ جي وهڪري جي بند ٿيڻ سبب تقريباً سڪي وئي هئي، بعد ۾ ٻيهر بحال ڪئي وئي. هن ڍنڍ جي لوڻياٺ معمول مطابق سمنڊ جي لوڻياٺ کان لڳ ڀڳ ڏهه ڀيرا وڌيڪ هوندي آهي.<ref name="web1">{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |title=Caspian Sea – Background |year=2009 |publisher=Caspian Environment Programme|url-status=usurped|archive-url=https://archive.today/20130703213331/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-Background.htm |archive-date=3 July 2013 |access-date=11 September 2012}}</ref> === جاگرافي === [[File:CaspianSeaDrainage v1.png|thumb|upright=1.23|ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري وارو علائقو. پيلو حصو ان جي (تقريباً) نيڪاليءَ واري طاس (ڊرينيج بيسن) کي ڏيکاري ٿو.]] ڪئسپين سمنڊ ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو اندروني آبي ذخيرو آهي، ۽ دنيا جي سڀني ڍنڍن جي پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 40–44٪ حصو اڪيلي سر پنهنجي اندر رکي ٿو.<ref name="irngaz">{{cite web |url=http://irangazette.com/12.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090122212158/http://irangazette.com/12.html |archive-date=2009-01-22 |title=Caspian Sea |work=Iran Gazette |access-date=2010-05-17}}</ref> ان جي ايراضي [[جرمني]] کان به وڏي آهي. ڪئسپين سمنڊ جا سامونڊي ڪنارا [[آذربائيجان]]، [[ايران]]، [[قازقستان]]، [[روس]] ۽ [[ترڪمانستان]] سان ملن ٿا. ڪئسپين کي ٽن جدا جدا طبعي علائقن ۾ ورهايو وڃي ٿو: اتر ڪئسپين، وچ ڪئسپين ۽ ڏاکڻو ڪئسپين.<ref name="hooshang1">{{cite book |author=Hooshang Amirahmadi |title=The Caspian Region at a Crossroad: Challenges of a New Frontier of Energy and Development |url=https://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |access-date=20 May 2012 |year=2000 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-312-22351-9 |pages=112– |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528022143/http://books.google.com/books?id=zMQp4_Shq90C&pg=PA112 |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> اتر ۽ وچ ڪئسپين جي وچ واري حد [[مانگشلاق اپٻيٽ|مانگشلاق]] حد آهي، جيڪا [[چيچن ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ٽيوب-ڪاراگان مان گذري ٿي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين جي وچ واري حد [[اپشيرون حد]] آهي، جيڪا [[يوروشيا]] جي براعظم ۽ قديم سامونڊي باقيات جي وچ ۾ ٽيڪٽونڪ عمل سان ٺهيل هڪ [[آبي سِل]] (Aquatic sill) آهي.<ref>{{cite journal |author=Khain V.E. Gadjiev A.N. Kengerli T.N. |title=Tectonic origin of the Apsheron Threshold in the Caspian Sea |journal=Doklady Earth Sciences |volume=414 |issue=1 |year=2007 |pages=552–556 |doi=10.1134/S1028334X07040149 |bibcode=2007DokES.414..552K}}</ref> اها [[چيلوف ٻيٽ]] ۽ ڪيپ ڪولي مان گذري ٿي.<ref name="dumont1">{{cite book |author1=Henri J. Dumont |author2=Tamara A. Shiganova |author3=Ulrich Niermann |title=Aquatic Invasions in the Black, Caspian, and Mediterranean Seas |url=https://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |access-date=20 May 2012 |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-1-4020-1869-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528030026/http://books.google.com/books?id=CFZqnCfulHwC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> [[گارابوغازڪول]] نار، ڪئسپين سمنڊ جي اوڀر طرف هڪ انتهائي لوڻياٺي نار آهي، جيڪا [[ترڪمانستان]] جو حصو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اها، ان تنگ زميني پٽي (Isthmus) سبب، جيڪا ان کي ڪئسپين کان جدا ڪري ٿي، هڪ الڳ ڍنڍ پڻ رهي آهي. انهن ٽنهي علائقن ۾ نمايان فرق موجود آهن. اتر ڪئسپين رڳو ڪئسپين جي ڪناري واري اٿلي سامونڊي پٽي (شيلف) تي مشتمل آهي،<ref name="kost1">{{cite book |author=A. G. Kostianoi and A. Kosarev |title=The Caspian Sea Environment |url=https://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |access-date=20 May 2012 |year=2005 |publisher=Birkhäuser |isbn=978-3-540-28281-5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130528012336/http://books.google.com/books?id=C1ajCHzI9OEC |archive-date=28 May 2013 |url-status=live}}</ref> ۽ تمام اٿلو آهي؛ ان ۾ ڪل پاڻيءَ جي مقدار جو هڪ سيڪڙو کان به گهٽ حصو موجود آهي، جڏهن ته ان جي سراسري کوٽائي صرف {{cvt|5|-|6|m|ft}} آهي. وچ ڪئسپين ڏانهن وڃڻ سان سمنڊ اوچتو گهرو ٿي وڃي ٿو، جتي سراسري کوٽائي {{cvt|190|m|ft|-1}} آهي.<ref name="dumont1"/> ڏاکڻو ڪئسپين سڀ کان وڌيڪ گهرو آهي، جتي سامونڊي کوٽائي {{cvt|1000|m|ft|-2}} کان به وڌيڪ آهي، جيڪا علائقي جي ٻين سمنڊن، جهڙوڪ [[فارس جي نار]]، کان گهڻي وڌيڪ آهي. وچ ۽ ڏاکڻي ڪئسپين ۾ ترتيبوار ڪل پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ 33٪ ۽ 66٪ حصو موجود آهي.<ref name="hooshang1"/> ڪئسپين سمنڊ جو اتر وارو حصو عام طور سياري ۾ ڄمي وڃي ٿو، ۽ تمام سخت سردين ۾ ڏاکڻي حصي ۾ به برف ٺهي سگهي ٿي.<ref>{{cite web |url=http://ann.az/en/?p=19304 |title=News Azerbaijan |work=ann.az |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130512051506/http://ann.az/en/?p=19304 |archive-date=12 May 2013 |url-status=live}}</ref> 130 کان وڌيڪ درياهه ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، جن مان سڀ کان وڏو [[وولگا درياهه]] آهي. ٻيو وڏو درياهه [[يورال درياهه]] اتر کان، ۽ [[ڪورا درياهه]] اولهه کان اچي ٿو. ماضيءَ ۾ وچ ايشيا جو [[آمو درياهه]] (اوڪسس) اوڀر طرف پنهنجو وهڪرو تبديل ڪري، هاڻي سڪي ويل [[ازبوئي درياهه]] جي پيٽ ذريعي ڪئسپين ۾ ڇوڙ ڪندو هو. ساڳيءَ ريت، ان کان وڌيڪ اتر ۾ [[سير درياهه]] به اڳ ڪئسپين ڏانهن رخ ڪندو هو. ڪئسپين سمنڊ ۾ ڪيترائي ننڍا ٻيٽ آهن، جيڪي گهڻو ڪري اترئين حصي ۾ واقع آهن ۽ جن جي گڏيل زميني ايراضي لڳ ڀڳ {{cvt|2000|km2|mi2}} آهي. اتر ڪئسپين سان لڳ [[ڪئسپين کاھي]] (ڪئسپين ڊپريشن) واقع آهي، جيڪو [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|27|m|ft|0}} هيٺ هڪ هيٺاهون علائقو آهي. [[وچ ايشيا]] جون وسيع [[اسٽيپ]]ون اتر اوڀر واري سامونڊي ڪناري تائين پکڙيل آهن، جڏهن ته [[قفقاز جبل]] اولهه واري ڪناري سان لڳل آهن. اتر ۽ اوڀر وارن علائقن جا [[حياتي علائقا]] ٿڌن براعظمي ريگستانن تي مشتمل آهن، جڏهن ته ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ مٿاهين زمين ۽ [[جبلن جي قطار]]ن سبب نسبتاً گرم آبهوا ملي ٿي. ڪئسپين جي چوڌاري آبهوا ۾ موجود انهن وڏن فرقن سبب هن علائقي ۾ تمام گهڻي [[حياتياتي گوناگوني]] پيدا ٿي آهي.<ref name="web1"/>{{clear left}} ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي ڪنارن جي ويجهو ڪيترائي ٻيٽ موجود آهن، پر سمنڊ جي گهري حصي ۾ ڪو به ٻيٽ موجود ناهي. [[اوغورجا آدا]] سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي. هي ٻيٽ {{cvt|37|km|0}} ڊگهو آهي، جتي [[گوئٽرڊ غزال]] آزاديءَ سان گهمندا رهن ٿا. اتر ڪئسپين ۾ اڪثر ٻيٽ ننڍا ۽ غيرآباد آهن، جهڙوڪ [[ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو (قازقستان)|ٽيوليني ٻيٽن جو مجموعو]]، جيڪو هڪ [[اهم پکين وارو علائقو]] (امپورٽنٽ برڊ ايريا – IBA) پڻ آهي. === آبهوا === ڪئسپين سمنڊ جي آبهوا مختلف علائقن ۾ هڪجهڙي نه آهي. ان جي اترئين حصي ۾ [[ٿڌي ريگستاني آبهوا]] (BWk)، [[ٿڌي نيم خشڪ آبهوا]] (BSk) ۽ [[نم براعظمي آبهوا]] (Dsa، Dfa) ملي ٿي، جڏهن ته ڏاکڻين حصن ۾ [[ڀونوچ سمنڊي آبهوا]] (Csa) ۽ [[نم نيم گرم آبهوا]] (Cfa) موجود آهي. === آبيات === [[File:Caspian Sea Kazakhstan Mangistau.jpg|thumb|[[آقتائو]]، منگستائو علائقو، [[قازقستان]] جي ويجهو ڪئسپين سمنڊ]] ڪئسپين سمنڊ ۾ سمنڊن ۽ ڍنڍن ٻنهي جون خاصيتون موجود آهن. ان کي اڪثر دنيا جي سڀ کان وڏي ڍنڍ طور درج ڪيو ويندو آهي، جيتوڻيڪ اهو [[مٺو پاڻي]] وارو ذخيرو نه آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي لوڻياٺ 1.2٪ آهي، جيڪا ان کي [[کارومٺو پاڻي]] (برئڪش واٽر) واري آبي ذخيرن جي درجي ۾ آڻي ٿي. پاڻيءَ جي مقدار جي لحاظ کان، ڪئسپين سمنڊ ۾ اتر آمريڪا جي پنجن ئي [[گريٽ ليڪس]] کي گڏ ڪرڻ کان به لڳ ڀڳ ساڍا ٽي ڀيرا وڌيڪ پاڻي موجود آهي. [[وولگا درياهه]] (جيڪو مجموعي ڇوڙ جو لڳ ڀڳ 80٪ فراهم ڪري ٿو) ۽ [[يورال درياهه]] ڪئسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا، پر [[ٻاڦ بڻجڻ]] کان سواءِ ان جو ڪو به قدرتي نيڪال وارو رستو موجود ناهي. ان ڪري ڪئسپين جو [[ماحولياتي نظام]] هڪ [[بند طاس]] (ڪلوزڊ بيسن) تي ٻڌل آهي، جنهن جي سامونڊي سطح جي تاريخ دنيا جي سمنڊن جي [[يوسٽيٽڪ]] (Eustatic) سطح کان آزاد رهي آهي. گذريل ڪيترين ئي صدين دوران ڪئسپين سمنڊ جي سطح ڪيترائي ڀيرا گهٽجي ۽ وڌي آهي، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي تبديليون تمام تيزيءَ سان به ٿيون آهن. ڪجهه روسي مؤرخ، جهڙوڪ [[ليو گوميليوف]]، دعويٰ ڪن ٿا ته ڏهين صدي عيسويءَ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب [[خزر]] سلطنت جا سامونڊي شهر ٻڏي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ خزرن پنهنجي علائقي جو لڳ ڀڳ ٻه ٽيهه حصو وڃائي ڇڏيو.<ref>{{Cite journal |last=Gumilev |first=Lev Nikolayevich |date=1967 |title=New Data on the History of the Khazars |url=https://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |journal=Acta Archaeologica Academiae Scientiarum Hungaricae |volume= |page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181102224342/http://real-j.mtak.hu/188/1/ACTAARCHEOLOGICA_19.pdf |archive-date=2 November 2018}}</ref> صدين کان وٺي ڪئسپين سمنڊ جي سطح ۾ ٿيندڙ تبديليون [[وولگا درياهه]] جي وهڪري سان هم آهنگ رهيون آهن، جيڪو وري پنهنجي وسيع نيڪالي واري طاس ۾ پوندڙ برساتن تي دارومدار رکي ٿو. برسات جو مقدار انهن اتر ائٽلانٽڪ هوائي دٻاءَ وارن نظامن (نارٿ ايٽلانٽڪ ڊپريشنس) جي اچڻ وڃڻ سان لاڳاپيل آهي، جيڪي اندروني علائقن تائين پهچن ٿا، ۽ اهي وري [[اتر ائٽلانٽڪ اوسيليشن]] جي چڪرن کان متاثر ٿين ٿا. ان ڪري ڪئسپين سمنڊ جي سطح هزارين ڪلوميٽر پري اتر اولهه ۾ موجود فضائي حالتن سان به لاڳاپيل آهي.<ref>{{Cite web |title=Temperature and precipitation in the Caspian Sea Region {{!}} GRID-Arendal |url=https://www.grida.no/resources/5762 |access-date=2021-07-05 |website=www.grida.no |archive-date=2021-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210526160858/https://www.grida.no/resources/5762 |url-status=live }}</ref> سمنڊ جي سطح ۾ آخري مختصر مدتي چڪر 1929ع کان 1977ع تائين تقريباً {{cvt|3|m|0}} جي گهٽتائي سان شروع ٿيو، جنهن کان پوءِ 1977ع کان 1995ع تائين سطح ٻيهر تقريباً {{cvt|3|m|0}} وڌي وئي. ان کان پوءِ سطح ۾ نسبتاً ننڍيون تبديليون اينديون رهيون آهن.<ref>{{cite web |url=http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html |archive-date=2011-07-24 |title=Welcome to the Caspian Sea Level Project Site |publisher=Caspage.citg.tudelft.nl |access-date=2010-05-17}}</ref> موجوده سائنسي اڳڪٿين موجب [[آبهوا جي تبديلي]] سبب سال 2100ع تائين ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ 21 ميٽر تائين گهٽجي سگهي ٿي.<ref name=":0" /> === ماحولياتي تباهي === [[وولگا درياهه]]، جيڪو يورپ جو سڀ کان ڊگهو درياهه آهي، يورپ جي زميني ايراضيءَ جي لڳ ڀڳ 20٪ حصي جو پاڻي نيڪال ڪري ٿو ۽ ڪئسپين سمنڊ ۾ ايندڙ پاڻيءَ جو تقريباً 80٪ فراهم ڪري ٿو. ان جي هيٺئين وهڪري ۾ وسيع ترقياتي سرگرمين سبب ڪيترائي ڪيميائي ۽ حياتياتي آلودگي پيدا ڪندڙ مادا بنا ضابطي جي درياهه ۾ شامل ٿيندا رهيا آهن. [[گڏيل قومن جو ماحولياتي پروگرام]] (UNEP) خبردار ڪيو آهي ته ڪئسپين سمنڊ "تيل جي کوٽائي ۽ صفائي، سامونڊي تيل جي کوهن، ايٽمي بجلي گهرن مان نڪرندڙ تابڪار فضلي، ۽ خاص طور وولگا درياهه ذريعي ايندڙ اڻ صفا ٿيل نيڪال جي پاڻي ۽ صنعتي فضلي جي تمام وڏي آلودگيءَ جو بار برداشت ڪري رهيو آهي".<ref name="Nation-20190418">{{cite news |title=Caviar pool drains dry as Caspian Sea slides towards catastrophe |url=https://www.nationthailand.com/detail/opinion/30367864 |access-date=2019-04-18 |work=The Nation |agency=Agence France-Presse |date=2019-04-18 |location=Bangkok |archive-url=https://web.archive.org/web/20190417191035/http://www.nationmultimedia.com/detail/opinion/30367864 |archive-date=2019-04-17 |url-status=live}}</ref> ڪئسپين علائقي ۾ [[فوسل ايندھن]] جي کوٽائي ۽ آمدرفت جون وسيع سرگرميون پڻ ماحول لاءِ هڪ وڏو خطرو آهن. مثال طور، [[باڪو]] جي سامهون واقع [[ولف ٻيٽ]] تي پيٽروڪيميڪل صنعت سبب شديد ماحولياتي نقصان ٿيو آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ان علائقي ۾ رهندڙ سامونڊي پکين جي نسلن جو تعداد نمايان طور گهٽجي ويو آهي. سمنڊ جي هيٺان موجود ۽ رٿيل تيل ۽ قدرتي گئس جون پائيپ لائينون به ماحولياتي خطرن ۾ وڌيڪ اضافو ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20100413172855/http://www.caspianenvironment.org/newsite/Caspian-EnvironmentalIssues.htm |url-status=usurped |archive-date=13 April 2010 |title=Caspian Environment Programme |publisher=caspianenvironment.org |access-date=30 October 2012}}</ref> ڪئسپين سمنڊ جي هيٺان وڏي تعداد ۾ موجود [[گاري وارا آتش فشان]] (مڊ وولڪينوز) کي 5 جولاءِ 2021ع تي [[باڪو]] کان لڳ ڀڳ 75 ڪلوميٽر پري لڳل وڏي باهه جو ممڪن سبب قرار ڏنو ويو. آذربائيجان جي سرڪاري تيل ڪمپني [[سوڪار]] (SOCAR) موجب شروعاتي ڄاڻ مان ظاهر ٿيو ته اها باهه هڪ گاري واري آتش فشان مان نڪرندڙ گاري ۽ ٻرندڙ گئس سبب لڳي هئي.<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Investigates Large Fire In Caspian Sea |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |access-date=2021-07-05 |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=5 July 2021 |language=en |archive-date=2021-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210705065617/https://www.rferl.org/a/azerbaijan-caspian-fire-explosion/31341309.html |url-status=live }}</ref> [[File:Area reductions arising from sea level decline scenarios for ecologically important areas in the Caspian Sea.png|thumb|ڪئسپين سمنڊ ۾ پاڻيءَ جي سطح گهٽجڻ جي مختلف منظرنامن هيٺ ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقن جي ايراضيءَ ۾ گهٽتائي]] اندازو لڳايو ويو آهي ته 21هين صدي دوران [[گلوبل وارمنگ]] سبب ٻاڦ ٿيڻ جي رفتار ۾ واڌ ۽ [[ريگستاني ٿيڻ]] جي عمل جي نتيجي ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح {{cvt|9–18|m|-1}} تائين گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان وڏي پيماني تي [[ماحولياتي تباهي]] (ايڪوسائيڊ) جو خطرو پيدا ٿيندو.<ref name="Dumont1995" /><ref name="TheConversation20201223" /><ref name="PrangeWilkeWesselingh2020">{{cite journal |language=en |title=The other side of sea level change |year=2020 |doi=10.1038/s43247-020-00075-6 |last1=Prange |first1=Matthias |last2=Wilke |first2=Thomas |last3=Wesselingh |first3=Frank P. |journal=Communications Earth & Environment |volume=1 |issue=1 |page=69 |bibcode=2020ComEE...1...69P |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-12-25 |title=Scientists Sound the Alarm Over Fast-Shrinking Caspian Sea |url=https://www.themoscowtimes.com/2020/12/25/scientists-sound-the-alarm-over-fast-shrinking-caspian-sea-a72484 |access-date=2023-06-29 |website=The Moscow Times |language=en}}</ref> وچولي کان اعليٰ [[آبهوا جي تبديلي جا منظرناما|گرين هائوس گئس اخراج وارن منظرنامن]] موجب جيڪڏهن پاڻيءَ جي سطح وڌ ۾ وڌ {{cvt|18|m|-1}} تائين گهٽجي وڃي، ته لڳ ڀڳ {{cvt|143000|km2}} ايراضي خشڪي ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جيڪا موجوده آبي ايراضيءَ ۾ 37٪ گهٽتائي جي برابر هوندي.<ref name=":0">{{Cite journal |last1=Court |first1=Rebecca |last2=Lattuada |first2=Matteo |last3=Shumeyko |first3=Nataliya |last4=Baimukanov |first4=Mirgaliy |last5=Eybatov |first5=Tariyel |last6=Kaidarova |first6=Altynay |last7=Mamedov |first7=Elchin V. |last8=Rustamov |first8=Eldar |last9=Tasmagambetova |first9=Aselle |last10=Prange |first10=Matthias |last11=Wilke |first11=Thomas |last12=Hassall |first12=Christopher |last13=Goodman |first13=Simon J. |date=2025-04-10 |title=Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure |journal=Communications Earth & Environment |language=en |volume=6 |issue=1 |pages=261 |doi=10.1038/s43247-025-02212-5 |bibcode=2025ComEE...6..261C |doi-access=free }}</ref> اهڙي صورتحال ۾ ڪئسپين سمنڊ جا تقريباً سڀئي ماحولياتي لحاظ کان اهم علائقا پاڻيءَ جي سطح ۾ وڏي گهٽتائي جو شڪار ٿيندا.<ref name=":0" /> {{anchor|Protocol for the Protection}} 23 آڪٽوبر 2021ع تي قازقستان جي صدر [[قاسم جومارت توقائيف]] ڪئسپين سمنڊ کي زميني ذريعن مان پيدا ٿيندڙ آلودگي کان بچائڻ بابت پروٽوڪول تي صحيون ڪيون، جنهن جو مقصد ڪئسپين سمنڊ جي [[حياتياتي گوناگوني]] جو وڌيڪ مؤثر تحفظ يقيني بڻائڻ هو.<ref>{{Cite web |last=Satubaldina |first=Assel |date=2021-11-03 |title=President Tokayev Pledges to Better Protect Caspian Sea Biodiversity by Signing Caspian Sea Protection Protocol |url=https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |access-date=2021-11-03 |website=The Astana Times |language=en |archive-date=2021-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211103123928/https://astanatimes.com/2021/11/president-tokayev-pledges-to-better-protect-caspian-sea-biodiversity-by-signing-caspian-sea-protection-protocol/ |url-status=live }}</ref> جولاءِ 2025ع ۾ ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح تاريخ ۾ پهريون ڀيرو سڀ کان هيٺين رڪارڊ ٿيل سطح تي پهتي، جيڪا [[سمنڊ جي سطح]] کان {{cvt|29|m}} کان به وڌيڪ هيٺ هئي.<ref>{{Cite web |date=2025-07-23 |title=The Caspian Sea Hits Historic Low - The Times Of Central Asia |url=https://timesca.com/the-caspian-sea-hits-historic-low/ |access-date=2025-07-28 |language=en-US}}</ref> == ٻوٽا ۽ جانور == === ٻوٽا === [[File:Ghaleye Rud Khan (40) 4.jpg|thumb|ايران جا اترئين [[ڪئسپين هيرڪانيائي گڏيل ٻيلا]]، [[البرز جبلن جو سلسلو|البرز جبلن]] وسيلي ڪئسپين سمنڊ مان ايندڙ نمي محفوظ ٿيڻ سبب قائم رهن ٿا.]] 1995ع کان 1996ع جي وچ ۾ ڪئسپين سمنڊ جي سطح وڌڻ سبب آبي نباتات جي ناياب جنسن لاءِ موجود رهائشي ماڳن جو انگ گهٽجي ويو. ان جو سبب نون ٺهيل ساحلي [[لئگون]]ن ۽ آبي ذخيرن ۾ ٻج پيدا ڪندڙ مواد جي عام کوٽ کي قرار ڏنو ويو آهي.<ref>{{Cite web |title=Caspian Sea Biodiversity Project - Biodiversity Report |url=https://www.zin.ru/projects/caspdiv/biodiversity_report.html |access-date=2021-07-05 |website=www.zin.ru |archive-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210116045240/http://zin.ru/projects/CaspDiv/biodiversity_report.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Grillo |first1=Oscar |url=https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |title=Ecosystems Biodiversity |last2=Venora |first2=Gianfranco |date=2011-12-16 |publisher=BoD – Books on Demand |isbn=978-953-307-417-7 |language=en |access-date=2021-07-24 |archive-date=2022-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221018022526/https://books.google.com/books?id=-XSfDwAAQBAJ&q=lack+of+seeding+material+in+newly+formed+coastal+lagoons+and+water+bodies+reducing+habitat+caspian+sea&pg=PA174 |url-status=live }}</ref> روس جون ڪيتريون ناياب ۽ مقامي ٻوٽن جون جنسون [[وولگا ڊيلٽا]] جي [[وير ڀاٽ وارو علائقو|وير ڀاٽ وارن علائقن]] ۽ [[سامور درياهه]] جي ڊيلٽا وارن [[درياهي ڪناري وارا ٻيلا|درياهي ڪناري جي ٻيلن]] سان لاڳاپيل آهن. سامونڊي ڪنارو پڻ انهن ٻوٽن لاءِ هڪ منفرد پناهه گاهه آهي، جيڪي [[وچ ايشيائي اترئين ريگستان|وچ ايشيا جي ريگستانن]] جي ڍري واريءَ سان مطابقت اختيار ڪري چڪا آهن. ٻوٽن جي جنسن جي ڪاميابيءَ سان پاڙ پڪڙڻ ۾ مکيه رڪاوٽون ڀرپاسي جي ڊيلٽائن ۾ آبياتي بي توازني، [[پاڻيءَ جي آلودگي]] ۽ زمين جي ٻيهر بحاليءَ جون مختلف سرگرميون آهن. ڪئسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح ۾ تبديلي پڻ اڻ سڌيءَ طرح اهو سبب بڻجي ٿي، جنهن ڪري ٻوٽا پاڙون نٿا پڪڙي سگهن. اهي عنصر وولگا ڊيلٽا جي آبي ٻوٽن، جهڙوڪ ''[[آلڊرووانڊا ويسيڪولوسا]]'' ۽ اتان جي مقامي ''[[نيلمبو|نيلمبو ڪئسپيڪا]]''، کي متاثر ڪن ٿا. سامور درياهه جي ڊيلٽا ۾ ٻوٽن جون هڪ هزار کان وڌيڪ جنسون ملن ٿيون، جن ۾ منفرد معتدل [[ويڪرن پنن وارو وڻ|ويڪرن پنن وارا ٻيلا]] ۽ [[ٽئين ارضياتي دور]] کان موجود استوائي [[ليانا]] ٻيلا شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=Western Asia: Along the coast of the Caspian Sea in Russia, Kazakhstan, Turkmenistan, and Iran {{!}} Ecoregions {{!}} WWF|url=https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|access-date=2021-07-05|website=World Wildlife Fund|language=en|archive-date=2013-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501055700/https://www.worldwildlife.org/ecoregions/pa1308|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Samursky Forest |url=https://geomerid.com/en/place/samursky-forest-dagestan/overview/ |publisher=Geomerid |access-date=10 November 2025}}</ref> 2018ع ۾ [[سامورسڪي قومي پارڪ]] قائم ڪيو ويو، جيڪو سامور درياهه جي ڊيلٽا جي وڏي حصي کي تحفظ فراهم ڪري ٿو. 2019ع کان [[يونيسڪو]] ايران جي [[مازندران]] واري علائقي جي سرسبز [[هيرڪانيائي ٻيلا|هيرڪانيائي ٻيلن]] کي درجي (ix) تحت عالمي ورثي واري ماڳ طور تسليم ڪيو آهي.<ref>{{cite web |title=Hyrcanian Forests |website=UNESCO World Heritage Centre |date=July 1, 2022 |url=https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |access-date=July 21, 2022 |archive-date=July 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190712015840/https://whc.unesco.org/en/list/1584/ |url-status=live }}</ref> === جانور === [[File:Benthophilus granulosus.jpg|thumb|اڪثر [[ٽيڊپول گوبي|ٽيڊپول گوبيون]] (''بينٿوفيلس'') رڳو ڪئسپين سمنڊ جي طاس ۾ ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/>]] [[ڪئسپين ڪڇون]] (''مائوريمس ڪئسپيڪا'')، جيتوڻيڪ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ به ملي ٿي، پر مڪمل طور مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ جنس آهي. [[زيبرا مسل]] ڪئسپين ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي طاسن جي مقامي جنس آهي، پر ٻين هنڌن تي متعارف ڪرائڻ کان پوءِ اها [[حملو ڪندڙ جنس]] بڻجي چڪي آهي. هن علائقي جي نالي پٺيان ڪيترين جنسن جا نالا رکيا ويا آهن، جن ۾ [[ڪئسپين گل]] ۽ [[ڪئسپين ٽرن]] شامل آهن. [[ڪئسپين سيل]] (''پوسا ڪئسپيڪا'') ڪئسپين سمنڊ سان [[مقامي جنس|مخصوص]] واحد آبي کيرپياڪ جانور آهي. اها انهن تمام ٿورين [[پِنِي پيڊ|سيل جنسن]] مان هڪ آهي، جيڪي اندروني پاڻين ۾ رهن ٿيون، پر سمنڊ جي آبياتي ماحول سبب اها [[مٺي پاڻيءَ جي سيل|مٺي پاڻيءَ ۾ رهندڙ سيلن]] کان مختلف آهي. هڪ صدي اڳ ڪئسپين سمنڊ ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ [[ڪئسپين سيل|سيلون]] رهنديون هيون. اڄ انهن مان 10٪ کان به گهٽ بچيون آهن.<ref name="Nation-20190418" /> [[گوبستان جي پٿريلي چترڪاري]] بابت آثار قديمه جي اڀياسن مان اهڙين امڪاني سامونڊي جنسن جي سڃاڻپ ٿي آهي، جن ۾ [[سيٽيشين]]، [[بيلين ويل]] کان وٺي [[ڊولفن]]ن تائين،<ref name=Gallagher2 /><ref>{{Cite journal |last=Фараджева |first=Малахат |date=2015 |title=Культурно-исторический контекст археологического комплекса Гобустан |url=https://www.academia.edu/25303267 |journal=Российская Археология |issue=4 |pages=50–63 |via=Acedemia.edu |access-date=2019-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221111930/https://www.academia.edu/25303267/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%BE-%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0_%D0%93%D0%BE%D0%B1%D1%83%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD |archive-date=2019-02-21 |url-status=live}}</ref> ۽ [[آڪ]]، جيڪي گهڻو ڪري [[ٿلهي چهنب وارو مُر|برونچز گليمٽ]] ٿي سگهن ٿا، شامل آهن.<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH /> جيتوڻيڪ [[ڪيچڪداش جبل]] تي موجود پٿريلي چترڪاريءَ بابت خيال آهي ته اها يا ته [[چهنبدار ويل]] يا [[ڊولفن]] ڏيکاري ٿي،<ref name=Gallagher2 /><ref name=GH>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Subject Matter |url=http://gobustan.si.edu/subject_matter |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044339/http://gobustan.si.edu/subject_matter |archive-date=2015-04-28}}</ref> پر ان جي وڏي جسامت، يعني 430 سينٽي ميٽر ڊيگهه، سبب اها مشهور [[بيلوگا اسٽرجن]] جي تصوير پڻ ٿي سگهي ٿي. اهي [[پٿريلي نقش]] ممڪن طور ظاهر ڪن ٿا ته موجوده ڪئسپين سمنڊ ۽ [[اتر قطبي سمنڊ]]، [[اتر سمنڊ]] يا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ تاريخي سامونڊي رابطي سبب ڪئسپين سمنڊ ۾ سامونڊي جانور شايد [[چوٿين ارضياتي دور]]، يا ان کان به پوءِ [[آخري برفاني دور]] يا [[قديم تاريخ|قديم زماني]] تائين موجود رهيا هجن. ان جي پٺڀرائي موجوده مقامي سامونڊي جنسن، جهڙوڪ [[سيراسٽوڊرما گلوڪم|لئگون ڪاڪل]]، جي موجودگيءَ سان به ٿئي ٿي، جنهن بابت جينياتي طور ثابت ڪيو ويو آهي ته اها ڪئسپين ۽ ڪاري سمنڊ وارن علائقن مان پيدا ٿي آهي.<ref name=Gallagher2>{{cite web |last=Gallagher |first=Ronnie |year=2011 |url=https://www.academia.edu/45573774 |title=The Ice Age Rise and Fall of the Ponto Caspian: Ancient Mariners and the Asiatic Mediterranean |website= Stratigraphy and Sedimentology of Oil-gas Basins (pp. 48-68) on [[Academia.edu]] |access-date=2024-02-15}}</ref><ref>{{cite web |publisher=The [[سمٿسونين ادارو]] |title=Gobustan Petroglyphs – Methods & Chronology |url=http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |access-date=2015-01-19 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150428044511/http://gobustan.si.edu/dating_methods_chronology |archive-date=2015-04-28}}</ref> سمنڊ جي [[نيڪاليءَ وارو طاس|طاس]]، جنهن ۾ درياهن جهڙا ان سان لاڳاپيل آبي ذخيرا پڻ شامل آهن، ۾ مڇين جون 160 مقامي جنسون ۽ [[ذيلي جنس]]ون موجود آهن، جيڪي 60 کان وڌيڪ [[نسل|نسلن]] سان واسطو رکن ٿيون.<ref name=Naseka2009>Naseka, A.M. and Bogutskaya, N.G. (2009). "Fishes of the Caspian Sea: zoogeography and updated check-list". ''Zoosystematica Rossica'' 18(2): 295–317.</ref> انهن جنسن ۽ ذيلي جنسن مان لڳ ڀڳ 62٪ [[مقامي هجڻ|مقامي]] آهن، ۽ ساڳيءَ ريت 4 کان 6 نسل، جن جو صحيح انگ [[حياتياتي درجابندي|درجابنديءَ]] جي طريقي تي دارومدار رکي ٿو، پڻ مقامي آهن. پاڻ ڍنڍ ۾ 115 مقامي جنسون آهن، جن مان 73 يعني 63.5٪ رڳو هتي ملن ٿيون.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ موجود 50 کان وڌيڪ نسلن مان 3 کان 4 نسل مقامي آهن: ''[[اناتيروسٽرم]]''، ''[[ڪئسپيومائزان]]''، ''[[پونٽيڪولا باٿيبيئس|خزر]]''، جنهن کي اڪثر ''[[پونٽيڪولا]]'' ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، ۽ ''[[هيرڪانوگوبيئس]]''.<ref name=Naseka2009/> پاڻ ڍنڍ ۾ سڀ کان وڌيڪ جنسن وارا خاندان [[گوبي مڇيون]]، جن جون 35 جنسون ۽ ذيلي جنسون آهن، [[سائپرنڊ]]، جن جون 32، ۽ [[ڪلوپيئڊ]]، جن جون 22 جنسون آهن. خاص طور ٻن نسلن ۾ تمام گهڻيون جنسون آهن: ''[[الوسا]]'' ۾ 18 مقامي جنسون يا ذيلي جنسون ۽ ''[[بينٿوفيلس]]'' ۾ 16 مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> ٻين مقامي جنسن جي مثالن ۾ ''[[ڪلوپيونيلا]]'' جون چار جنسون، ''[[گوبيو وولجنسس]]''، ''[[روٽيلس]]'' جون ٻه جنسون، ''[[سابانيويا]]'' جون ٽي جنسون، ''[[اسٽينوڊس ليوسيڪٿس]]''، ''[[سالمو]]'' جون ٻه جنسون، ''[[ميسوگوبيئس]]'' جون ٻه جنسون ۽ ''[[نيوگوبيئس]]'' جون ٽي جنسون شامل آهن.<ref name=Naseka2009/> گهڻيون غيرمقامي مقامي جنسون يا ته ڪاري سمنڊ جي طاس سان گڏيل آهن يا وڏي پيماني تي پکڙيل [[پيلئارڪٽڪ]] جنسون آهن، جهڙوڪ [[ڪروشيئن ڪارپ]]، [[پروشين ڪارپ]]، [[عام ڪارپ]]، [[عام بريم]]، [[عام بليڪ]]، [[اسپ مڇي|اسپ]]، [[اڇي بريم]]، [[سن بليڪ]]، [[عام ڊيس]]، [[عام روچ]]، [[عام رڊ]]، [[يورپي چب]]، [[پيليڪس ڪلٽراٽس|سيڪل]]، [[ٽينچ]]، [[يورپي ويدر فش]]، [[ويلس ڪيٽ فش]]، [[اترئين پائيڪ]]، [[بربٽ]]، [[يورپي پرچ]] ۽ [[زينڊر]].<ref name=Naseka2009/> ڪئسپين سمنڊ مان لڳ ڀڳ 30 غيرمقامي [[متعارف ڪرايل جنس|متعارف ڪرايل]] مڇين جون جنسون درج ڪيون ويون آهن، پر انهن مان رڳو ڪجهه ئي مستقل طور قائم ٿي سگهيون آهن.<ref name=Naseka2009/> [[اسٽرجن]] مڇيءَ جون ڇهه جنسون، يعني [[روسي اسٽرجن|روسي]]، [[بسٽرڊ اسٽرجن|بسٽرڊ]]، [[فارسي اسٽرجن|فارسي]]، [[اسٽرليٽ]]، [[تارن واري اسٽرجن|تارن واري]] ۽ [[بيلوگا اسٽرجن|بيلوگا]]، ڪئسپين سمنڊ جون مقامي جنسون آهن.<ref name=Naseka2009/> انهن مان آخري جنس کي دليلن سان دنيا جي [[سڀ کان وڏين مڇين جي فهرست|سڀ کان وڏي مٺي پاڻيءَ واري مڇي]] قرار ڏئي سگهجي ٿو. اسٽرجن مڇيءَ مان [[مڇيءَ جا آنا|آنا]] حاصل ٿين ٿا، جن کي تيار ڪري [[ڪئويار]] ٺاهيو ويندو آهي. [[حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ]] سبب تاريخي طور اهم مڇين جا ڪيترائي ذخيرا گهٽجي چڪا آهن.<ref>C. Michael Hogan. "Overfishing". ''Encyclopedia of Earth''. eds. Sidney Draggan and Cutler Cleveland. National Council for Science and the Environment, Washington DC</ref> تازن سالن ۾ حد کان وڌيڪ مڇي مارڻ سبب اسٽرجن مڇين جي آبادي ايتري خطري ۾ پئجي وئي آهي، جو [[ماحوليات پسندي|ماحولياتي ڪارڪن]] ان جي آبادي بحال ٿيڻ تائين اسٽرجن جي شڪار تي مڪمل پابنديءَ جي حمايت ڪن ٿا. اسٽرجن ڪئويار جي تمام وڏي قيمت، جيڪا في ڪلوگرام 1,500 کان وڌيڪ [[آذربائيجاني منات]]<ref name="Nation-20190418" />، يعني اپريل 2019ع مطابق 880 آمريڪي ڊالر، آهي، مڇيگيرن کي عملدارن کي رشوت ڏيڻ جي سگهه فراهم ڪري ٿي، ته جيئن اهي اکيون ٻوٽي ڇڏين؛ تنهن ڪري ڪيترن هنڌن تي ضابطا بي اثر بڻجي وڃن ٿا.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |title=Fishing Prospects |access-date=2012-05-20 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080905160627/http://www.iran-daily.com/1385/2757/html/focus.htm |archive-date=2008-09-05 |work=Iran Daily |date=2007-01-14}}</ref> ڪئويار حاصل ڪرڻ جو عمل مڇين جي ذخيرن کي وڌيڪ خطري ۾ وجهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ خاص طور نسل وڌائڻ واريون مادي مڇيون نشانو بڻجن ٿيون. [[File:Extantigerturanianwksciam97.jpg|thumb|ٻن [[ڪئسپين واگهه|ڪئسپين واگهن]] جي تصوير، جيڪي هن علائقي مان 1970ع واري ڏهاڪي کان وٺي ناپيد آهن]] هن علائقي جي مقامي [[رينگڻ وارا جانور|رينگڻ وارن جانورن]] ۾ [[اسپر-ٿاءِ ٽارٽس]] (''ٽيسٽوڊو گريڪا بڪسٽوني'') ۽ [[روسي ڪڇون|هورسفيلڊ جي ڪڇون]] شامل آهن. * [[ايشيائي چيتو]] اڳ ٽرانس قفقاز ۽ [[وچ ايشيا]] ۾ ملندو هو، پر هاڻي رڳو ايران تائين محدود آهي.<ref name=Geptner1972>{{cite book |author=Heptner, V.G. |author2=Sludskij, A.A. |orig-year=1972 |year=1992 |title=Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola |trans-title=Mammals of the Soviet Union. Volume II, Part 2. Carnivora (Hyaenas and Cats) |publisher=Smithsonian Institution and the National Science Foundation |location=Washington DC |url=https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |pages=1–732 |access-date=2017-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020124842/https://archive.org/stream/mammalsofsov221992gept#page/83/mode/2up |archive-date=2017-10-20 |url-status=live}}</ref><ref name=Humphreys1999>Humphreys, P., Kahrom, E. (1999). [https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&pg=PA77 Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160430220559/https://books.google.com/books?id=esV0hccod0kC&lpg=PP1&pg=PA77 |date=2016-04-30 }}. Images Publishing, Avon.</ref> * [[ايشيائي شينهن]] اڳ ٽرانس قفقاز، ايران ۽ شايد [[ترڪستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ پڻ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * [[ڪئسپين واگھ]] اڳ اتر ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملندو هو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> * خطري هيٺ آيل [[فارسي چيتو]] ايران، قفقاز ۽ وچ ايشيا ۾ ملي ٿو.<ref name=Geptner1972/><ref name=Humphreys1999/> == تاريخ == === ارضياتي تاريخ === [[File:Bowen, Emanuel; Orbeliani, Sulxan-Saba. A new and accurate map of the Caspian Sea. 1747. (A).jpg|alt=ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري ڪئسپين سمنڊ جو نقشو|thumb|upright|1747ع ۾ سوسڪام سببس ۽ [[ايمانوئل بووين]] پاران تيار ڪيل ''ڪئسپين سمنڊ جو نئون ۽ صحيح نقشو'']] [[File:Caspian sea Ibn Hawqal.JPG|thumb|upright|ڪئسپين سمنڊ (بحر الخزر)، [[ابن حوقل]] جو ڏهين صديءَ جو نقشو.]] هن علائقي جي بنيادي ارضياتي تاريخ کي ٻن مرحلن ۾ ورهايو وڃي ٿو. پهريون مرحلو [[مائيوسين]] دور سان لاڳاپيل آهي، جيڪو [[ٽيڪٽونڪس|ٽيڪٽونڪ]] واقعن سبب [[ٽيٿس سمنڊ]] جي بند ٿيڻ سان لاڳاپيل هو. ٻيو مرحلو [[پلائسٽوسين]] دور جو آهي، جيڪو [[برفاني دور]] جي چڪرن ۽ موجوده [[وولگا درياهه]] جي مڪمل وهڪري سان سڃاتو وڃي ٿو. پهرئين مرحلي دوران ٽيٿس سمنڊ ترقي ڪري [[سرميٽين ڍنڍ]] ۾ تبديل ٿيو، جيڪا جديد [[ڪارو سمنڊ]] ۽ ڏاکڻي ڪئسپين مان ٺهي، جڏهن [[عربستان جو اپٻيٽ]] [[اولهه ايشيا]] سان ٽڪرائجڻ سبب [[ڪوپيٽ داغ]] ۽ [[قفقاز جبل]] اڀري آيا، جنهن سان طاس جون ڏاکڻيون ۽ اولهه واريون حدون ٺهي ويون. هي [[جبل سازي]] (Orogeny) وارو عمل جاري رهيو، جڏهن ته ڪئسپين سمنڊ بار بار [[ڪارو سمنڊ]] کان الڳ ٿيندو رهيو. [[پونٽيئن مرحلو|پونٽيئن]] دور جي پڇاڙيءَ ۾ ڏاکڻي طاس جي وچ ۾ جبلن جي هڪ قطار اڀري، جنهن ان کي [[خاچماز ضلعو|خاچماز]] ۽ [[لنڪران]] ڍنڍن (يا ابتدائي [[بالاخاني]]) ۾ ورهائي ڇڏيو. ڏاکڻي طاس جي هن محدوديت واري دور جو خاتمو [[اڪچاگيلين]] دور ۾ ٿيو، جڏهن ڍنڍ اڄ جي ڀيٽ ۾ ٽي ڀيرا کان به وڌيڪ وڏي ٿي وئي ۽ ٻيهر [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ارال سمنڊ]] سان رابطي ۾ آئي. اڪچاگيل ڍنڍ جي پوئتي هٽڻ سان پهريون مرحلو مڪمل ٿيو.<ref>{{cite journal |last1=Dumont |first1=H. J. |title=The Caspian Lake: History, biota, structure, and function |journal=Limnology and Oceanography |date=January 1998 |volume=43 |issue=1 |pages=44–52 |doi=10.4319/lo.1998.43.1.0044 |bibcode=1998LimOc..43...44D |doi-access=free }}</ref> [[File:surikov1906.jpg|thumb|left|سترهين صديءَ جو [[ڪوسيڪ]] باغي ۽ سامونڊي قزاق [[سٽينڪا رازن]]، ڪئسپين سمنڊ تي هڪ حملي دوران (مصوري: [[واسلي سوريڪوف]]، 1906ع)]] === ڀرپاسي ۾ شروعاتي انساني آبادي === ڪئسپين سمنڊ جي چوڌاري مليل سڀ کان قديم انساني آثار [[دمانيسي]] مان مليا آهن، جن جي عمر لڳ ڀڳ 18 لک سال آهي. هتان ''[[هومو ايريڪٽس]]'' يا ''[[هومو ارگاسٽر]]'' جا ڪيترائي ڍانچا هٿ آيا آهن. ان کان پوءِ انساني رهائش جا وڌيڪ ثبوت [[جارجيا]] ۽ [[آذربائيجان]] جي ڪيترين غارن، جهڙوڪ ڪودارو ۽ [[آزيخ غار]] مان مليا آهن. ڪئسپين جي ڏکڻ ۾، اولهه [[البرز جبل]] واري علائقي ۾ [[هيٺيون پٿر وارو دور|هيٺئين پٿر واري دور]] جي انساني موجودگيءَ جا ثبوت پڻ گنج پار ۽ [[دربند غار]] مان مليا آهن. [[نيئنڊرٿال]] انسان جا آثار پڻ جارجيا جي هڪ غار مان دريافت ٿيا آهن. ايران جي [[مازندران]] صوبي ۾، ڪئسپين سمنڊ جي ڏکڻ ڪناري ويجهو [[بهشهر]] شهر ڀرسان موجود هوتو غار ۽ ان سان لڳ [[هوتو ۽ ڪامربند غارون|ڪامربند غار]] مان مليل آثار ظاهر ڪن ٿا ته هتي انساني آبادي گهٽ ۾ گهٽ 11,000 سال اڳ موجود هئي.<ref>[http://www.iranair.com/site/779/default.aspx "Major Monuments"]. {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20110514134103/http://www.iranair.com/site/779/default.aspx |date=May 14, 2011 }}. Iran Air. Retrieved 20 May 2012.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |title=Safeguarding Caspian Interests |access-date=2016-02-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090603170833/http://www.iran-daily.com/1385/2717/html/focus.htm |archive-date=2009-06-03 |website=Iran Daily |date=2006-11-26}}</ref> قديم يونانين جي دلچسپي خاص طور ڪئسپين سمنڊ جي ڏاکڻي ڪناري جي تهذيب ڏانهن هئي، ۽ اهي ان کي ''هِرڪاني سمنڊ'' (قديم يوناني:Υρκανία θάλαττα) سڏيندا هئا.<ref>{{Cite web |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |author=Strabo |title=Geography |at=§ 2.5.14 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413132509/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text%3Fdoc%3Durn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.perseus-grc1:2.5.14 |archive-date=2019-04-13 |url-status=live}}</ref> قديم ماخذن مان معلوم ٿئي ٿو ته ان دور ۾ يوناني لفظ ''ٿالاتا'' (θάλαττα) آهستي آهستي اڄ جي صورت ''ٿالاسا'' (θάλασσα) ۾ تبديل ٿي رهيو هو.<ref>{{Cite web |url=http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |title=Cosmas Indicopleustes, Christian Topography, §132 |access-date=2019-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422034610/http://www.documentacatholicaomnia.eu/30_20_0500-0600-_Cosmas_Indicopleustis.html |archive-date=2017-04-22 |url-status=live}}</ref> چوڏهين صديءَ جي [[تيموري سلطنت|تيموري]] جاگرافيدان [[حافظ ابرو]] لکيو آهي ته اوڪسس (آمو درياهه) تي بندن ۽ آبپاشيءَ جي نظام جي تباهيءَ سبب درياهه جو رخ تبديل ٿي ڪئسپين سمنڊ ڏانهن ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ [[ارال سمنڊ]] تقريباً سڪي ويو.<ref name="Water on Sand Environmental Histories of the Middle East and North Africa; Alan Mikhail">{{cite book |last1=Mikhail |first1=Alan |title=Water on Sand: Environmental Histories of the Middle East and North Africa |date=2013 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-976866-0 |page=152 |quote=Sea but identified an old bed that led to the Caspian. Writing in the fifteenth century, following the destruction of dams and irrigation works on the Oxus that diverted the river's flow toward the Caspian Sea, the Timurid geographer }}</ref><ref name="Silk Road">{{cite book |last=Sala |first=Renato |editor-last1=Yang |editor-first1=Lian Emlyn |editor-last2=Bork |editor-first2=Hans-Rudolf |editor-last3=Fang |editor-first3=Xuiqi |editor-last4=Mishke |editor-first4=Steffen |date=28 February 2019 |title=Socio-Environmental Dynamics along the Historical Silk Road |chapter=Quantitative Evaluation of the Impact on Aral Sea Levels by Anthropogenic Water Withdrawal and Syr Darya Course Diversion During the Medieval Period (1.0–0.8 ka BP) |publisher=Springer, Cham |pages=95–121 |doi=10.1007/978-3-030-00728-7_5 |isbn=978-3-030-00727-0 }}</ref> === فوسل ايندھن === هي علائقو [[فوسل ايندھن]] سان مالا مال آهي. ڏهين صديءَ جي شروعاتي دور کان ئي هن علائقي ۾ تيل جا کوهه کوٽيا ويندا هئا، جيئن اهڙو تيل حاصل ڪري سگهجي، جيڪو "روزاني زندگيءَ ۾، دوائن جي مقصدن سان گڏ گهرن کي گرم ڪرڻ ۽ روشن ڪرڻ لاءِ" استعمال ٿيندو هو.<ref name=SOCAR1>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html "The Development of the Oil and Gas Industry in Azerbaijan] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929103109/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/42_folder/42_articles/42_socarkhoshbakht.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> سورهين صديءَ تائين يورپي ماڻهو هن علائقي ۾ موجود تيل ۽ گئس جي شاهوڪار ذخيرن کان واقف ٿي چڪا هئا. انگريز واپارين [[ٿامس بينسٽر]] ۽ جيفري ڊڪٽ [[باڪو]] جي ڀرپاسي واري علائقي جو بيان هن ريت ڪيو: "هي ڏسڻ جهڙي هڪ عجيب شيءِ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ زمين مان تيل جو حيرت انگيز مقدار نڪري ٿو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ گهرن اندر ٻارڻ طور ڪم اچي ٿو. هي تيل ڪارو آهي ۽ ان کي [[نفتا#لفظي بڻ|نِفتي]] چيو وڃي ٿو. باڪو شهر ڀرسان هڪ ٻيو قسم جو تيل پڻ ملي ٿو، جيڪو اڇو ۽ تمام قيمتي آهي [يعني [[پيٽروليم]]]."<ref name=SOCAR2>[http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html "Back to the Future: Britain, Baku Oil and the Cycle of History] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070929120716/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/63_folder/63_articles/63_adams.html |date=2007-09-29 }}". SOCAR{{full citation needed|date=July 2018}}</ref> اڄ سمنڊ جي ڪنارن سان وڏي تعداد ۾ تيل ۽ گئس جا پليٽ فارم موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea Map, Caspian Sea Location Facts History, Major Bodies of Water |website=World Atlas |date=September 29, 2015 |url=https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |access-date=December 19, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222063412/https://www.worldatlas.com/aatlas/infopage/caspiansea.htm |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live}}</ref> === جاگرافي، ارضيات ۽ سامونڊي راهبريءَ جا اڀياس === [[پيٽر اعظم]] جي حڪمرانيءَ دوران [[فيودور سوئيمونوف]] سمنڊ جو اڳواڻ ڳولاڪار هو. هو هڪ آب نگار هو، جنهن سمنڊ جا نقشا تيار ڪيا ۽ ان بابت ڄاڻ ۾ وڏي واڌ آندي. هن چئن نقشن جو هڪ مجموعو ٺاهيو ۽ ''ڪئسپين سمنڊ جو راهنما'' لکيو، جيڪو سمنڊ بابت پهريون تفصيلي بيان ۽ جديد نقشن تي ٻڌل ڪم هو. اهي 1720ع ۾ [[روسي سائنس اڪيڊمي]] پاران ڇپرايا ويا.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |title=Fedor I. Soimonov |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |access-date=9 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129022921/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/767183/Fedor-I-Soimonov |archive-date=29 November 2014 |url-status=live}}</ref> == شهر == [[File:Bakü gece görünüşü.jpg|thumb|[[باڪو]]، [[آذربائيجان]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع سڀ کان وڏو شهر آهي.]] === قديم === * [[هيرڪانيا]]، ايران جي اتر ۾ واقع قديم رياست * [[ساري، ايران|ساري]]، ايران جي [[مازندران صوبو|مازندران صوبي]] ۾ * [[بندر انزلي]]، ايران جي [[گيلان صوبو|گيلان صوبي]] ۾ * [[آستارا، ايران|آستارا]]، ايران جي گيلان صوبي ۾ * [[استرآباد]]، ايران جي [[گلستان صوبو|گلستان صوبي]] ۾ * [[تميشيه]]، ايران جي گلستان صوبي ۾ * [[آتل، خزريا]] * [[خزران]] * [[دربند]]، [[داغستان]]، روس * [[زاقيترخان]]، موجوده [[استراخان]] === جديد === [[File:Самая южная столица в России.jpg|thumb|[[مخاچ قلعه]]، روس جي [[داغستان جمهوريت|داغستان جمهوريه]] جو گاديءَ جو هنڌ، ڪئسپين سمنڊ جي ڪناري تي ٽيون وڏو شهر آهي.]] {{div col|colwidth=15em}} * [[ايران]]: ** [[علي آباد]] ** [[آستانه اشرفيه]] ** [[آستارا، ايران|آستارا]] ** [[بابلسر]] ** [[بندر انزلي]] ** [[بندر گز]] ** [[بندر ترڪمان]] ** [[بهشهر]] ** [[چالوس]] ** [[فيندرسڪ]] ** [[گميشان]] ** [[گنبد قابوس]] ** [[گرگان]] ** [[جويبار]] ** [[ڪردڪوئي]] ** [[لاهيجان]] ** [[لنگرود]] ** [[محمودآباد، مازندران|محمودآباد]] ** [[نيڪا]] ** [[نوشهر]] ** [[نور، ايران|نور]] ** [[رامسر]] ** [[رشت]] ** [[رودبار]] ** [[رودسر]] ** [[ساري، ايران|ساري]] ** [[سرخرود]] ** [[تالش ضلعو|تالش]] ** [[تونڪابن]] * [[آذربائيجان]]: ** [[آستارا، آذربائيجان|آستارا]] ** [[باڪو]] ** [[گوبستان ضلعو|گوبستان]] ** [[خداٽ]] ** [[خاچماز]] ** [[لنڪران]] ** [[مسلي]] ** [[نابران]] ** [[نفتچالا]] ** [[شابران ضلعو|شابران]] ** [[سيازان ضلعو|سيازان]] ** [[آئل راڪس]] ** [[سمقائت]] * [[قازقستان]]: ** [[آتيرائو]] ** [[آقتائو]] * [[روس]]: ** [[استراخان]] ** [[داغستانسڪي اوگني]] ** [[دربند]] ** [[ازبرباش]] ** [[ڪاسپيئسڪ]] ** [[مخاچ قلعه]] * [[ترڪمانستان]]: ** [[ترڪمان باشي]] (اڳوڻو نالو: ڪراسنوودسڪ) ** [[حضر، ترڪمانستان|حضر]] (اڳوڻو نالو: چيليڪن) ** [[ايسينگولي]] ** [[گارابوغاز]] (اڳوڻو نالو: بيڪداش) {{div col end}} ==معيشت== [[File:Oil pipelines in the Caspian region.gif|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل جون پائيپ لائينون. سيپٽمبر 2002]] ڪيسپين علائقي جا ملڪ، خاص طور تي [[آذربائيجان]]، [[قازقستان]] ۽ [[ترڪمانستان]]، اعليٰ قدر وارن قدرتي وسيلن تي ٻڌل معيشتون رکن ٿا، جتي تيل ۽ قدرتي گئس سندن [[مجموعي گهريلو پيداوار]] (GDP) جو 10 سيڪڙو کان وڌيڪ ۽ سندن برآمدن جو 40 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا.<ref name="Kalyuzhnova 2008">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |title=Economics of the Caspian Oil and Gas Wealth: Companies, Governments, Policies |last=Kalyuzhnova |first=Y. |year=2008 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-22755-2 |language=en |access-date=2020-10-03 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020215046/https://books.google.com/books?id=5ouHDAAAQBAJ&q=yelena+kalyuzhnova+economics+of+the+caspian&pg=PR1 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين علائقي جون سڀئي معيشتون انهن معدني وسيلن تي گهڻي حد تائين ڀاڙين ٿيون. [[عالمي توانائي مارڪيٽ]] تي آذربائيجان ۽ قازقستان جو نمايان اثر رهيو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي هن شعبي ۾ حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويا، جنهن سبب انهن ملڪن ڏانهن [[پرڏيهي سڌي سيڙپڪاري]] (FDI) جو سڀ کان وڏو حصو آيو. ڪيسپين علائقي جا سڀئي ملڪ شمسي توانائي جي لحاظ کان به مالا مال آهن ۽ ان مان فائدو حاصل ڪرڻ جي وڏي صلاحيت رکن ٿا. علائقي جي اولهندي جبلن ۾، جيتوڻيڪ برسات وچ يورپ جي جبلن جي ڀيٽ ۾ گهٽ ٿئي ٿي، پر اهي علائقا [[آبي بجلي]] جي وسيلن سان به مالا مال آهن. [[ايران]] وٽ فوسل ايندھن جا انتهائي وڏا ذخيرا موجود آهن. ان وٽ لڳ ڀڳ 137.5 ارب [[بيرل (ماپ)|بيرل]] [[خام تيل]] جا ذخيرا آهن، جيڪي دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهن، ۽ اهو روزانو لڳ ڀڳ چار ملين بيرل خام تيل پيدا ڪري ٿو. ايران وٽ اندازاً 988.4 ٽرلين ڪعبي فوٽ [[قدرتي گئس]] جا ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي دنيا جي ڪل ذخيرن جو لڳ ڀڳ 16 سيڪڙو آهن، تنهنڪري عالمي توانائي سلامتي ۾ ان جي اهم حيثيت آهي.<ref name="Kalyuzhnova 2008"/> [[روس جي معيشت]] 2015ع ۾ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (برائے نام)|برائے نام GDP]] جي لحاظ کان دنيا جي ٻارهين ۽ [[ملڪن جي مجموعي گهريلو پيداوار موجب فهرست (خريداري قوت برابري)|خريداري قوت برابري]] (PPP) جي لحاظ کان ڇهين وڏي معيشت هئي.<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193,273,223,156,924,922,132,184,134,534,536,136,158,112,111,542&s=NGDPD,PPPGDP&grp=0&a= |title=Report for Selected Countries and Subjects |website=www.imf.org |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180918120812/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=83&pr.y=16&sy=2015&ey=2015&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=193%2C273%2C223%2C156%2C924%2C922%2C132%2C184%2C134%2C534%2C536%2C136%2C158%2C112%2C111%2C542&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a= |archive-date=2018-09-18 |url-status=live}}</ref> روس وٽ دنيا جا سڀ کان وڏا معدني ۽ توانائي جا ذخيرا موجود آهن،<ref>{{Cite web |url=http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |title=Commission of the Russian Federation for UNESCO |website=www.unesco.ru |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110323113010/http://www.unesco.ru/en/?module=pages&action=view&id=1 |archive-date=2011-03-23 |url-status=live}}</ref> جنهن سبب اهو دنيا ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جو ٻيو وڏو پيدا ڪندڙ ملڪ آهي.<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |title=The World Factbook — Central Intelligence Agency |website=www.cia.gov |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160315051210/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html |archive-date=2016-03-15 |url-status=dead}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستون علائقي ۾ بنيادي ڍانچي، سياحت ۽ واپار کي ترقي ڏيڻ لاءِ گڏيل ڪوششون ڪن ٿيون. پهريون [[ڪيسپين اقتصادي فورم]] 12 آگسٽ 2019ع تي ترڪمانستان ۾ منعقد ٿيو، جنهن ۾ قازقستان، روس، آذربائيجان، ايران ۽ ترڪمانستان جي نمائندن شرڪت ڪئي. ان موقعي تي معيشت ۽ ٽرانسپورٽ بابت وزيرن جون به ڪيترائي گڏجاڻيون ٿيون.<ref>{{cite web |title=The Astana Times |url=https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |website=astanatimes.com |date=2019-08-13 |access-date=2019-10-02 |archive-date=2019-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190813073954/https://astanatimes.com/2019/08/first-caspian-economic-forum-discusses-regional-economic-cooperation-infrastructure-development/ |url-status=live}}</ref> ڪيسپين جا ملڪ ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل شعبي ۾ پڻ مضبوط سهڪار وڌائي رهيا آهن. [[ڪيسپين ڊجيٽل حب]] منصوبي جو مقصد قازقستان ۾ ڊيٽا جي منتقلي جي گنجائش وڌائڻ ۽ ايشيا ۽ يورپ جي وچ ۾ ڊيٽا ٽرانزٽ کي بهتر بڻائڻ آهي. هن منصوبي ۾ برطانيا سميت دنيا جي مختلف ملڪن جي سيڙپڪارن دلچسپي ڏيکاري آهي.<ref>{{cite web |title=British Investors Consider Plan to Create Caspian Digital Hub in Aktau |url=https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |website=The Astana Times |date=26 May 2020 |access-date=2020-12-11 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107193700/https://astanatimes.com/2020/05/british-investors-consider-plan-to-create-caspian-digital-hub-in-aktau/ |url-status=live}}</ref> ===تيل ۽ قدرتي گئس=== [[File:Jack-up-rig-in-the-caspian-sea.JPG|alt=ترڪمانستان جي سامونڊي ڪناري ڀرسان تيل جي کوٽائي لاءِ ڊرلنگ پليٽفارم|thumb|ڊريگن آئل جي پيداوار واري پليٽفارم تي استعمال ٿيندڙ ڊرلنگ پليٽفارم "ايران خزر"، [[چيليڪن]] ميدان، [[ترڪمانستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جو علائقو هن وقت عالمي مارڪيٽن لاءِ [[خام تيل]] جو هڪ اهم، پر وڏو نه، فراهم ڪندڙ آهي. [[بي پي ائموڪو]] ۽ آمريڪي [[توانائي معلوماتي اداري]] جي اندازن موجب، 2001ع ۾ هن علائقي مان روزانو لڳ ڀڳ 1.4 کان 1.5 ملين [[بيرل تيل]] سان گڏ قدرتي گئس جا مائع پڻ پيدا ٿيا، جيڪي ان وقت دنيا جي ڪل پيداوار جو لڳ ڀڳ 1.9 سيڪڙو هئا. دنيا جا هڪ درجن کان وڌيڪ ملڪ هن مقدار کان وڌيڪ پيداوار ڪندا هئا. سوويت يونين جي خاتمي کان اڳ ڪيسپين علائقي جي پيداوار وڌيڪ هئي، پر ان کان پوءِ گهٽجي وئي. [[قازقستان]] علائقي جي تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 55 سيڪڙو ۽ [[آذربائيجان]] لڳ ڀڳ 20 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |title=Caspian Oil and Gas: Production and Prospects |last=Geld |first=Bernard |date=April 9, 2002 |website=wvvw.iwar.org.uk |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102330/http://wvvw.iwar.org.uk/news-archive/crs/9652.pdf |archive-date=December 6, 2018 |url-status=dead}}</ref> [[File:Caspian region oil and natural gas infrastructure.png|thumb|ڪيسپين علائقي ۾ تيل ۽ قدرتي گئس جي بنيادي ڍانچي جو نقشو. آگسٽ 2013.]] دنيا جا پهريان سامونڊي تيل جا کوهه ۽ مشيني ڊرل سان کوٽيل کوهه [[باڪو، آذربائيجان]] ڀرسان [[بيبي هيبت]] نار ۾ ٺاهيا ويا. 1873ع ۾ [[ابشيرون اپٻيٽ]] تي [[بالاخاني]]، [[سابونچي]]، [[رامانا]] ۽ بيبي هيبت جي ويجهو دنيا جي ان وقت جي سڀ کان وڏن تيل جي ذخيرن جي کوجنا ۽ ترقي شروع ٿي. انهن ذخيرن مان لڳ ڀڳ 500 ملين ٽن تيل حاصل ڪري سگهجي پئي. 1900ع تائين باڪو ۾ 3,000 کان وڌيڪ تيل جا کوهه موجود هئا، جن مان 2,000 صنعتي پيماني تي پيداوار ڪري رهيا هئا. اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين باڪو کي "ڪاري سون جي گاديءَ جو هنڌ" سڏيو وڃڻ لڳو ۽ ڪيترائي ماهر ۽ مزدور هتي اچي آباد ٿيا. ويهين صديءَ جي شروعات تائين باڪو عالمي تيل جي صنعت جو مرڪز بڻجي ويو. 1920ع ۾ جڏهن [[بالشويڪ]]ن آذربائيجان تي قبضو ڪيو، تڏهن تيل جا کوهه ۽ ڪارخانا سميت سموري نجي ملڪيت قومي ملڪيت بڻائي وئي. جلد ئي جمهوريه جي تيل جي صنعت [[سوويت يونين]] جي ڪنٽرول هيٺ اچي وئي. 1941ع تائين آذربائيجان هر سال 23.5 ملين ٽن تيل پيدا ڪري رهيو هو، جنهن مان صرف باڪو علائقي جي پيداوار سوويت يونين جي ڪل تيل پيداوار جو لڳ ڀڳ 72 سيڪڙو هئي.<ref name=SOCAR1/> 1994ع ۾ "[[صديءَ جو معاهدو (آذربائيجان)|صدِيءَ جو معاهدو]]" تي صحيحون ٿيون، جنهن سان باڪو جي تيل جي ميدانن جي بين الاقوامي ترقي جي شروعات ٿي. وڏي [[باڪو–تبليسي–جيهان پائيپ لائين]] ذريعي آذربائيجان جو تيل ترڪي جي بحيرۂ روم واري بندرگاهه [[جيهان]] تائين پهچايو وڃي ٿو، جيڪا 2006ع ۾ کولِي وئي. پاڻيءَ جي روسي حصي ۾ واقع ولاديمير فلانوفسڪي تيل جو ميدان 2005ع ۾ دريافت ڪيو ويو. چيو وڃي ٿو ته اهو گذريل 25 سالن ۾ دريافت ٿيندڙ سڀ کان وڏو ميدان هو. آڪٽوبر 2016ع ۾ اعلان ڪيو ويو ته [[لوڪ آئل]] ان مان تجارتي پيداوار شروع ڪندي.<ref>{{cite web |title=LUKOIL starts up V. Filanovsky in the Caspian Sea |url=http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |date=October 31, 2016 |access-date=November 2, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161103235201/http://www.offshore-mag.com/articles/2016/10/lukoil-starts-up-v-filanovsky-in-the-caspian-sea.html |archive-date=November 3, 2016 |url-status=live}}</ref> ===آمدورفت === [[باڪو]]، [[آذربائيجان]] ۾، ڪيسپين سمنڊ تي هلندڙ وڏن جهازن، خاص طور تي تيل کڻندڙ ٽينڪرن، جي مکيه لنگرگاهه آهي. اهو ڪيسپين سمنڊ جو سڀ کان وڏو بندرگاهه پڻ آهي. هن بندرگاهه ۽ ٽينڪرن کي [[وولگا–ڊان واهه]] وسيلي [[وولگا ندي]]، [[ڊان ندي]] ۽ پوءِ [[آزوف سمنڊ]] تائين رسائي حاصل آهي. اتر طرف متبادل رستو [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] آهي، جيڪو [[اتر سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي، جيئن [[وائيٽ سي]] [[وائيٽ سي–بالٽڪ واهه]] وسيلي ڳنڍيل آهي. باڪو سامونڊي واپاري بندرگاهه ۽ ڪيسپين شپنگ ڪمپني (CJSC) آذربائيجان جي سامونڊي آمدورفت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪمپني وٽ ٻه بحري ٻيڙا ۽ جهاز سازي جا يارڊ آهن. ان جي ٽرانسپورٽ فليٽ ۾ 51 جهاز شامل آهن: 20 ٽينڪر، 13 فيريون، 15 عام مال بردار جهاز، 2 رو-رو جهاز، 1 فني جهاز ۽ 1 ترندڙ ورڪشاپ. ان جي خاص فليٽ ۾ 210 جهاز آهن، جن ۾ 20 ڪرينون، 25 ٽگ ۽ سپلائي جهاز، 26 مسافر جهاز، 2 پائيپ وڇائيندڙ جهاز، 6 باهه وسائيندڙ جهاز، 7 انجنيئرنگ ۽ ارضياتي سروي وارا جهاز، 2 غوطه خور جهاز ۽ 88 معاون جهاز شامل آهن.<ref>{{Cite web |url=https://www.azernews.az/business/131345.html |title=Volume of oil tanker transportation in Caspian Sea to increase |date=2018-05-01 |website=AzerNews.az |language=en |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206145334/https://www.azernews.az/business/131345.html |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> آذربائيجان جي ڪيسپين سامونڊي شپنگ ڪمپني، جيڪا يورپ–قفقاز–ايشيا ٽرانسپورٽ ڪوريڊور (TRACECA) ۾ رابطي جو ڪم ڪري ٿي، ٽرانس-ڪيسپين رستي ذريعي مال ۽ مسافرن جي آمدورفت سان گڏ سامونڊي تيل ۽ گئس جي پيداوار لاءِ ضروري خدمتون پڻ مهيا ڪري ٿي. اوڻيهين صديءَ ۾ باڪو ۾ تيل جي پيداوار ۾ تيزي سان واڌ سبب ڪيسپين سمنڊ ۾ سامونڊي آمدورفت به تيزي سان وڌي، جنهن جي نتيجي ۾ تيل ۽ تيل جي شين جي نقل و حمل لاءِ نون قسمن جي جهازن جي ضرورت پيدا ٿي.<ref>{{Cite web |url=http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |title=Caspian Sea-Black Sea Transport |website=Georgia Today on the Web |access-date=2018-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102830/http://georgiatoday.ge/news/11589/Caspian-Sea-Black-Sea-Transport |archive-date=2018-12-06 |url-status=live}}</ref> ===سياسي مسئلا === آذربائيجان جي سامونڊي ڪناري سان لڳ ڪيترن ئي ٻيٽن کي قومي سامونڊي حدبنديءَ ۽ تيل جي ميدانن جي ملڪيت جي حوالي سان اهم جيوسياسي ۽ معاشي حيثيت حاصل آهي. [[بولا ٻيٽ]]، [[پيراللهي ٻيٽ]] ۽ [[نرگين ٻيٽ]]، جيڪو اڳوڻو [[سوويت يونين|سوويتي]] فوجي اڏو رهيو آهي ۽ [[باڪو]] نار جو سڀ کان وڏو ٻيٽ آهي، اهم تيل جا ذخيرا رکن ٿا. سوويت يونين جي خاتمي کان پوءِ علائقي جون مارڪيٽون عالمي سيڙپڪاري لاءِ کلي ويون، جنهن سبب بين الاقوامي تيل ڪمپنين وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ۽ ترقياتي ڪم شروع ڪيا. 1998ع ۾ [[ڊڪ چيني]] چيو هو: "مون کي اهڙو وقت ياد نٿو اچي، جڏهن ڪو علائقو اوچتو ايترو حڪمتِ عملي جي لحاظ کان اهم بڻجي ويو هجي جيترو ڪيسپين بڻيو آهي."<ref>"[https://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html The Great Gas Game] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070608034437/http://www.csmonitor.com/2001/1025/p8s1-comv.html |date=2007-06-08 }}", ''Christian Science Monitor'' (2001-10-25)</ref> علائقي جي وڌيڪ ترقيءَ لاءِ پنجن ساحلي رياستن جي وچ ۾ سامونڊي حدبنديءَ تي واضح ۽ گڏيل اتفاق اهم مسئلو رهيو آهي. خاص طور تي آذربائيجان جون ترڪمانستان ۽ ايران سان سامونڊي سرحدي تڪرار مستقبل جي ترقيءَ تي اثرانداز ٿي سگهن ٿا. مجوزه [[ٽرانس-ڪيسپين تيل ۽ گئس پائيپ لائين]] بابت به گهڻو تڪرار موجود آهي. اهي منصوبا مغربي مارڪيٽن تائين قازقستان جي تيل ۽ ممڪن طور ازبڪستان ۽ ترڪمانستان جي قدرتي گئس جي سڌي رسائي فراهم ڪندا. روس سرڪاري طور ماحولياتي سببن جي بنياد تي هن منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو.<ref name="scuttle">Sergei Blagov, "[http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml Russia Tries to Scuttle Proposed Trans-Caspian Pipeline] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070610044226/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav032806.shtml |date=2007-06-10 }}", Eurasianet (2006-03-27)</ref> پر تجزيه نگارن جو چوڻ آهي ته اهي پائيپ لائينون روس کي مڪمل طور نظرانداز ڪنديون، جنهن سان روس ٽرانزٽ فيسن کان محروم ٿي ويندو ۽ علائقي مان اولهه ڏانهن ويندڙ [[هائيڊروڪاربن]] برآمدن تي سندس موجوده [[اجارہ داري]] پڻ ڪمزور ٿي ويندي.<ref name="scuttle"/> تازن سالن ۾ قازقستان ۽ ترڪمانستان ٻنهي ٽرانس-ڪيسپين پائيپ لائين جي حمايت جو اظهار ڪيو آهي.<ref>"[http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml Russia Seeking To Keep Kazakhstan Happy] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20080512131038/http://www.eurasianet.org/departments/business/articles/eav121107.shtml |date=2008-05-12 }}", Eurasianet (2007-12-10)</ref> [[آمريڪي سفارتي ڪيبلن جي افشا]] مان ظاهر ٿيو ته [[بي پي]] آذربائيجان جي ڪيسپين سمنڊ ۾ واقع آذري–چراغ–گونشلي گئس ميدان ۾ سيپٽمبر 2008ع دوران پيش آيل گئس ليڪ ۽ [[ويل بلو آئوٽ]] واري واقعي کي لڪائڻ جي ڪوشش ڪئي هئي.<ref>{{cite news |author=Tim Webb |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |title=WikiLeaks cables: BP suffered blowout on Azerbaijan gas platform |work=The Guardian |date=2010-12-15 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216102041/http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/15/wikileaks-bp-azerbaijan-gulf-spill |archive-date=2010-12-16 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |last=Walt |first=Vivienne |url=http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |title=WikiLeaks Reveals BP's 'Other' Offshore Drilling Disaster |magazine=Time |date=2010-12-18 |access-date=2013-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325061352/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,2037830,00.html |archive-date=2013-03-25 |url-status=dead}}</ref> ==علائقائي حيثيت== [[File:Baku Bulvar.jpg|right|thumb|ڪيسپين سمنڊ، آذربائيجان]] ===سامونڊي ڪنارو=== ڪيسپين سمنڊ جي لڳ ڀڳ {{cvt|4800|km}} ڊگهي سامونڊي ڪناري سان پنج رياستون واقع آهن. انهن ملڪن جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه هيٺين ريت آهي:<ref>{{Cite web |url=https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |title=Characteristics of Caspian Sea |access-date=2020-03-20 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018190201/https://gsaz.az/en/articles/view/105/Characteristics-of-Caspian-Sea |url-status=live}}</ref> [[قازقستان]] – {{cvt|1422|km}} [[ترڪمانستان]] – {{cvt|1035|km}} [[ايران]] – {{cvt|728|km}} [[آذربائيجان]] – {{cvt|813|km}} [[روس]] – {{cvt|747|km}} ===ڳالهيون=== [[ايران]] ۽ [[سوويت يونين]] جي وچ ۾ 1931ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب سمنڊ ٻنهي ملڪن جي گڏيل ملڪيت هو.<ref>{{cite journal |last1=Anyanova |first1=Ekaterina |title=Legal complications in the Caspian Sea |journal=International Journal of Private Law |date=2010 |volume=3 |issue=4 |pages=418 |article-number=35412 |doi=10.1504/IJPL.2010.035412 }}</ref><ref>{{cite book |last1=Mirfendereski |first1=Guive |title=A Diplomatic History of the Caspian Sea |chapter=The Iranian and Soviet Sea (1931–1940) |date=2001 |pages=139–145 |doi=10.1057/9780230107571_33 |isbn=978-1-349-38711-3 }}</ref> 2000ع تائين ڪيسپين سمنڊ جي [[حدبندي لڪير|حدبندي]] بابت ان جي ڪناري تي واقع سڀني رياستن جي وچ ۾ لڳ ڀڳ ڏهن سالن کان ڳالهيون جاري هيون. قانوني طور ان کي سمنڊ، ڍنڍ يا ٻنهي جي گڏيل نوعيت وارو آبي جسم قرار ڏيڻ سان حدبنديءَ جا اصول طئي ٿيڻا هئا، تنهنڪري اهو معاملو سخت بحث هيٺ رهيو.<ref>{{cite web |url=http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |title=8.3 The Status of the Caspian Sea – Dividing Natural Resources Between Five Countries |author=Khoshbakht B. Yusifzade |publisher=Azer.com |access-date=2010-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100202025049/http://azer.com/aiweb/categories/magazine/83_folder/83_articles/83_yusifzade.html |archive-date=2010-02-02 |url-status=live}}</ref> معدني وسيلن، جهڙوڪ [[پيٽروليم|تيل]] ۽ [[قدرتي گئس]]، مڇيگيري ۽ [[بين الاقوامي پاڻين]] تائين رسائي، جيڪا روس جي [[وولگا ندي]] ۽ ان کي [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيندڙ واهن وسيلي حاصل ٿئي ٿي، سڀ انهن ڳالهين جي نتيجي تي دارومدار رکن ٿا. وولگا تائين رسائي آذربائيجان، قازقستان ۽ ترڪمانستان جهڙين [[سامونڊي ڪناري کان محروم ملڪ|سامونڊي ڪناري کان محروم رياستن]] جي مارڪيٽي ڪارڪردگي ۽ معاشي گهڻ رخي واڌ لاءِ اهم آهي. اهو روس لاءِ ڳڻتيءَ جو سبب آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ وڌندڙ اچ وڃ ان جي اندرين [[آبي رستن]] تي دٻاءُ وجهي ٿي، جيڪي ڪجهه هنڌن تي تمام گهڻو ڀرجي سگهن ٿا. جيڪڏهن قانوني طور هن آبي جسم کي سمنڊ قرار ڏنو وڃي ته ڪيترائي اڳوڻا فيصلا ۽ بين الاقوامي معاهدا پرڏيهي جهازن کي آزاد رسائي ڏيڻ جا پابند ڪن ٿا. جيڪڏهن ان کي ڍنڍ قرار ڏنو وڃي ته اهڙي ڪا ذميواري لاڳو نه ٿيندي. [[ماحول (حياتياتي ۽ طبعي)|ماحولياتي]] مسئلن جي حل ۽ بهتريءَ جو دارومدار پڻ سمنڊ جي قانوني حيثيت ۽ [[سرحد]]ن واري مسئلي تي آهي. [[File:Caspian Sea.jpg|thumb|upright=.8|ڪيسپين سمنڊ جو ڪنارو، [[داغستان]]]] ڪيسپين سمنڊ جي ڪناري تي واقع پنجئي رياستون سمنڊ ۾ بحري فوجون رکن ٿيون.<ref>{{citation |url=https://foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |title=The great Caspian arms race |periodical=Foreign Policy |date=June 2012 |access-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141009234202/http://www.foreignpolicy.com/articles/2012/06/22/the_great_caspian_arms_race |archive-date=2014-10-09 |url-status=live}}</ref> ايران ۽ سوويت يونين جي وچ ۾ ٿيل هڪ معاهدي موجب فني لحاظ کان سمنڊ کي ڍنڍ سمجهيو ويو ۽ ان کي ٻن شعبن، ايراني ۽ سوويتي، ۾ ورهايو ويو؛ پر ان جا وسيلا، جيڪي ان وقت گهڻو ڪري مڇين تي ٻڌل هئا، گڏيل طور استعمال ڪيا ويندا هئا. ٻنهي شعبن جي وچ واري لڪير کي گڏيل ڍنڍ اندر هڪ بين الاقوامي سرحد سمجهيو ويندو هو، جيئن [[البرٽ ڍنڍ (آفريڪا)|البرٽ ڍنڍ]] ۾ آهي. سوويتي شعبي کي وڌيڪ چئن ساحلي جمهوريتن جي انتظامي شعبن ۾ ورهايو ويو هو. روس، قازقستان ۽ آذربائيجان پاڻ ۾ [[وچين لڪير]]ن جي بنياد تي ٻطرفا معاهدا ڪيا آهن. ٽنهي ملڪن پاران وچين لڪيرن جي استعمال سبب امڪان آهي ته مستقبل جي معاهدن ۾ علائقي جي حدبنديءَ لاءِ به اهوئي طريقو اختيار ڪيو ويندو. بهرحال، ايران پنجن ئي ملڪن جي وچ ۾ هڪ گڏيل گهڻ ڌريي معاهدي تي زور ڏئي ٿو ۽ سمنڊ مان پنجون حصو حاصل ڪرڻ جو خواهشمند آهي. آذربائيجان ۽ ايران جي وچ ۾ سمنڊ جي ڪجهه [[تيل جو ميدان|تيل جي ميدانن]] بابت اختلاف موجود آهن. ڪڏهن ڪڏهن ايراني گشتي ٻيڙين تڪراري علائقي ۾ ڳولا لاءِ آذربائيجان پاران موڪليل جهازن تي فائرنگ پڻ ڪئي آهي. آذربائيجان ۽ ترڪمانستان جي وچ ۾ به اهڙيون ئي ڇڪتاڻون رهيون آهن؛ ترڪمانستان جو دعويٰ آهي ته آذربائيجان هڪ اهڙي تيل جي ميدان مان طئي ٿيل مقدار کان وڌيڪ تيل ڪڍيو، جنهن کي ٻئي ڌريون گڏيل ميدان تسليم ڪن ٿيون. 2007ع ۾ ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي گڏجاڻيءَ ۾ هڪ اهڙي معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون، جنهن موجب رڳو انهن جهازن کي سمنڊ ۾ داخل ٿيڻ جي اجازت آهي، جيڪي ڪنهن ساحلي رياست جو جهنڊو کڻن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |title=Russia Gets Way in Caspian Meet |access-date=2007-10-28 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20080120180954/http://www.brtsis.com/rrubbbb.htm |archive-date=2008-01-20}}</ref> پنجن رياستن جي وچ ۾ ڳالهيون لڳ ڀڳ 1990ع کان 2018ع تائين ڪڏهن تيز ۽ ڪڏهن سست رفتاري سان جاري رهيون. 2014ع ۾ [[آستراخان]] ۾ ٿيل چوٿين ڪيسپين سربراهي اجلاس ۾ نمايان اڳڀرائي ٿي.<ref>{{cite journal |last1=Contessi |first1=Nicola |title=Traditional Security in Eurasia: The Caspian Caught between Militarisation and Diplomacy |journal=The RUSI Journal |date=4 March 2015 |volume=160 |issue=2 |pages=50–57 |doi=10.1080/03071847.2015.1031525 }}</ref> ===ڪيسپين سربراهي اجلاس=== ڪيسپين سربراهي اجلاس پنجن ساحلي رياستن جي رياستي سربراهن جي سطح واري گڏجاڻي آهي.<ref name="summit">{{cite news |title=Five Leaders Attend Caspian Summit |url=https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |agency=RadioFreeEurope RadioLiberty |access-date=2018-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180813075806/https://www.rferl.org/a/caspian-summit-arrivals/29428780.html |archive-date=2018-08-13 |url-status=live}}</ref> پنجون ڪيسپين سربراهي اجلاس 12 آگسٽ 2018ع تي قازقستان جي بندرگاهي شهر [[اڪٽائو]] ۾ ٿيو.<ref name="summit" /> پنجن ئي اڳواڻن ”ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن“ تي صحيحون ڪيون.<ref name="signed">{{cite news |title=Five States Sign Convention On Caspian Legal Status |url=https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |agency=Radio Free Europe |access-date=2022-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220514205024/https://www.rferl.org/a/russia-iran-azerbaijan-kazakhstan-turkmenistan-caspian-sea-summit/29428300.html |archive-date=2022-05-14 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سمنڊ جي ساحلي رياستن جي نمائندن 28 سيپٽمبر 2018ع تي، اڪٽائو سربراهي اجلاس جي پيرويءَ طور، قازقستان جي گاديءَ واري شهر ۾ گڏجاڻي ڪئي. گڏجاڻيءَ جي ميزباني قازقستان جي سيڙپڪاري ۽ ترقي واري وزارت ڪئي. شرڪت ڪندڙن ڪيسپين علائقي بابت هر ٻن سالن کان پوءِ هڪ سيڙپڪاري فورم منعقد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو.<ref>{{cite web |title=Caspian Sea states to host sea-related investment forum every two years |url=https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |author-first1=Malika|author-last1=Orazgaliyeva|website=The Astana Times|access-date=2019-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425202109/https://astanatimes.com/2018/10/caspian-sea-states-to-host-sea-related-investment-forum-every-two-years/ |archive-date=2019-04-25 |url-status=live |date=2018-10-03}}</ref> ===ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن=== {{main|ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن}} پنجئي ساحلي رياستون ڪيسپين سمنڊ جي قانوني حيثيت بابت ڪنوينشن جي خاص ڪم ڪندڙ گروهن وسيلي سمنڊ جي قانوني طور پابند انتظام بابت گڏيل راءِ قائم ڪن ٿيون.<ref name="convlegalstatus">{{cite news |title=Are the Littoral States Close to Signing an Agreement on the Legal Status of the Caspian Sea? |newspaper=Jamestown |url=https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |publisher=The Jamestown Foundation |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713174019/https://jamestown.org/program/littoral-states-close-signing-agreement-legal-status-caspian-sea/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪيسپين سربراهي اجلاس کان اڳ، 51هين خاص ڪم ڪندڙ گروهه جي گڏجاڻي مئي 2018ع ۾ [[آستانا]] ۾ ٿي، جنهن ۾ ڪيترن معاهدن بابت اتفاق ٿيو: آمدورفت جي شعبي ۾ سهڪار، واپاري ۽ معاشي سهڪار، سمنڊ ۾ واقعن جي روڪٿام، دهشتگرديءَ جو مقابلو، منظم ڏوهن خلاف جنگ ۽ سرحدي سلامتيءَ ۾ سهڪار بابت معاهدا.<ref name="51agreement">{{cite web |title=The working group agreed on the provisional agenda of the Caspian summit and the draft of final document |url=http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |website=caspianbarrel.org |date=30 May 2018 |access-date=2018-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713230521/http://caspianbarrel.org/en/2018/05/the-working-group-agreed-on-the-provisional-agenda-of-the-caspian-summit-and-the-draft-of-final-document/ |archive-date=2018-07-13 |url-status=live}}</ref> ڪنوينشن هر پاڙيسري ملڪ کي {{cvt|15|mi|km|order=flip}} تائين علائقائي پاڻيءَ تي اختيار ڏئي ٿو، جنهن سان گڏ سطح تي {{cvt|10|mi|km|order=flip}} تائين مڇيگيريءَ جا خاص حق پڻ ڏنا وڃن ٿا، جڏهن ته باقي حصو [[بين الاقوامي پاڻين]] طور برقرار رهي ٿو. ٻئي طرف، سمنڊ جي تري جي حدبندي اڃا غير مقرر آهي ۽ ملڪن جي وچ ۾ ٻطرفن معاهدن جي تابع آهي. اهڙيءَ ريت، قانوني لحاظ کان ڪيسپين سمنڊ نه مڪمل طور سمنڊ آهي ۽ نه ئي ڍنڍ.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |title=Is the Caspian a sea or a lake? |date=2018-08-16 |newspaper=[[The Economist]] |access-date=2018-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180819221847/https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake |archive-date=2018-08-19 |url-status=live}}</ref> جيتوڻيڪ ڪنوينشن ڪيويار جي پيداوار، تيل ۽ گئس جي ڪڍاڻي ۽ فوجي استعمال بابت ضابطا طئي ڪري ٿو، پر اهو ماحولياتي مسئلن بابت ڪو ذڪر نٿو ڪري.<ref name="Nation-20190418" /> ===سرحد پار وهڪرا=== [[گڏيل قومن جو يورپ لاءِ اقتصادي ڪميشن|يو اين اي سي اي]] ڪيترن اهڙن درياهن کي سڃاڻي ٿو، جيڪي بين الاقوامي سرحدون پار ڪري ڪيسپين سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |title=Drainage basin of the Caspian Sea |publisher=[[United Nations Economic Commission for Europe|UNECE]] |access-date=2012-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731085742/http://www.unece.org/env/water/blanks/assessment/caspian.pdf |archive-date=2009-07-31 |url-status=live}}</ref> اهي هي آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; border-collapse:collapse; text-align:right; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1; box-shadow:0 2px 6px rgba(0,0,0,0.08);" |- ! style="width:40%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | درياهه ! style="width:60%; padding:10px; background:#3366cc; color:white; border:1px solid #a2a9b1;" | ملڪ |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[اترڪ درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ايران]]، [[ترڪمانستان]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[ڪورا (ڪيسپين سمنڊ)|ڪورا درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آرمينيا]]، [[آذربائيجان]]، [[جارجيا]]، [[ايران]]، [[ترڪي]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[يورال درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[قازقستان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سامور درياهه]] | style="padding:9px; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[آذربائيجان]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[سولاڪ درياهه]] | rowspan="2" style="padding:9px; vertical-align:middle; background:#f8fbff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[جارجيا]]، [[روس]] |- | style="padding:9px; background:#eaf3ff; border:1px solid #a2a9b1;" | [[تيريڪ درياهه]] |} ==آمدورفت== جيتوڻيڪ ڪيسپين سمنڊ هڪ [[بند حوض|بند آبي حوض]] آهي، پر ان جو سڀ کان وڏو معاون درياهه، [[وولگا درياهه|وولگا]]، اهم جهاز راني واهن وسيلي [[وولگا–ڊان واهه|ڊان درياهه]] سان، ۽ ان ريت ڪاري سمنڊ سان، توڙي [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو|بالٽڪ سمنڊ]] سان ڳنڍيل آهي. انهن مان شاخي واهه [[اتر ڊوينا واهه|اتر ڊوينا]] ۽ [[اڇو سمنڊ–بالٽڪ واهه|اڇي سمنڊ]] ڏانهن پڻ وڃن ٿا. ڪيسپين سمنڊ جو هڪ ٻيو معاون درياهه، [[ڪوما درياهه (روس)|ڪوما درياهه]]، [[ڪوما–مانيچ واهه|هڪ آبپاشي واهه]] وسيلي ڊان درياهه جي حوض سان ڳنڍيل آهي. سمنڊ پار مقرر وقتن تي هلندڙ [[ٻيڙين جي سروس|فيري خدمتون]]، جن ۾ [[ريل گاڏي کڻندڙ ٻيڙي|ريل گاڏيون کڻندڙ فيريون]] پڻ شامل آهن،<ref>{{Cite web |date=2024-10-30 |title=Train Ferries on the Caspian Sea as Part of the Middle Corridor |url=https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part5/automotive-roro-markets/train-ferries-on-the-caspian-sea-as-part-of-the-middle-corridor/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241228133823/https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part5/automotive-roro-markets/train-ferries-on-the-caspian-sea-as-part-of-the-middle-corridor/ |archive-date=28 Dec 2024 |access-date=2025-01-06 |website=Port Economics, Management and Policy |language=en-US}}</ref> خاص طور هيٺين هنڌن جي وچ ۾ هلن ٿيون: * [[ترڪمانباشي، ترڪمانستان|ترڪمانباشي]]، [[ترڪمانستان]]، جنهن کي اڳ [[ترڪمانباشي، ترڪمانستان|ڪراسنووڊسڪ]] چيو ويندو هو، ۽ [[باڪو]] * [[اڪٽائو]]، قازقستان ۽ باڪو * [[ڪوريڪ]]، قازقستان ۽ باڪو * ايران ۽ روس جا شهر، خاص طور مال برداريءَ لاءِ ===واهه=== هڪ [[بند حوض]] هئڻ سبب ڪيسپين سمنڊ جي حوض جو سمنڊ سان ڪو قدرتي ڳانڍاپو ناهي. [[وچئين دور]] کان واپاري ڪيترن ئي [[خشڪيءَ تان ٻيڙيون منتقل ڪرڻ|خشڪيءَ وارن گذرگاهن]] وسيلي ڪيسپين سمنڊ تائين پهچندا هئا، جيڪي وولگا ۽ ان جي معاون درياهن کي [[ڊان درياهه (روس)|ڊان درياهه]]، جيڪو [[ازوف سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، ۽ بالٽڪ سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪندڙ مختلف درياهن سان ڳنڍيندا هئا. وولگا جي حوض کي بالٽڪ سمنڊ سان ڳنڍيندڙ [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو#تاريخ|ابتدائي واهه]] ارڙهين صديءَ جي شروعات ۾ ئي ٺاهيا ويا هئا. ان کان پوءِ واهن جا ڪيترائي منصوبا مڪمل ڪيا ويا آهن. ٻه جديد واهه نظام، جيڪي وولگا جي حوض ۽ ان ريت ڪيسپين سمنڊ کي کليل سمنڊ سان ڳنڍين ٿا، اهي [[وولگا–بالٽڪ آبي رستو]] ۽ [[وولگا–ڊان واهه]] آهن. تجويز ڪيل [[پيچورا–ڪاما واهه]] هڪ اهڙو منصوبو هو، جنهن تي 1930ع واري ڏهاڪي کان 1980ع واري ڏهاڪي تائين وڏي پيماني تي بحث ٿيندو رهيو. جهاز راني ان منصوبي ۾ ثانوي مقصد هو. ان جو بنيادي مقصد [[اتر وارن درياهن جو رخ بدلائڻ|پيچورا درياهه جي ڪجهه پاڻيءَ جو رخ بدلائي]]، جيڪو اتر منجمد سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو، [[ڪاما درياهه]] وسيلي وولگا ڏانهن آڻڻ هو. ان جا مقصد آبپاشي ۽ ڪيسپين سمنڊ جي پاڻيءَ جي سطح کي مستحڪم ڪرڻ هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ ان وقت اهو سمجهيو پئي ويو ته پاڻيءَ جي سطح خطري واري تيزيءَ سان گهٽجي رهي هئي. 1971ع دوران سوويت يونين پاران علائقي ۾ [[پرامن ايٽمي ڌماڪو|پرامن ايٽمي اڏاوتي تجربا]] پڻ ڪيا ويا. جون 2007ع ۾، پنهنجي تيل سان مالا مال ملڪ جي مارڪيٽن تائين رسائي وڌائڻ لاءِ، [[قازقستان]] جي صدر [[نورسلطان نظربائيف]] ڪيسپين سمنڊ ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ {{cvt|700|km|0|abbr=off|adj=on}} ڊگهي رابطي واري واهه جي تجويز پيش ڪئي. اميد ڪئي وئي ته ”[[يوريشيا واهه]]“، جنهن کي [[مانيچ جهاز راني واهه]] پڻ چيو وڃي ٿو، سامونڊي ڪناري کان محروم قازقستان ۽ ٻين [[وچ ايشيا|وچ ايشيائي ملڪن]] کي سامونڊي رياستن ۾ تبديل ڪري ڇڏيندو ۽ کين واپار جي مقدار ۾ نمايان واڌ ڪرڻ جي قابل بڻائيندو. جيتوڻيڪ واهه روسي علائقي مان گذرندو، پر اهو قازقستان کي ڪيسپين سمنڊ تي موجود سندس بندرگاهن وسيلي فائدو پهچائيندو. قازقستان جي زراعت واري وزارت جي آبي وسيلن بابت ڪميٽي جي عملدارن موجب، واهه جو سڀ کان امڪاني رستو [[ڪوما–مانيچ هيٺاهين علائقو|ڪوما–مانيچ هيٺاهين علائقي]] مان گذرندو، جتي هن وقت درياهن ۽ ڍنڍن جو هڪ سلسلو اڳ ئي [[ڪوما–مانيچ واهه]] نالي آبپاشي واهه وسيلي ڳنڍيل آهي. [[وولگا–ڊان واهه]] کي جديد بڻائڻ هڪ ٻيو امڪاني طريقو هوندو.<ref>[http://www.businessweek.com/globalbiz/content/jul2007/gb2007079_528939.htm "Caspian Canal Could Boost Kazakh Trade"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20090119021137/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/jul2007/gb2007079_528939.htm |date=2009-01-19 }} ''[[Business Week]]'' (2007-07-09)</ref> == پڻ ڏسو == {{portal|ڍنڍون}} {{div col|colwidth=18em}} * [[ڪيسپين]] * [[ڪيسپين ٻوليون]] * [[ڪيسپين سمنڊ مونسٽر]] * [[باڪو جا تيل جا ميدان]] * [[انتهايي ٻوڏن جو دور]] * [[ڪيسپين سمنڊ جي سامونڊي ماحول جي تحفظ بابت فريم ورڪ ڪنوينشن]] * [[ايران رود]] * [[شاهه دينيز گئس ميدان]] * [[ڏکڻ قفقاز پائپ لائين]] * [[ڏاکڻي گئس راهداري]] * [[تينگيز تيل ميدان]] * [[ٽرانس-ڪيسپين گئس پائپ لائين]] * [[آذربائيجان جي جهنگلي جيوت]] * [[ايران جي جهنگلي جيوت]] * [[قازقستان جي جهنگلي جيوت]] * [[ترڪمانستان جي جهنگلي جيوت]] * [[روس جي جهنگلي جيوت]] {{div col end}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wiktionary|ڪئسپين سمنڊ }} {{wikiquote}} {{Commons category}} *[http://www.iranchamber.com/geography/articles/names_of_caspian_sea.php Names of the Caspian Sea] * [http://www.parstimes.com/caspian/ Caspian Sea Region] * [https://web.archive.org/web/20110724171008/http://www.caspage.citg.tudelft.nl/project.html Dating Caspian sea level changes] {{Authority control}} [[زمرو:ڪيسپيئن سمنڊ]] [[زمرو:ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا]] [[زمرو:يورپ جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران جي جاگرافي]] [[زمرو:روس جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪي جي جاگرافي]] [[زمرو:جارجيا جي جاگرافي]] [[زمرو:آرمينيا جي جاگرافي]] [[زمرو:قازقستان جي جاگرافي]] [[زمرو:آذربائيجان جي جاگرافي]] [[زمرو:ازبڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ترڪمانستان جي جاگرافي]] [[زمرو:قديم ڍنڍون]] [[زمرو:جاگرافي يورپ]] [[زمرو:آذربائيجان-ايران سرحد]] [[زمرو:آذربائيجان-روس سرحد]] [[زمرو:وچ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏاکڻي روس جي جاگرافي]] [[زمرو:اولهه ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:ايران-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:قازقستان-ترڪمانستان سرحد]] [[زمرو:آسترخان اوبلاسٽ جون ڍنڍون]] [[زمرو:بين الاقوامي تڪرار]] [[زمرو:سرحد جا ٽي نقطا]] [[زمرو:روس جون ڍنڍون]] [[زمرو:ايران جون ڍنڍون]] [[زمرو:داغستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:قازقستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:آذربائيجان جون ڍنڍون]] [[زمرو:ڪالميڪيا جون ڍنڍون]] [[زمرو:ترڪمانستان جون ڍنڍون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون زميني شڪلون]] [[زمرو:ملڪن جا گهٽ ۾ گهٽ نقطا]] [[زمرو:ايشيا جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون لوڻ واريون ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون اينڊورهائيڪ ڍنڍون]] [[زمرو:ايشيا جون بين الاقوامي ڍنڍون]] [[زمرو:يورپ جون بين الاقوامي ڍنڍون]] 7hqlojwo4hq4cswr078hy0clvmhgzi9 0 61480 397193 341979 2026-07-24T06:10:19Z Siddhu Talreja 18634 هجي ۽ گرامر درستگي 397193 wikitext text/x-wiki ماسٽر چندر(اصل نالو ”چاڊو مَل ڏامواڻي<ref name=":1">{{حوالو_ويب|url=https://gurumangalgir.net/master-chander-sindhi-singer/|title=ماسٽر چندر|date=2020-10-03|website=GuruMangalGir.net|language=en-US|access-date=2021-11-24}}</ref>“) هڪ ڳائڻو، سنگيت آچاريہ، ميوزڪ هدايتڪار ۽ شاعر هو جنهن [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] جا سوين گانا ڳايا.<ref name="Lal Pushp1989">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=RNm1AAAAIAAJ|title=Eminent Sindhis in India|author=Laʻlu Pushpu|date=1989|publisher=Lal Pushp|page=14}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چندر%20(ماسٽر%20چندر)|title=چندر (ماسٽر چندر) : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-28}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/3527/|title=سنڌ جي عظيم راڳي ماسٽر چندر جي شخصيت|website=SindhSalamat|access-date=2020-11-28}}</ref><ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://www.thekawish.com/beta/images/2016/Nov/03-11-2016/Page7/P7-21.htm|website=www.thekawish.com|access-date=2020-11-28}}</ref> سندس جنم ٺاروشاهه ۾ ٿيو.<ref name=":1" /> هن پهريون ڀيرو سنڌي ٻولي ۾ پيار بابت ڪلام ۽ گانا ڳايا. موسيقي ۽ گائڪي جي دنيا ۾ وڏو نالو ڪمائيندڙ سنڌ جو ڀلوڙ رڳي 1907-12-12ع تي ٺارو شاهه ضلعي نوابشاهه ۾ جنم ورتو<ref name=":2">{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhigulab.com/pages/lekh_masterchander.htm|title=Sageet Acharya Master Chander|website=www.sindhigulab.com|access-date=2021-11-24}}</ref>، هن 12 سالن جي ڄمار ۾ ڳائڻ شروع ڪيو. هن پنهنجي گيتن ذريعي هندو مسلم ايڪتا جو جذبو جاڳايو. هن جي معروف ڪلامن ”رٺائي رهن پر، هجن حياتي“ ۾ هڪ محبت جو گاڏو آهي، چندر ”ڪڏهن تون ٿو ڌڪين، ڪڏهن مان ٿو ڌڪيان“ تمام گهڻي  شهرت حاصل ڪئي. هن جي گيتن ۾ محبت، پيار، امن ۽ ڀائيچاري جو پيغام شامل آهي. جنهن کي جهڙي به وقت ٻڌجي ٿي راحت نصيب ٿيندي آهي. ورهاڱي کانپوءِ ماسٽر چندر پنهنجي گيتن ذريعي سنڌ ۽ سنڌين لاءِ ماڻهن ۾ نئون جوش ۽ اتساهه پيدا ڪيو. ماسٽر چندر جڏهن فلم انڊسٽري ۾ پير پاتو ته هن پهرين فلم هيرو جو ڪردار ادا ڪيو، ماسٽر چندر  47 سال فلي دنيا کي وقف ڪيا، ماسٽر چندر پلي بيڪ ڳائڻو هو، فلم ”موت ڪا طوفان“ ۾ هن گيت ڳايا ماسٽر چندر هڪ فنڪار سان گڏوگڏ هڪ بهترين اداڪار، شاعر ۽ موسيقار پڻ هو. اليڪٽرڪ سازن جي دنيا ۾ چوٽيءَ جو موسيقار ٿيو. هن سنڌ ۽ موسيقي کي جديد طريقي سان متعارف ڪرايو. ماسٽر چندر جو من موهيندڙ آواز انسان جي سندس نس نس کي چمندو هو. 22 ورهين جي ڄمار ۾ ماسٽر چندر ايڇ ايم بي ڪمپني ۾ 3000 ڪلام رڪارڊ ڪرايا، ايڇ ايم بي ڪمپني طرفان هن کي گولڊ ميڊل پڻ ڏنو ويو. جڏهن هن مندرن ۽ درگاهن ۾ ڳائڻ شروع ڪيو ته ان دوران سنڌ جي عظيم فنڪار ڪنور ڀڳت ڪنول رام ان جو ڳائڻ ٻڌو ته ڀڳت ڪنور رام کيس آشيرواد ڏيندي چيو ته چندر فني دنيا ۾ وڏو نالو ڪمائيندو، سنڌ جي مهان راڳي ماسٽر چندر 400 گراهم فونو رڪارڊ ڪرايا. پنهنجي سموري زندگي فن ۽ موسيقي کي ارپيندڙ ۽ هزارين دلين تي اڄ به راڄ ڪندڙ ماسٽر چندر جا ڪلام اڄ به سدا بهار آهن، باشعور ۽ پڙهيل لکيل طبقو اڄ به ماسٽر چندر جي امر ڪلامن جي غور ۽ دلچسپي سان ٻڌندو آهي، اڄوڪي هن پاپ ميوزڪ واري دور جنهن ۾ ڪلاسيڪل موسيقي کي گهڻي اهميت نٿي ڏني وڃي پر ماسٽر چندر سنڌ جي اها مهان هستي آهي، جنهن جي ڪلامن کي اڄ به سنڌ جا مهان فنڪار سُر ۾ ممتاز علي لاشاري جهڙا بهترين راڳي پڻ سدا بهار ڪلام ڳائي ٻڌندڙن تي سحر طاري ڪري ڇڏيندا آهن، سنڌ جي هن عظيم هستي کي اسان کان وڇڙيئي ستاويهه سال ٿي چڪا آهن پر هي اڄ به هر باشعور جي دل ۾ ڌڙڪي ٿو، سنڌ جو هي مهان ڪلاڪار 77 سالن جي ڄمار ۾ 2 نومبر 1984ع ۾ ديهانت ڪري ويو<ref name=":2" />.<ref name="website">{{cite website|url=http://masterchander.com|title=Official Website of Sangeet Acharya Master Chander}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/472215/|title=ٺارو شاهه: مهان راڳي ماسٽر چندر جي 112 هين جنم ڏينهن جي تقريب|date=2019-12-07|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2020-11-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thesindhuworld.com/master-chander/|title=Master Chander: Sindhi Singer Master Chander: Sindhi Folk: Sindhi MP3: Biography {{!}} The Sindhu World|website=thesindhuworld.com|access-date=2019-06-26}}</ref> ماسٽر چندر ڳائڻ سان گڏوگڏ [[فلم|فلمن]] ۾ پڻ ڪم ڪيو،<ref name=":0" /> هن 1942ع ۾ [[سنڌي فلمن جي فھرست|سنڌي فلم]] [[ايڪتا (فلم)|ايڪتا]]،<ref name=":0" /> 1958ع ۾ [[ڀارت]] ۾ [[سنڌي فلمن جي فھرست|پهرين سنڌي فلم]] [[اباڻا (فلم)|اباڻا]]<ref name=":0" /> ۽ 1968ع  [[رام پنجواڻي]] جي فلم سنڌو ڪناري ۾ ڪم ڪيو هيو.<ref name=":0" /> == حوالا == {{حوالا|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://masterchander.com/ اوفيشل ويبسائيٽ] {{Authority control}} {{India-singer-stub}} {{DEFAULTSORT:Chander, Master}} [[زمرو:1907ع جون پيدائشون]] [[زمرو:سنڌي ماڻھو]] [[زمرو:سنڌي_ٻولي_جا_راڳي]] [[زمرو:سنڌي راڳي]] lk17upkzh1t39iyfzng9c8pq5mmmdeu 828 94268 397063 394759 2026-07-23T13:44:48Z Grufo 22405 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 397063 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl tmp1 = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (tmp1 == nil or tmp1 < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to add cannot be zero', 0) end if tmp1 == nil or tmp1 < 0 or math.floor(tmp1) ~= tmp1 then return context_iterate(ctx, argc) end tmp2 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + tmp1 - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp2] end return context_iterate(ctx, argc + tmp1 + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) s0wwht3ty2l3u443tnfm9mh3z5pmpgj 397192 397063 2026-07-24T03:49:28Z Grufo 22405 Update from [[d:Special:GoToLinkedPage/mediawikiwiki/Q122696746|master]] using [[mw:Synchronizer| #Synchronizer]] 397192 Scribunto text/plain require[[strict]] --- --- --- PRIVATE ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Abstract utilities ]]-- ---------------------------- -- Helper function for `string.gsub()` (for managing zero-padded numbers) local function zero_padded (str) return ('%03d%s'):format(#str, str) end -- Helper function for `table.sort()` (for natural sorting) local function natural_sort (var1, var2) return var1:gsub('%d+', zero_padded) < var2:gsub('%d+', zero_padded) end -- Return a copy or a reference to a table local function copy_or_ref_table (src, refonly) if refonly then return src end local newtab = {} for key, val in pairs(src) do newtab[key] = val end return newtab end -- Copy at most N items (of all kinds) from `src` to `dest` and return `dest` local function copy_table_maxn (dest, src, len) local idx = 1 for key, val in pairs(src) do dest[key], idx = val, idx + 1 if idx > len then break end end return dest end -- Remove some numeric elements from a table, shifting everything to the left local function remove_numeric_keys (tbl, idx, len) local cache, tmp = {}, idx + len - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key >= idx then if key > tmp then cache[key - len] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Make a reduced copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_reduced (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = 1 - idx for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > tmp then ret[key - tmp] = val elseif key < idx then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val elseif key < idx then ret[key + len] = val end end end return ret end -- Make an expanded copy of a table (shifting in both directions if necessary) local function copy_table_expanded (tbl, idx, len) local ret, tmp = {}, idx + len - 1 if idx > 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key < idx then ret[key] = val else ret[key + len] = val end end elseif tmp > 0 then local nshift = idx - 1 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' then ret[key] = val elseif key > 0 then ret[key + tmp] = val elseif key < 1 then ret[key + nshift] = val end end else for key, val in pairs(tbl) do if type(key) ~= 'number' or key > tmp then ret[key] = val else ret[key - len] = val end end end return ret end -- Given a table, create two new tables containing the sorted list of keys local function get_key_list_sorted (tbl, sort_fn) local nums, words, nn, nw = {}, {}, 0, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nn = nn + 1 nums[nn] = key else nw = nw + 1 words[nw] = key end end table.sort(nums) table.sort(words, sort_fn) return nums, words, nn, nw end -- Parse a parameter name string and return it as a string or a number local function get_parameter_name (par_str) local ret = par_str:match'^%s*(.-)%s*$' if ret ~= '0' and ret:find'^%-?[1-9]%d*$' == nil then return ret end return tonumber(ret) end -- Move a key from a table to another, but only if under a different name and -- always parsing numeric strings as numbers local function steal_if_renamed (val, src, skey, dest, dkey) local realkey = get_parameter_name(dkey) if skey ~= realkey then dest[realkey], src[skey] = val, nil end end --[[ Public strings ]]-- ------------------------ -- Special match keywords (functions and modifiers MUST avoid these names) local mkeywords = { ['or'] = 0, pattern = 1, plain = 2, strict = 3 } -- Sort functions (functions and modifiers MUST avoid these names) local sortfunctions = { alphabetically = false, naturally = natural_sort } -- Callback styles for the `mapping_*` and `renaming_*` class of modifiers -- (functions and modifiers MUST avoid these names) --[[ Meanings of the columns: col[1] = Loop type (0-3) col[2] = Number of module arguments that the style requires (1-3) col[3] = Minimum number of sequential parameters passed to the callback col[4] = Name of the callback parameter where to place each parameter name col[5] = Name of the callback parameter where to place each parameter value col[6] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[4]` col[7] = Argument in the modifier's invocation that will override `col[5]` A value of `-1` indicates that no meaningful value is stored (i.e. `nil`) ]]-- local mapping_styles = { names_and_values = { 3, 2, 2, 1, 2, -1, -1 }, values_and_names = { 3, 2, 2, 2, 1, -1, -1 }, values_only = { 1, 2, 1, -1, 1, -1, -1 }, names_only = { 2, 2, 1, 1, -1, -1, -1 }, names_and_values_as = { 3, 4, 0, -1, -1, 2, 3 }, names_only_as = { 2, 3, 0, -1, -1, 2, -1 }, values_only_as = { 1, 3, 0, -1, -1, -1, 2 }, blindly = { 0, 2, 0, -1, -1, -1, -1 } } -- Memory slots (functions and modifiers MUST avoid these names) local memoryslots = { h = 'header', f = 'footer', i = 'itersep', l = 'lastsep', n = 'ifngiven', p = 'pairsep', s = 'oxfordsep' } -- Possible trimming modes for the `parsing` modifier local trim_parse_opts = { trim_none = { false, false }, trim_positional = { false, true }, trim_named = { true, false }, trim_all = { true, true } } -- Possible string modes for the iteration separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local isep_parse_opts = { splitter_pattern = false, splitter_string = true } -- Possible string modes for the key-value separator in the `parsing` and -- `reinterpreting` modifiers local psep_parse_opts = { setter_pattern = false, setter_string = true } -- Possible position references for the `splicing` modifier local position_references = { add_nothing = 0, add_smallest_number = 1, add_last_of_sequence = 2, add_largest_number = 3 } -- Possible modes for the `reassigning` modifier local a_modes = { transfer = 0, clone = 1, rename = 2, copy = 3, sacrifice = 4, provide = 5, spare = 7 } -- Functions and modifiers MUST avoid these names too: `here`, `in_substack`, -- `let`, `expose`, `use`, `with_flushed_glue`, `without_flushed_glue` -- `without_sorting` --[[ Private constants ]]-- --------------------------- -- Hard-coded name of the module (to avoid going through `frame:getTitle()`) local modulename = 'Module:Params' -- The functions listed here declare that they don't need the `frame.args` -- metatable to be copied into a regular table; if they are modifiers they also -- guarantee that they will make their own (modified) copy available local refpipe = { call_for_each_group = true, --coins = true, count = true, evaluating = true, for_each = true, list = true, list_values = true, list_maybe_with_names = true, value_of = true } -- The functions listed here declare that they don't need the -- `frame:getParent().args` metatable to be copied into a regular table; if -- they are modifiers they also guarantee that they will make their own -- (modified) copy available local refparams = { call_for_each_group = true, combining = true, combining_by_calling = true, combining_values = true, concat_and_call = true, concat_and_invoke = true, concat_and_magic = true, count = true, grouping_by_calling = true, mixing_names_and_values = true, keeping_at_most = true, renaming_by_mixing = true, renaming_to_sequence = true, renaming_to_uppercase = true, renaming_to_lowercase = true, --renaming_to_values = true, shifting = true, splicing = true, --swapping_names_and_values = true, value_of = true, with_name_matching = true } -- Maximum number of numeric parameters that can be filled, if missing (we -- chose an arbitrary number for this constant; you can discuss about its -- optimal value at Module talk:Params) local maxfill = 1024 -- The private table of functions local library = {} -- Functions and modifiers that can only be invoked in first position local static_iface = {} --[[ Private functions ]]-- --------------------------- -- Create a new context local function context_new (child_frame) local main_frame = child_frame:getParent() return { frame = main_frame, opipe = child_frame.args, oparams = main_frame.args, firstposonly = static_iface, iterfunc = pairs, sorttype = 0, n_parents = 0, n_children = 0, n_available = maxfill } end -- Move to the next action within the user-given list local function context_iterate (ctx, n_forward) local nextfn if ctx.pipe[n_forward] ~= nil then nextfn = ctx.pipe[n_forward]:match'^%s*(.*%S)' end if nextfn == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end if library[nextfn] == nil then if ctx.firstposonly[nextfn] == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. nextfn .. '’ does not exist', 0) else error(modulename .. ': The ‘' .. nextfn .. '’ directive can only appear in first position', 0) end end remove_numeric_keys(ctx.pipe, 1, n_forward) return library[nextfn] end -- Main loop local function main_loop (ctx, start_with) local fn = start_with repeat fn = fn(ctx) until not fn if ctx.n_parents > 0 then error(modulename .. ': One or more ‘merging_substack’ directives are missing', 0) end if ctx.n_children > 0 then error(modulename .. ', For some of the snapshots either the ‘flushing’ directive is missing or a group has not been properly closed with ‘merging_substack’', 0) end end -- Load a `setting`-like directive string into the `dest` table local function set_strings_from_opts (dest, opts, start_from) local cmd if opts[start_from] == nil then return start_from - 1 end cmd = opts[start_from]:gsub('%s+', ''):gsub('/+', '/') :match'^/*(.*[^/])' if cmd == nil then return start_from end local vname, chr local amap, sep, argc = {}, string.byte('/'), start_from + 1 for idx = 1, #cmd do chr = cmd:byte(idx) if chr == sep then for key, val in ipairs(amap) do dest[val], amap[key] = opts[argc], nil end argc = argc + 1 else vname = memoryslots[string.char(chr)] if vname == nil then error(modulename .. ', ‘setting’: Unknown slot ‘' .. string.char(chr) .. '’', 0) end table.insert(amap, vname) end end for key, val in ipairs(amap) do dest[val] = opts[argc] end return argc end -- Add a new stack of parameters to `ctx.children` local function new_substack (ctx) local currsnap, newparams = ctx.n_children + 1, {} if ctx.children == nil then ctx.children = { newparams } else ctx.children[currsnap] = newparams end ctx.n_children = currsnap return newparams end -- Parse a raw argument containing a `sortfunctions` directive, or -- `'without_sorting'`, or `nil` local function load_sort_opt (raw_arg) if raw_arg == nil then return nil, 1, false end local trarg = raw_arg:match'^%s*(.-)%s*$' if trarg == 'without_sorting' then return nil, 2, false, trarg end local tmp = sortfunctions[trarg] if tmp == nil then return nil, 1, false, trarg end return tmp or nil, 2, true, trarg end -- Parse optional user arguments of type `...|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]| -- [number of additional parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]` local function load_child_opts (src, start_from, append_after, params) local tnamed, tmp1, tmp2 local pin, tbl, mem = start_from, {}, {} while src[pin] ~= nil and src[pin + 1] ~= nil do tmp1 = src[pin]:match'^%s*(.*%S)' if tmp1 == 'let' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = nil, src[pin + 2], pin + 3 --[[ elseif tmp1 == 'expose' then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 1]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[tmp1], pin = tmp2, tmp2, pin + 2 ]]-- elseif tmp1 == 'use' and src[pin + 2] ~= nil then tmp1 = get_parameter_name(src[pin + 2]) tmp2 = params[tmp1] mem[tmp1], tbl[get_parameter_name(src[pin + 1])], pin = tmp2, tmp2, pin + 3 else break end end local tnew = copy_or_ref_table(params, next(mem) == nil) for key in pairs(mem) do tnew[key] = nil end if pin ~= start_from then tnamed, tbl = tbl, {} end tmp1 = tonumber(src[pin]) if tmp1 ~= nil and math.floor(tmp1) == tmp1 then if tmp1 < 0 then tmp1 = -1 end tmp2 = append_after - pin for idx = pin + 1, pin + tmp1 do tbl[idx + tmp2] = src[idx] end pin = pin + tmp1 + 1 end if tnamed ~= nil then for key, val in pairs(tnamed) do tbl[key] = val end end return tbl, pin, tnew, mem end -- Load the optional arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` -- class of modifiers local function load_callback_opts (src, n_skip, default_style, params) local style, shf local tmp = src[n_skip + 1] if tmp ~= nil then style = mapping_styles[tmp:match'^%s*(.-)%s*$'] end if style == nil then style, shf = default_style, n_skip - 1 else shf = n_skip end local n_exist, karg, varg = style[3], style[4], style[5] tmp = style[6] if tmp > -1 then karg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if karg == '0' or karg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then karg = tonumber(karg) n_exist = math.max(n_exist, karg) end end tmp = style[7] if tmp > -1 then varg = src[tmp + shf]:match'^%s*(.-)%s*$' if varg == '0' or varg:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then varg = tonumber(varg) n_exist = math.max(n_exist, varg) end end local dest, argc, tnew, mem = load_child_opts(src, style[2] + shf, n_exist, params) tmp = style[1] if (tmp == 3 or tmp == 2) and dest[karg] ~= nil then tmp = tmp - 2 end if (tmp == 3 or tmp == 1) and dest[varg] ~= nil then tmp = tmp - 1 end return dest, argc, tmp, karg, varg, tnew, mem end -- Parse the arguments of some of the `mapping_*` and `renaming_*` class of -- modifiers local function load_replace_args (opts, whoami) if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern string was given', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No replacement string was given', 0) end local ptn, repl, nmax, argc = opts[1], opts[2], tonumber(opts[3]), 3 if nmax ~= nil or (opts[3] or ''):match'^%s*$' ~= nil then argc = 4 end local flg = opts[argc] if flg ~= nil then flg = mkeywords[flg:match'^%s*(.-)%s*$'] end if flg == 0 then flg = nil elseif flg ~= nil then argc = argc + 1 end return ptn, repl, nmax, flg, argc, (nmax ~= nil and nmax < 1) or (flg == 3 and ptn == repl) end -- Parse the arguments of the `with_*_matching` class of modifiers local function load_pattern_args (opts, whoami) local keyw local ptns, state, nptns, cnt = {}, 0, 0, 1 for _, val in ipairs(opts) do if state == 0 then nptns, state = nptns + 1, -1 ptns[nptns] = { val, false, false } else keyw = val:match'^%s*(.*%S)' if keyw == nil or mkeywords[keyw] == nil or ( state > 0 and mkeywords[keyw] > 0 ) then break else state = mkeywords[keyw] if state > 1 then ptns[nptns][2] = true end if state == 3 then ptns[nptns][3] = true end end end cnt = cnt + 1 end if state == 0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No pattern was given', 0) end return ptns, nptns, cnt end -- Load the optional arguments of the `parsing`, `reinterpreting` and -- `evaluating` modifiers local function load_parse_opts (opts, start_from, isp, psp) local tmp local optslots, noptslots, argc, trimn, trimu, iplain, pplain = { true, true, true }, 3, start_from, true, false, true, true repeat noptslots, tmp = noptslots - 1, opts[argc] if tmp == nil then break end tmp = tmp:match'^%s*(.-)%s*$' if optslots[1] ~= nil and trim_parse_opts[tmp] ~= nil then tmp = trim_parse_opts[tmp] trimn, trimu, optslots[1] = tmp[1], tmp[2], nil elseif optslots[2] ~= nil and isep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 iplain, isp, optslots[2] = isep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil elseif optslots[3] ~= nil and psep_parse_opts[tmp] ~= nil then argc = argc + 1 pplain, psp, optslots[3] = psep_parse_opts[tmp], opts[argc], nil else break end argc = argc + 1 until noptslots < 1 return isp, iplain, psp, pplain, trimn, trimu, argc end -- Map parameters' values using a custom callback and a referenced table local value_maps = { [0] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do tbl[key] = fn() end end, [1] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[varg] = val tbl[key] = fn() end end, [2] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key in pairs(tbl) do margs[karg] = key tbl[key] = fn() end end, [3] = function (tbl, margs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do margs[karg], margs[varg] = key, val tbl[key] = fn() end end } -- Private table for `map_names()` local name_thieves = { [0] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [1] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[varg] = val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [2] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg] = key steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end, [3] = function (cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(tbl) do rargs[karg], rargs[varg] = key, val steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, fn()) end end } -- Map parameters' names using a custom callback and a referenced table local function map_names (tbl, rargs, karg, varg, looptype, fn) local cache = {} name_thieves[looptype](cache, tbl, rargs, karg, varg, fn) for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end -- Return a new table that contains `src` regrouped according to the numeric -- suffixes in its keys local function make_groups (src) -- NOTE: `src` might be the original metatable! local prefix, gid local groups = {} for key, val in pairs(src) do -- `key` must only be a string or a number... if type(key) == 'string' then prefix, gid = key:match'^%s*(.-)%s*(%-?%d*)%s*$' gid = tonumber(gid) or '' else prefix, gid = '', key end if groups[gid] == nil then groups[gid] = {} end if prefix == '0' or prefix:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then prefix = tonumber(prefix) if prefix < 1 then prefix = prefix - 1 end end groups[gid][prefix] = val end return groups end -- Split into parts a string containing the `$#` and `$@` placeholders and -- return the information as a skeleton table, a canvas table and a length local function parse_placeholder_string (target) local idx, s_pos, skel, canvas = 1, 1, {}, {} local e_pos = string.find(target, '%$[@#]', 1, false) while e_pos ~= nil do canvas[idx] = target:sub(s_pos, e_pos - 1) skel[idx + 1] = target:sub(e_pos, e_pos + 1) == '$@' idx = idx + 2 s_pos = e_pos + 2 e_pos = string.find(target, '%$[@#]', s_pos, false) end if (s_pos > target:len()) then idx = idx - 1 else canvas[idx] = target:sub(s_pos) end return skel, canvas, idx end -- Populate a table by parsing a parameter string (heavy lifting for `parsing`, -- `reinterpreting` and `evaluating`) local function parse_parameter_string (tbl, str, isp, ipl, psp, ppl, trn, tru) local key, val, spos1, spos2, pos1, pos2 local pos3, idx, lenplone = 0, 1, #str + 1 if isp == nil or isp == '' then if psp == nil or psp == '' then if tru then tbl[idx] = str:match'^%s*(.-)%s*$' else tbl[idx] = str end return idx end spos1, spos2 = str:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = str:match'^%s*(.-)%s*$' else val = str end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(str:sub(1, spos1 - 1)) val = str:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val return idx end if psp == nil or psp == '' then repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end tbl[idx], idx = val, idx + 1 until pos2 == nil return idx end repeat pos1 = pos3 + 1 pos2, pos3 = str:find(isp, pos1, ipl) val = str:sub(pos1, (pos2 or lenplone) - 1) spos1, spos2 = val:find(psp, 1, ppl) if spos1 == nil then key = idx if tru then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end idx = idx + 1 else key = get_parameter_name(val:sub(1, spos1 - 1)) val = val:sub(spos2 + 1) if trn then val = val:match'^%s*(.-)%s*$' end end tbl[key] = val until pos2 == nil return idx end -- Heavy lifting for `snapshotting` and `remembering` local function make_child (ctx, src, whoami) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len == 0 then local stack = new_substack(ctx) for key, val in pairs(src) do stack[key] = val end return len == nil and 1 or 2 end if len < 0 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: The number of parameters to copy must be an integer greater than zero', 0) end copy_table_maxn(new_substack(ctx), src, len) return 2 end -- Heavy lifting for `setting_by_flushing`, `combining` and `combining_values` local function set_strings_from_substack (ctx, dest, whoami) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: There are no substacks to flush', 0) end local currsnap = ctx.n_children local stack = ctx.children[currsnap] for key, val in pairs(memoryslots) do if stack[key] ~= nil then dest[val] = stack[key] end end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 end -- Heavy lifting for `combining` and `combining_values` local function combine_parameters (ctx, keyval_fn, whoami) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! This function -- MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No parameter name was provided', 0) end local argc local tbl, vars = ctx.params, {} local sortfn, varsarg0, do_sort, tmp = load_sort_opt(opts[2]) if varsarg0 == 2 then tmp = opts[3] and opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$' end if tmp == 'with_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) set_strings_from_substack(ctx, vars, whoami) else if tmp == 'without_flushed_glue' then varsarg0 = varsarg0 + 1 end argc = set_strings_from_opts(vars, opts, varsarg0 + 1) end if argc < varsarg0 then error(modulename .. ', ‘' .. whoami .. '’: No setting directive was given', 0) end if next(tbl) == nil then if vars.ifngiven ~= nil then ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = vars.ifngiven } elseif tbl == ctx.oparams then ctx.params = {} end return argc end local cache, len if do_sort then local words cache, words, len, tmp = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, tmp do cache[len + idx] = words[idx] end len = len + tmp else len, cache = 0, {} for key in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = key end end local pmap, nss, kvs, pps = {}, 0, vars.pairsep or '', vars.itersep or '' for idx = 1, len do tmp, pmap[nss + 1] = cache[idx], pps pmap[nss + 2] = keyval_fn(tmp, tbl[tmp], kvs) nss = nss + 2 end tmp = vars.oxfordsep or vars.lastsep if tmp ~= nil and nss > 4 then pmap[nss - 1] = tmp elseif nss > 2 and vars.lastsep ~= nil then pmap[nss - 1] = vars.lastsep end pmap[1] = vars.header or '' if vars.footer ~= nil then pmap[nss + 1] = vars.footer end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = table.concat(pmap) } return argc end -- Concatenate the numeric keys from the table of parameters to the numeric -- keys from the table of options; non-numeric keys from the table of options -- will prevail over colliding non-numeric keys from the table of parameters local function concat_params (ctx) local retval, tbl, nmax = {}, ctx.params, table.maxn(ctx.pipe) if ctx.subset == 1 then -- We need only the sequence for key, val in ipairs(tbl) do retval[key + nmax] = val end else if ctx.subset == -1 then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then retval[key + nmax] = val else retval[key] = val end end end for key, val in pairs(ctx.pipe) do retval[key] = val end return retval end -- Flush the parameters by calling a custom function for each value (after this -- function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function flush_params (ctx, fn) local tbl = ctx.params if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then for key, val in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end end if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end return end for idx = 1, nn do fn(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end for idx = 1, nw do fn(words[idx], tbl[words[idx]]) end return end if ctx.subset ~= -1 then for key, val in ipairs(tbl) do fn(key, val) tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do fn(key, val) end end -- Flush the parameters by calling one of two custom functions for each value -- (after this function has been invoked `ctx.params` will be no longer usable) local function mixed_flush_params (ctx, fn_seq, fn_oth) if ctx.subset == 1 then for key, val in ipairs(ctx.params) do fn_seq(key, val) end return end if ctx.subset == -1 then flush_params(ctx, fn_oth) return end local tbl = ctx.params if ctx.sorttype > 0 then local nums, words, nn, nw = get_key_list_sorted(tbl, natural_sort) local sequence = {} for key, val in ipairs(tbl) do sequence[key] = val end if ctx.sorttype == 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end for idx = 1, nn do if sequence[nums[idx]] then fn_seq(nums[idx], sequence[nums[idx]]) else fn_oth(nums[idx], tbl[nums[idx]]) end end if ctx.sorttype ~= 2 then for idx = 1, nw do fn_oth(words[idx], tbl[words[idx]]) end end return end for key, val in ipairs(tbl) do fn_seq(key, val) tbl[key] = nil end for key, val in pairs(tbl) do fn_oth(key, val) end end -- Finalize and return a concatenated list local function finalize_and_return_concatenated_list (ctx, lst, len, modsize) if len > 0 then local tmp = ctx.oxfordsep or ctx.lastsep if tmp ~= nil and len > modsize * 2 then lst[len - modsize + 1] = tmp elseif len > modsize and ctx.lastsep ~= nil then lst[len - modsize + 1] = ctx.lastsep end lst[1] = ctx.header or '' if ctx.footer ~= nil then lst[len + 1] = ctx.footer end ctx.text = table.concat(lst) else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end --- --- --- PUBLIC ENVIRONMENT --- --- ________________________________ --- --- --- --[[ Modifiers ]]-- ------------------- -- Syntax: #invoke:params|sequential|pipe to library.sequential = function (ctx) if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The two directives ‘non-sequential’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end if ctx.sorttype > 0 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ and ‘reassorted’ directives are redundant when followed by ‘sequential’', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = ipairs, 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|non-sequential|pipe to library['non-sequential'] = function (ctx) if ctx.subset == -1 then error(modulename .. ': The ‘non-sequential’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘non-sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.iterfunc, ctx.subset = pairs, -1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|all_sorted|pipe to library.all_sorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘all_sorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The two directives ‘reassorted’ and ‘sequential’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|reassorted|pipe to library.reassorted = function (ctx) if ctx.sorttype == 2 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive has been provided more than once', 0) end if ctx.subset == 1 then error(modulename .. ': The ‘reassorted’ directive is redundant after ‘sequential’', 0) end if ctx.sorttype == 1 then error(modulename .. ': The two directives ‘sequential’ and ‘reassorted’ are in contradiction with each other', 0) end ctx.sorttype = 2 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting|directives|...|pipe to library.setting = function (ctx) local argc = set_strings_from_opts(ctx, ctx.pipe, 1) if argc < 2 then error(modulename .. ', ‘setting’: No directive was given', 0) end return context_iterate(ctx, argc + 1) end -- Syntax: #invoke:params|scoring|new parameter name|[container]|pipe to library.scoring = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘scoring’: No parameter name was provided', 0) end local tmp local retval, opts = 0, ctx.pipe for _ in pairs(ctx.params) do retval = retval + 1 end if opts[2] ~= nil then tmp = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == 'in_substack' then new_substack(ctx)[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, 3) end ctx.params[get_parameter_name(opts[1])] = tostring(retval) return context_iterate(ctx, tmp == 'here' and 3 or 2) end -- Syntax: #invoke:params|squeezing|pipe to library.squeezing = function (ctx) local store, indices, tbl, newlen = {}, {}, ctx.params, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then newlen = newlen + 1 indices[newlen], store[key], tbl[key] = key, val, nil end end table.sort(indices) for idx = 1, newlen do tbl[idx] = store[indices[idx]] end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|filling_the_gaps|pipe to library.filling_the_gaps = function (ctx) local newval, tbl, tmp, nmin, nmax, nnums = ctx.pipe[1], ctx.params, {}, 1, nil, -1 if newval == nil then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: No value was provided', 0) end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmax == nil then if key < nmin then nmin = key end nmax = key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end tmp[key], nnums = val, nnums + 1 end end if nmax ~= nil and nmax - nmin > nnums then ctx.n_available = ctx.n_available + nmin + nnums - nmax if ctx.n_available < 0 then error(modulename .. ', ‘filling_the_gaps’: It is possible to fill at most ' .. tostring(maxfill) .. ' parameters', 0) end for idx = nmin, nmax, 1 do tbl[idx] = newval end for key, val in pairs(tmp) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|clearing|pipe to library.clearing = function (ctx) local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil end end for key, val in ipairs(numerics) do tbl[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|cutting|left cut|right cut|pipe to library.cutting = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Left cut must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cutting’: Right cut must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local len = #tbl if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end local tot = lcut + rcut if tot > 0 then local cache = {} if tot >= len then for key in ipairs(tbl) do tbl[key] = nil end tot = len else for idx = len - rcut + 1, len, 1 do tbl[idx] = nil end for idx = 1, lcut, 1 do tbl[idx] = nil end end for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and key > 0 then if key > len then cache[key - tot] = val else cache[key - lcut] = val end tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|cropping|left crop|right crop|pipe to library.cropping = function (ctx) local lcut = tonumber(ctx.pipe[1]) if lcut == nil or math.floor(lcut) ~= lcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Left crop must be an integer number', 0) end local rcut = tonumber(ctx.pipe[2]) if rcut == nil or math.floor(rcut) ~= rcut then error(modulename .. ', ‘cropping’: Right crop must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params local nmin, nmax for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if nmin == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end if nmin ~= nil then local len = nmax - nmin + 1 if lcut < 0 then lcut = len + lcut end if rcut < 0 then rcut = len + rcut end if lcut + rcut - len > -1 then for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then tbl[key] = nil end end elseif lcut + rcut > 0 then for idx = nmax - rcut + 1, nmax do tbl[idx] = nil end for idx = nmin, nmin + lcut - 1 do tbl[idx] = nil end local lshift = nmin + lcut - 1 if lshift > 0 then for idx = lshift + 1, nmax, 1 do tbl[idx - lshift], tbl[idx] = tbl[idx], nil end end end end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|purging|start offset|length|pipe to library.purging = function (ctx) local idx = tonumber(ctx.pipe[1]) if idx == nil or math.floor(idx) ~= idx then error(modulename .. ', ‘purging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘purging’: Length must be an integer number', 0) end local tbl = ctx.params if len < 1 then len = len + table.maxn(tbl) if idx > len then return context_iterate(ctx, 3) end len = len - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(tbl, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|backpurging|start offset|length|pipe to library.backpurging = function (ctx) local last = tonumber(ctx.pipe[1]) if last == nil or math.floor(last) ~= last then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Start offset must be an integer number', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘backpurging’: Length must be an integer number', 0) end local idx local tbl = ctx.params if len > 0 then idx = last - len + 1 else for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' and (idx == nil or key < idx) then idx = key end end if idx == nil then return context_iterate(ctx, 3) end idx = idx - len if last < idx then return context_iterate(ctx, 3) end len = last - idx + 1 end ctx.params = copy_table_reduced(ctx.params, idx, len) return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|shifting|addend|pipe to library.shifting = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local nshift = tonumber(ctx.pipe[1]) if nshift == nil or nshift == 0 or math.floor(nshift) ~= nshift then error(modulename .. ', ‘shifting’: A non-zero integer number must be provided', 0) end local tbl = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'number' then tbl[key + nshift] = val else tbl[key] = val end end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|reversing_numeric_names|pipe to library.reversing_numeric_names = function (ctx) local tbl, numerics, nmax = ctx.params, {}, 0 for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key], tbl[key] = val, nil if key > nmax then nmax = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax - key + 1] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pivoting_numeric_names|pipe to --[[ library.pivoting_numeric_names = function (ctx) local tbl = ctx.params local shift = #tbl + 1 if shift < 2 then return library.reversing_numeric_names(ctx) end local numerics = {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[shift - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|mirroring_numeric_names|pipe to --[[ library.mirroring_numeric_names = function (ctx) local nmax, nmin local tbl, numerics = ctx.params, {} for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then numerics[key] = val tbl[key] = nil if nmax == nil then nmin, nmax = key, key elseif key > nmax then nmax = key elseif key < nmin then nmin = key end end end for key, val in pairs(numerics) do tbl[nmax + nmin - key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|swapping_numeric_names|pipe to --[[ library.swapping_numeric_names = function (ctx) local tmp local tbl, cache, nsize = ctx.params, {}, 0 for key in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then nsize = nsize + 1 cache[nsize] = key end end table.sort(cache) for idx = math.floor(nsize / 2), 1, -1 do tmp = tbl[cache[idx] ] tbl[cache[idx] ] = tbl[cache[nsize - idx + 1] ] tbl[cache[nsize - idx + 1] ] = tmp end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|sorting_sequential_values|[criterion]|pipe to library.sorting_sequential_values = function (ctx) local sortfn if ctx.pipe[1] ~= nil then sortfn = sortfunctions[ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if sortfn then table.sort(ctx.params, sortfn) else table.sort(ctx.params) end -- i.e. either `false` or `nil` if sortfn == nil then return context_iterate(ctx, 1) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|splicing|[add to position]|position|increment| -- [number of elements to write]|...|pipe to library.splicing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp2, argc, pos, refp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params local tmp1 = opts[1] if tmp1 ~= nil then tmp2 = tonumber(tmp1) if tmp2 == nil or math.floor(tmp2) ~= tmp2 then pos, argc, tmp2 = tonumber(opts[2]), 4, tmp1:match'^%s*(.*%S)' if tmp2 ~= nil then refp = position_references[tmp2] if refp == nil then error(modulename .. ', ‘splicing’: ‘' .. tostring(tmp2) .. '’ is not a valid first argument', 0) end else refp = 0 end else pos, argc, refp = tmp2, 3, 0 end else pos, argc, refp = tonumber(opts[2]), 4, 0 end if pos == nil or math.floor(pos) ~= pos then error(modulename .. ', ‘splicing’: The position must be an integer number', 0) end local len = tonumber(opts[argc - 1]) if len == nil or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘splicing’: The increment must be an integer number', 0) end local insn = tonumber(opts[argc]) if len == 0 and (insn == nil or insn < 1) then error(modulename .. ', ‘splicing’: When the increment is zero the number of elements to write cannot be zero', 0) end if refp == 2 then for _ in ipairs(tbl) do pos = pos + 1 end refp = 0 end tmp1, tmp2 = nil, nil if refp ~= 0 or len ~= 0 then for key, val in pairs(tbl) do if type(key) == 'number' then if tmp1 == nil then tmp1, tmp2 = key, key elseif key < tmp1 then tmp1 = key elseif key > tmp2 then tmp2 = key end end end end if tmp2 == nil then len = 0 elseif refp == 3 then pos = pos + tmp2 elseif refp == 1 then pos = pos + tmp1 end if len > 0 and pos + len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_expanded(tbl, pos, len) elseif len < 0 and pos - len > tmp1 and pos <= tmp2 then tbl = copy_table_reduced(tbl, pos, -len) else tbl = copy_or_ref_table(tbl, tbl ~= ctx.oparams) end ctx.params = tbl if insn == nil or insn < 0 or math.floor(insn) ~= insn then return context_iterate(ctx, argc) end tmp1 = argc - pos + 1 for key = pos, pos + insn - 1 do tbl[key] = opts[key + tmp1] end return context_iterate(ctx, argc + insn + 1) end -- Syntax: #invoke:params|imposing|name|value|pipe to library.imposing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘imposing’: Missing parameter name to impose', 0) end ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = ctx.pipe[2] return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|providing|name|value|pipe to library.providing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘providing’: Missing parameter name to provide', 0) end local key = get_parameter_name(ctx.pipe[1]) if ctx.params[key] == nil then ctx.params[key] = ctx.pipe[2] end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|reassigning|source|destination|[mode]|pipe to library.reassigning = function (ctx) local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing source parameter', 0) end if opts[2] == nil then error(modulename .. ', ‘reassigning’: Missing destination parameter', 0) end local mode, argc local src = get_parameter_name(opts[1]) local val = tbl[src] if opts[3] ~= nil then mode = a_modes[opts[3]:match'^%s*(.-)%s*$'] end if mode == nil then mode, argc = 0, 3 else argc = 4 end if val == nil and mode > 1 then return context_iterate(ctx, argc) end local dest = get_parameter_name(opts[2]) local tmp = tbl[dest] == nil if mode % 2 == 0 or (mode == 7 and tmp) then tbl[src] = nil end if tmp or mode < 4 then tbl[dest] = val end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|discarding|name|[how many]|pipe to library.discarding = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘discarding’: Missing parameter name to discard', 0) end local len = tonumber(ctx.pipe[2]) if len == nil then ctx.params[get_parameter_name(ctx.pipe[1])] = nil return context_iterate(ctx, 2) end local key = tonumber(ctx.pipe[1]) if key == nil or math.floor(key) ~= key then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range was provided, but the initial parameter name is not an integer number', 0) end if len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘discarding’: A range can only be an integer number greater than zero', 0) end for idx = key, key + len - 1 do ctx.params[idx] = nil end return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_non-numeric_names|pipe to library['excluding_non-numeric_names'] = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) ~= 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|excluding_numeric_names|pipe to library.excluding_numeric_names = function (ctx) local tmp = ctx.params for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' then tmp[key] = nil end end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_name_matching = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, ptn local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_matching') local tbl, newparams = ctx.params, {} for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then tmp = ptn[1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tmp = tonumber(tmp) end newparams[tmp] = tbl[tmp] else for key, val in pairs(tbl) do if tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then newparams[key] = val end end end end ctx.params = newparams return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_name_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_name_not_matching = function (ctx) local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_name_not_matching') local tbl = ctx.params if nptns == 1 and targets[1][3] then local tmp = targets[1][1] if tmp == '0' or tmp:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then tbl[tonumber(tmp)] = nil else tbl[tmp] = nil end return context_iterate(ctx, argc) end local yesmatch, ptn for key in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if tostring(key) ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not tostring(key):find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_matching|target 1|[plain flag 1]|[or] -- |[target 2]|[plain flag 2]|[or]|[...]|[target N]|[plain flag -- N]|pipe to library.with_value_matching = function (ctx) local nomatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_matching') for key, val in pairs(tbl) do nomatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val == ptn[1] then nomatch = false break end elseif val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then nomatch = false break end end if nomatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|with_value_not_matching|target 1|[plain flag 1] -- |[and]|[target 2]|[plain flag 2]|[and]|[...]|[target N]|[plain -- flag N]|pipe to library.with_value_not_matching = function (ctx) local yesmatch, ptn local tbl = ctx.params local targets, nptns, argc = load_pattern_args(ctx.pipe, 'with_value_not_matching') for key, val in pairs(tbl) do yesmatch = true for idx = 1, nptns do ptn = targets[idx] if ptn[3] then if val ~= ptn[1] then yesmatch = false break end elseif not val:find(ptn[1], 1, ptn[2]) then yesmatch = false break end end if yesmatch then tbl[key] = nil end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|keeping_at_most|number of parameters to pick|pipe to library.keeping_at_most = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘keeping_at_most’: The number of parameters to keep must be an integer greater than zero', 0) end ctx.params = copy_table_maxn({}, ctx.params, len) return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|trimming_values|pipe to library.trimming_values = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:match'^%s*(.-)%s*$' end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_lowercase|pipe to library.mapping_to_lowercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:lower() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_uppercase|pipe to library.mapping_to_uppercase = function (ctx) local tbl = ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:upper() end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.mapping_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = margs } value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_invoking|module name|function name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.values_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = margs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.mapping_by_magic = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local margs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.values_only, ctx.params) value_maps[looptype](tbl, margs, karg, varg, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, margs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.mapping_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'mapping_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then for key, val in pairs(tbl) do if val == ptn then tbl[key] = repl end end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = val:gsub(ptn, repl, nmax) end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_by_mixing|mixing string|pipe to library.mapping_by_mixing = function (ctx) if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local tbl, mix = ctx.params, ctx.pipe[1] if mix == '$#' then for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 2) end local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(tbl) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end tbl[key] = table.concat(cnv) end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|mapping_to_names|pipe to --[[ library.mapping_to_names = function (ctx) local tbl = ctx.params for key in pairs(tbl) do tbl[key] = tostring(key) end return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_lowercase|pipe to library.renaming_to_lowercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:lower()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_uppercase|pipe to library.renaming_to_uppercase = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do if type(key) == 'string' then cache[key:upper()] = val else cache[key] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_sequence|[sort order]|pipe to library.renaming_to_sequence = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache, len local tbl = ctx.params local sortfn, argc, do_sort = load_sort_opt(ctx.pipe[1]) if do_sort then local words, wl cache, words, len, wl = get_key_list_sorted(tbl, sortfn) for idx = 1, len do cache[idx] = tbl[cache[idx]] end for idx = 1, wl do cache[len + idx] = tbl[words[idx]] end else len, cache = 0, {} for _, val in pairs(tbl) do len = len + 1 cache[len] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_calling|template name|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- parameters]|[parameter 1]|[parameter 2]|[...]|[parameter N]|pipe to library.renaming_by_calling = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_calling’: No template name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = tname, args = rargs } map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:expandTemplate(model) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_invoking|module name|function -- name|[call style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of -- additional arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument -- N]|pipe to library.renaming_by_invoking = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: No function name was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 2, mapping_styles.names_only, ctx.params) local model = { title = 'Module:' .. mname, args = rargs } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_magic|parser function|[call -- style]|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.renaming_by_magic = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_magic’: No parser function was provided', 0) end local rargs, argc, looptype, karg, varg, tbl, mem = load_callback_opts(opts, 1, mapping_styles.names_only, ctx.params) map_names(tbl, rargs, karg, varg, looptype, function () return ctx.frame:callParserFunction(magic, rargs) end) for key, val in pairs(mem) do tbl[key] = val end ctx.params = tbl return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_replacing|target|replace|[count]|[plain -- flag]|pipe to library.renaming_by_replacing = function (ctx) local ptn, repl, nmax, flg, argc, die = load_replace_args(ctx.pipe, 'renaming_by_replacing') if die then return context_iterate(ctx, argc) end local tbl = ctx.params if flg == 3 then ptn = get_parameter_name(ptn) local val = tbl[ptn] if val ~= nil then tbl[ptn], tbl[get_parameter_name(repl)] = nil, val end else if flg == 2 then -- Copied from Module:String's `str._escapePattern()` ptn = ptn:gsub('[%(%)%.%%%+%-%*%?%[%^%$%]]', '%%%0') end local cache = {} for key, val in pairs(tbl) do steal_if_renamed(val, tbl, key, cache, tostring(key):gsub(ptn, repl, nmax)) end for key, val in pairs(cache) do tbl[key] = val end end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_by_mixing|mixing string|pipe to library.renaming_by_mixing = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘renaming_by_mixing’: No mixing string was provided', 0) end local mix = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache = {} if mix == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end else local skel, canvas, n_parts = parse_placeholder_string(mix) for key, val in pairs(ctx.params) do for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then canvas[idx] = val else canvas[idx] = tostring(key) end end cache[get_parameter_name(table.concat(canvas))] = val end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|renaming_to_values|pipe to --[[ library.renaming_to_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for _, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = val end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|grouping_by_calling|template -- name|[let/use]|[...]|[let/use]|[...]|[number of additional -- arguments]|[argument 1]|[argument 2]|[...]|[argument N]|pipe to library.grouping_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tmp, argc, tbl, mem = load_child_opts(ctx.pipe, 2, 0, ctx.params) local gargs = {} for key, val in pairs(tmp) do if type(key) == 'number' and key < 1 then gargs[key - 1] = val else gargs[key] = val end end tmp = ctx.pipe[1] if tmp ~= nil then tmp = tmp:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘grouping_by_calling’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local groups = make_groups(tbl) for gid, group in pairs(groups) do for key, val in pairs(gargs) do group[key] = val end group[0], model.args = gid, group groups[gid] = ctx.frame:expandTemplate(model) end for key, val in pairs(mem) do groups[key] = val end ctx.params = groups return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|parsing|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.parsing = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘parsing’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') parse_parameter_string(ctx.params, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|reinterpreting|parameter to reinterpret|[trim -- flag]|[iteration delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter -- setter]|[...]|pipe to library.reinterpreting = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘reinterpreting’: No parameter to reinterpret was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '|', '=') local tbl, tmp = ctx.params, get_parameter_name(opts[1]) local str = tbl[tmp] if str ~= nil then tbl[tmp] = nil parse_parameter_string(tbl, str, isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) end return context_iterate(ctx, argc) end -- Syntax: #invoke:params|evaluating|string to parse|[trim flag]|[iteration -- delimiter setter]|[...]|[key-value delimiter setter]|[...]|pipe to library.evaluating = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘evaluating’: No string to parse was provided', 0) end local isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed, argc = load_parse_opts(opts, 2, '!', ':') if opts[1]:match'^%s*(.*%S)' == nil then ctx.pipe = copy_or_ref_table(opts, opts ~= ctx.opipe) return context_iterate(ctx, argc) end local new_opts, cache = {}, {} local shift = parse_parameter_string(cache, opts[1], isep, iplain, psep, pplain, trimnamed, trimunnamed) - argc for key, val in pairs(opts) do if type(key) ~= 'number' or key < 1 then new_opts[key] = val elseif key >= argc then new_opts[key + shift] = val end end for key, val in pairs(cache) do new_opts[key] = val end ctx.pipe = new_opts return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|mixing_names_and_values|mixing string|pipe to library.mixing_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning if ctx.pipe[1] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter names', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘mixing_names_and_values’: No mixing string was provided for parameter values', 0) end local tmp local mix_k = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.-)%s*$' local cache, mix_v = {}, ctx.pipe[2] if mix_k == '$@' and mix_v == '$@' then for _, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = val end elseif mix_k == '$@' and mix_v == '$#' then for key, val in pairs(ctx.params) do cache[get_parameter_name(val)] = tostring(key) end elseif mix_k == '$#' and mix_v == '$#' then for key in pairs(ctx.params) do cache[key] = tostring(key) end else local skel_k, cnv_k, n_parts_k = parse_placeholder_string(mix_k) local skel_v, cnv_v, n_parts_v = parse_placeholder_string(mix_v) for key, val in pairs(ctx.params) do tmp = tostring(key) for idx = 2, n_parts_k, 2 do if skel_k[idx] then cnv_k[idx] = val else cnv_k[idx] = tmp end end for idx = 2, n_parts_v, 2 do if skel_v[idx] then cnv_v[idx] = val else cnv_v[idx] = tmp end end cache[get_parameter_name(table.concat(cnv_k))] = table.concat(cnv_v) end end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|swapping_names_and_values|pipe to --[[ library.swapping_names_and_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local cache = {} for key, val in pairs(ctx.params) do cache[val] = key end ctx.params = cache return context_iterate(ctx, 1) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|combining|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return key .. kvs .. val end, 'combining' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_values|new parameter name|[sort -- order]|[with/without flushed glue]|setting directives|...|pipe to library.combining_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning return context_iterate(ctx, combine_parameters( ctx, function (key, val, kvs) return val end, 'combining_values' ) + 1) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_calling|template name|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_calling = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local tname = ctx.pipe[1] if tname ~= nil then tname = tname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No template name was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_calling’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = ctx.params } } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_invoking|module name|function name|new -- parameter name|pipe to library.combining_by_invoking = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local mname = ctx.pipe[1] if mname ~= nil then mname = mname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No module name was provided', 0) end local fname = ctx.pipe[2] if fname ~= nil then fname = fname:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No function name was provided', 0) end if ctx.pipe[3] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_invoking’: No parameter name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = ctx.params } local mfunc = require(model.title)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘mapping_by_invoking’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[3])] = tostring(mfunc(ctx.frame:newChild(model))) } return context_iterate(ctx, 4) end -- Syntax: #invoke:params|combining_by_magic|parser function|new parameter -- name|pipe to library.combining_by_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! As a modifier, -- this function MUST create a copy of it before returning local magic = ctx.pipe[1] if magic ~= nil then magic = magic:match'^%s*(.*%S)' else error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parser function was provided', 0) end if ctx.pipe[2] == nil then error(modulename .. ', ‘combining_by_magic’: No parameter name was provided', 0) end ctx.params = { [get_parameter_name(ctx.pipe[2])] = ctx.frame:callParserFunction(magic, ctx.params) } return context_iterate(ctx, 3) end -- Syntax: #invoke:params|snapshotting|[maximum number]|pipe to library.snapshotting = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.params, 'snapshotting')) end -- Syntax: #invoke:params|remembering|[maximum number]|pipe to library.remembering = function (ctx) return context_iterate(ctx, make_child(ctx, ctx.oparams, 'remembering')) end -- Syntax: #invoke:params|entering_substack|[new]|pipe to library.entering_substack = function (ctx) local tbl, ncurrparent = ctx.params, ctx.n_parents + 1 if ctx.parents == nil then ctx.parents = { tbl } else ctx.parents[ncurrparent] = tbl end ctx.n_parents = ncurrparent if ctx.pipe[1] ~= nil and ctx.pipe[1]:match'^%s*new%s*$' then ctx.params = {} return context_iterate(ctx, 2) end local currsnap = ctx.n_children if currsnap > 0 then ctx.params, ctx.children[currsnap], ctx.n_children = ctx.children[currsnap], nil, currsnap - 1 else local newparams = {} for key, val in pairs(tbl) do newparams[key] = val end ctx.params = newparams end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|pulling|parameter name|pipe to library.pulling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘pulling’: No parameter to pull was provided', 0) end local tmp = ctx.n_parents local parent = tmp < 1 and ctx.oparams or ctx.parents[tmp] tmp = get_parameter_name(opts[1]) if parent[tmp] ~= nil then ctx.params[tmp] = parent[tmp] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|recalling|parameter name|pipe to library.recalling = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘recalling’: No parameter to recall was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end -- Syntax: #invoke:params|finding|parameter name|pipe to --[[ library.finding = function (ctx) local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘finding’: No parameter to find was provided', 0) end local arg = get_parameter_name(opts[1]) local parent for idx = ctx.n_parents, 1, -1 do parent = ctx.parents[idx] if parent[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = parent[arg] return context_iterate(ctx, 2) end end if ctx.oparams[arg] ~= nil then ctx.params[arg] = ctx.oparams[arg] end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|picking|number of parameters to pick|pipe to --[[ library.picking = function (ctx) local len = tonumber(ctx.pipe[1]) if len == nil or len < 1 or math.floor(len) ~= len then error(modulename .. ', ‘picking’: The number of parameters to pick must be an integer greater than zero', 0) end if ctx.n_parents < 1 then copy_table_maxn(ctx.params, ctx.oparams, len) else copy_table_maxn(ctx.params, ctx.parents[ctx.n_parents], len) end return context_iterate(ctx, 2) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|detaching_substack|pipe to library.detaching_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘detaching_substack’: No substack has been created', 0) end local parent = ctx.parents[ncurrparent] for key in pairs(ctx.params) do parent[key] = nil end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|dropping_substack|pipe to library.dropping_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘dropping_substack’: No substack has been created', 0) end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|leaving_substack|pipe to library.leaving_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘leaving_substack’: No substack has been created', 0) end local currsnap = ctx.n_children + 1 if ctx.children == nil then ctx.children = { ctx.params } else ctx.children[currsnap] = ctx.params end ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents, ctx.n_children = ctx.parents[ncurrparent], nil, ncurrparent - 1, currsnap return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|merging_substack|pipe to library.merging_substack = function (ctx) local ncurrparent = ctx.n_parents if ncurrparent < 1 then error(modulename .. ', ‘merging_substack’: No substack has been created', 0) end local parent, child = ctx.parents[ncurrparent], ctx.params ctx.params, ctx.parents[ncurrparent], ctx.n_parents = parent, nil, ncurrparent - 1 for key, val in pairs(child) do parent[key] = val end return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|flushing|pipe to library.flushing = function (ctx) if ctx.n_children < 1 then error(modulename .. ', ‘flushing’: There are no substacks to flush', 0) end local parent, currsnap = ctx.params, ctx.n_children for key, val in pairs(ctx.children[currsnap]) do parent[key] = val end ctx.children[currsnap], ctx.n_children = nil, currsnap - 1 return context_iterate(ctx, 1) end -- Syntax: #invoke:params|setting_by_flushing|pipe to library.setting_by_flushing = function (ctx) set_strings_from_substack(ctx, ctx, 'setting_by_flushing') return context_iterate(ctx, 1) end --[[ Functions ]]-- ----------------------------- -- Syntax: #invoke:params|count library.count = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local retval = 0 for _ in ctx.iterfunc(ctx.params) do retval = retval + 1 end if ctx.subset == -1 then retval = retval - #ctx.params end ctx.text = retval return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_call|template name|[prepend 1]|[prepend 2] -- |[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n=value -- n]|[...] library.concat_and_call = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_call’: No template name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:expandTemplate{ title = tname, args = concat_params(ctx) } return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_invoke|module name|function name|[prepend -- 1]|[prepend 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named -- item n=value n]|[...] library.concat_and_invoke = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: No function name was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 2) local mfunc = require('Module:' .. mname)[fname] if mfunc == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_invoke’: The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end ctx.text = mfunc(ctx.frame:newChild{ title = 'Module:' .. mname, args = concat_params(ctx) }) return false end -- Syntax: #invoke:args|concat_and_magic|parser function|[prepend 1]|[prepend -- 2]|[...]|[item n]|[named item 1=value 1]|[...]|[named item n= -- value n]|[...] library.concat_and_magic = function (ctx) -- NOTE: `ctx.params` might be the original metatable! local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘concat_and_magic’: No parser function was provided', 0) end remove_numeric_keys(opts, 1, 1) ctx.text = ctx.frame:callParserFunction(magic, concat_params(ctx)) return false end -- Syntax: #invoke:params|value_of|parameter name library.value_of = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local opts = ctx.pipe if opts[1] == nil then error(modulename .. ', ‘value_of’: No parameter name was provided', 0) end local val local key = opts[1]:match'^%s*(.-)%s*$' if key == '0' or key:find'^%-?[1-9]%d*$' ~= nil then key = tonumber(key) val = ctx.params[key] -- No worries: #ctx.params is unused when the modifier is in -- first position (and therefore `ctx.params` is a metatable) if val ~= nil and ( ctx.subset ~= -1 or key > #ctx.params or key < 1 ) and ( ctx.subset ~= 1 or (key <= #ctx.params and key > 0) ) then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end else val = ctx.params[key] if ctx.subset ~= 1 and val ~= nil then ctx.text = (ctx.header or '') .. val .. (ctx.footer or '') else ctx.text = ctx.ifngiven or '' end end return false end -- Syntax: #invoke:params|list library.list = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_values library.list_values = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! -- NOTE: `library.coins()` and `library.unique_coins()` rely on us local ret, nss, pps = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], nss = pps, val, nss + 2 end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|list_maybe_with_names library.list_maybe_with_names = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, kvs, pps = {}, 0, ctx.pairsep or '', ctx.itersep or '' mixed_flush_params( ctx, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, '', '', val, nss + 4 end, function (key, val) ret[nss + 1], ret[nss + 2], ret[nss + 3], ret[nss + 4], nss = pps, key, kvs, val, nss + 4 end ) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 4) return false end -- Syntax: #invoke:params|coins|[first coin = value 1]|[second coin = value -- 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.coins = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tbl[key] = opts[get_parameter_name(val)] end return library.list_values(ctx) end ]]-- -- Syntax: #invoke:params|unique_coins|[first coin = value 1]|[second coin = -- value 2]|[...]|[last coin = value N] --[[ library.unique_coins = function (ctx) local tmp local opts, tbl = ctx.pipe, ctx.params for key, val in pairs(tbl) do tmp = get_parameter_name(val) tbl[key], opts[tmp] = opts[tmp], nil end return library.list_values(ctx) end ]] -- Syntax: #invoke:params|for_each|wikitext library.for_each = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` might be the original metatable! local ret, nss, pps, txt = {}, 0, ctx.itersep or '', ctx.pipe[1] or '' local skel, cnv, n_parts = parse_placeholder_string(txt) flush_params(ctx, function (key, val) for idx = 2, n_parts, 2 do if skel[idx] then cnv[idx] = val else cnv[idx] = tostring(key) end end ret[nss + 1], nss = pps, nss + 2 ret[nss] = table.concat(cnv) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each|template name|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each|module name|module function|[append -- 1]|[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...] -- |[named param n=value n]|[...] library.invoke_for_each = function (ctx) local mname, fname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each|parser function|[append 1]|[append 2] -- |[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.magic_for_each = function (ctx) local magic local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' table.insert(opts, 1, true) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], opts[2], ret[nss + 1], nss = key, val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_value|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_value = function (ctx) local tname local opts = ctx.pipe if opts[1] ~= nil then tname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tname == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_value’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tname, args = opts } local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|invoke_for_each_value|module name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.invoke_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local mname, fname if opts[1] ~= nil then mname = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if mname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No module name was provided', 0) end if opts[2] ~= nil then fname = opts[2]:match'^%s*(.*%S)' end if fname == nil then error(modulename .. ', ‘invoke_for_each_value’: No function name was provided', 0) end local model = { title = 'Module:' .. mname, args = opts } local mfunc = require(model.title)[fname] local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' remove_numeric_keys(opts, 1, 1) flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = mfunc(ctx.frame:newChild(model)) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|magic_for_each_value|parser function|[append 1] -- |[append 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named -- param n=value n]|[...] library.magic_for_each_value = function (ctx) local opts = ctx.pipe local magic if opts[1] ~= nil then magic = opts[1]:match'^%s*(.*%S)' end if magic == nil then error(modulename .. ', ‘magic_for_each_value’: No parser function was provided', 0) end local ret, nss, ccs = {}, 0, ctx.itersep or '' flush_params(ctx, function (key, val) opts[1], ret[nss + 1], nss = val, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:callParserFunction(magic, opts) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end -- Syntax: #invoke:params|call_for_each_group|template name|[append 1]|[append -- 2]|[...]|[append n]|[named param 1=value 1]|[...]|[named param -- n=value n]|[...] library.call_for_each_group = function (ctx) -- NOTE: `ctx.pipe` and `ctx.params` might be the original metatables! local tmp if ctx.pipe[1] ~= nil then tmp = ctx.pipe[1]:match'^%s*(.*%S)' end if tmp == nil then error(modulename .. ', ‘call_for_each_group’: No template name was provided', 0) end local model = { title = tmp } local opts, ret, nss, ccs = {}, {}, 0, ctx.itersep or '' for key, val in pairs(ctx.pipe) do if type(key) == 'number' then opts[key - 1] = val else opts[key] = val end end ctx.pipe = opts ctx.params = make_groups(ctx.params) flush_params(ctx, function (gid, group) for key, val in pairs(opts) do group[key] = val end group[0], model.args, ret[nss + 1], nss = gid, group, ccs, nss + 2 ret[nss] = ctx.frame:expandTemplate(model) end) finalize_and_return_concatenated_list(ctx, ret, nss, 2) return false end --[[ First-position-only modifiers ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|new|pipe to static_iface.new = function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, false) ctx.params = {} main_loop(ctx, context_iterate(ctx, 1)) return ctx.text end --[[ First-position-only functions ]]-- --------------------------------------- -- Syntax: #invoke:params|self static_iface.self = function (frame) return frame:getParent():getTitle() end --[[ Public metatable of functions ]]-- --------------------------------------- return setmetatable({}, { __index = function (_, query) local fname = query:match'^%s*(.*%S)' if fname == nil then error(modulename .. ': You must specify a function to call', 0) end local func = static_iface[fname] if func ~= nil then return func end func = library[fname] if func == nil then error(modulename .. ': The function ‘' .. fname .. '’ does not exist', 0) end return function (child_frame) local ctx = context_new(child_frame) ctx.pipe = copy_or_ref_table(ctx.opipe, refpipe[fname]) ctx.params = copy_or_ref_table(ctx.oparams, refparams[fname]) main_loop(ctx, func) return ctx.text end end }) 9ko1dij40e2ajwgg59fvqm72uoivi2f 0 100736 397058 397041 2026-07-23T13:30:38Z Ibne maryam 17680 397058 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==History== {{For timeline}} ===Early history=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands Rotterdam was gradually rebuilt from the 1950s through to the 1970s. Because the city centre was largely destroyed, new spatial infrastructure could be built, making it an open and modern city. In 1953 the [[Lijnbaan]] was opened, the first car-free shopping street in Europe. The progressive design attracted a lot of international attention, in which film and television played an important role.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> The new [[Rotterdam Centraal station|Central Station]] was completed in 1957, with the [[Groothandelsgebouw]] from 1953 next to it. The [[Euromast]] was erected in 1960 on the occasion of the [[Floriade (Netherlands)|Floriade]]. From the 1980s onwards, the city councils began developing an active architectural policy. The harbours were moving westwards, and the old environment had to be reshaped. Daring and new styles of [[apartment]]s, office buildings and recreation facilities resulted in a more '[[Quality of life|livable]]' city centre with a new skyline. In the 1990s, the [[Kop van Zuid]] was built on the south bank of the river as a new business centre. Rotterdam was voted 2015 European City of the Year by the Academy of Urbanism.<ref name="Academy of Urbanism" /> A profile of Rem Koolhaas in ''[[The Guardian]]'' begins, "If you put the last 50 years of architecture in a blender, and spat it out in building-sized chunks across the skyline, you would probably end up with something that looked a bit like Rotterdam".<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==Gallery== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==See also== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==References== ===Footnotes=== {{Notelist}} ===Notes=== {{Reflist}} ===Bibliography=== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] q5bi8uz4rv7cvqglz4bh30e9zm351z6 397060 397058 2026-07-23T13:34:34Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 397060 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==History== {{For timeline}} ===Early history=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands Rotterdam was gradually rebuilt from the 1950s through to the 1970s. Because the city centre was largely destroyed, new spatial infrastructure could be built, making it an open and modern city. In 1953 the [[Lijnbaan]] was opened, the first car-free shopping street in Europe. The progressive design attracted a lot of international attention, in which film and television played an important role.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> The new [[Rotterdam Centraal station|Central Station]] was completed in 1957, with the [[Groothandelsgebouw]] from 1953 next to it. The [[Euromast]] was erected in 1960 on the occasion of the [[Floriade (Netherlands)|Floriade]]. From the 1980s onwards, the city councils began developing an active architectural policy. The harbours were moving westwards, and the old environment had to be reshaped. Daring and new styles of [[apartment]]s, office buildings and recreation facilities resulted in a more '[[Quality of life|livable]]' city centre with a new skyline. In the 1990s, the [[Kop van Zuid]] was built on the south bank of the river as a new business centre. Rotterdam was voted 2015 European City of the Year by the Academy of Urbanism.<ref name="Academy of Urbanism" /> A profile of Rem Koolhaas in ''[[The Guardian]]'' begins, "If you put the last 50 years of architecture in a blender, and spat it out in building-sized chunks across the skyline, you would probably end up with something that looked a bit like Rotterdam".<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==Gallery== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==See also== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] tsa13244ey4352534xp9zsht0r3xh7d 397061 397060 2026-07-23T13:35:43Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 397061 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==History== {{For timeline}} ===Early history=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands Rotterdam was gradually rebuilt from the 1950s through to the 1970s. Because the city centre was largely destroyed, new spatial infrastructure could be built, making it an open and modern city. In 1953 the [[Lijnbaan]] was opened, the first car-free shopping street in Europe. The progressive design attracted a lot of international attention, in which film and television played an important role.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> The new [[Rotterdam Centraal station|Central Station]] was completed in 1957, with the [[Groothandelsgebouw]] from 1953 next to it. The [[Euromast]] was erected in 1960 on the occasion of the [[Floriade (Netherlands)|Floriade]]. From the 1980s onwards, the city councils began developing an active architectural policy. The harbours were moving westwards, and the old environment had to be reshaped. Daring and new styles of [[apartment]]s, office buildings and recreation facilities resulted in a more '[[Quality of life|livable]]' city centre with a new skyline. In the 1990s, the [[Kop van Zuid]] was built on the south bank of the river as a new business centre. Rotterdam was voted 2015 European City of the Year by the Academy of Urbanism.<ref name="Academy of Urbanism" /> A profile of Rem Koolhaas in ''[[The Guardian]]'' begins, "If you put the last 50 years of architecture in a blender, and spat it out in building-sized chunks across the skyline, you would probably end up with something that looked a bit like Rotterdam".<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==Gallery== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] iqzcxdtpitwsqsqf4m4zrimc2ftvkul 397062 397061 2026-07-23T13:36:39Z Ibne maryam 17680 397062 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==History== {{For timeline}} ===Early history=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands Rotterdam was gradually rebuilt from the 1950s through to the 1970s. Because the city centre was largely destroyed, new spatial infrastructure could be built, making it an open and modern city. In 1953 the [[Lijnbaan]] was opened, the first car-free shopping street in Europe. The progressive design attracted a lot of international attention, in which film and television played an important role.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> The new [[Rotterdam Centraal station|Central Station]] was completed in 1957, with the [[Groothandelsgebouw]] from 1953 next to it. The [[Euromast]] was erected in 1960 on the occasion of the [[Floriade (Netherlands)|Floriade]]. From the 1980s onwards, the city councils began developing an active architectural policy. The harbours were moving westwards, and the old environment had to be reshaped. Daring and new styles of [[apartment]]s, office buildings and recreation facilities resulted in a more '[[Quality of life|livable]]' city centre with a new skyline. In the 1990s, the [[Kop van Zuid]] was built on the south bank of the river as a new business centre. Rotterdam was voted 2015 European City of the Year by the Academy of Urbanism.<ref name="Academy of Urbanism" /> A profile of Rem Koolhaas in ''[[The Guardian]]'' begins, "If you put the last 50 years of architecture in a blender, and spat it out in building-sized chunks across the skyline, you would probably end up with something that looked a bit like Rotterdam".<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] 3mn3flwukcip9hdtp11i3q6v0a7u0pt 397064 397062 2026-07-23T13:55:03Z Ibne maryam 17680 /* 20th century */ 397064 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==History== {{For timeline}} ===Early history=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> == جاگرافي == == آباديءَ جا انگ اکر == ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] rc5o7ocuwp7frylm0udstuum2nbo47z 397065 397064 2026-07-23T13:56:04Z Ibne maryam 17680 /* History */ 397065 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> == جاگرافي == == آباديءَ جا انگ اکر == ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==Politics== {{Further|Government of Rotterdam}} The municipal council consists of 45 members, the largest party is [[Livable Rotterdam]]. The municipal executive consists of mayor [[Carola Schouten]] and nine elderman, belonging to four parties. ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] royil7gof13t081f0wgws8xroes3ndd 397066 397065 2026-07-23T14:00:04Z Ibne maryam 17680 /* Politics */ 397066 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> == جاگرافي == == آباديءَ جا انگ اکر == ==Geography== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] o8yczt3k9xekm1vvfvmj6j5gvnexzxu 397067 397066 2026-07-23T14:00:46Z Ibne maryam 17680 /* Geography */ 397067 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> == جاگرافي == == آباديءَ جا انگ اکر == ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] c6374xinlrri1as064clxpjhmby0y0h 397068 397067 2026-07-23T14:01:23Z Ibne maryam 17680 /* جاگرافي */ 397068 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> == آباديءَ جا انگ اکر == ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] fuxx12i3u511p3uxhnqmwmqj3r0vvis 397069 397068 2026-07-23T14:02:00Z Ibne maryam 17680 /* آباديءَ جا انگ اکر */ 397069 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} ==Demographics== {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] jjhlnqhjqlwewal3flo8gonm52pvs6n 397070 397069 2026-07-23T14:02:37Z Ibne maryam 17680 /* Demographics */ 397070 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|Map of Rotterdam by [[Frederick de Wit]] ({{circa|1690}})]] The settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref>{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] ikay5goegrkqehr6p0a75w6jcxyqv3j 397071 397070 2026-07-23T14:21:47Z Ibne maryam 17680 /* ابتدائي تاريخ */ 397071 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = Rotterdam | official_name = | settlement_type = [[List of cities in the Netherlands by province|City]] and [[List of municipalities of the Netherlands|municipality]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = Netherlands South Holland#Netherlands#Europe | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[Netherlands]] | subdivision_type1 = [[Provinces of the Netherlands|Province]] | subdivision_name1 = [[South Holland]] | parts_type = Districts | parts_style = coll | parts = Fourteen | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = [[Municipal council (Netherlands)|Municipal council]] | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[List of mayors of Rotterdam|Mayor]] | leader_name = [[Carola Schouten]] | leader_title1 = [[Municipal executive|Aldermen]] | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = City | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = [[Randstad]] | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 608495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 1,026,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 2620000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = [[Randstad]] | population_blank1 = 8,366,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = Rotterdammer | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = [[Randstad]] | demographics2_info1 = €602.711&nbsp;billion (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|فريڊرڪ ڊي وٽ پاران ٺاهيل روٽرڊيم جو نقشو ({{circa|1690}})]] دلدلي وهڪري "روٽا"، جيئن ان وقت ان کي سڏيو ويندو هو؛ هي نالو ”روٽ“ يعني "گدلو" ۽ "آ" يعني ”پاڻي“ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "گدلو پاڻي" آهي، جي هيٺئين حصي تي آباد ٿيل هيءَ بستي گهٽ ۾ گهٽ <small>950ع</small> واري دور جي آهي.<ref name=":2" /> <small>1150</small>ع جي لڳ ڀڳ، علائقي ۾ آيل وڏن ٻوڏن سبب ترقياتي ڪم رڪجي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ حفاظتي بند ۽ ڊيم ٺاهيا ويا؛ انهن ۾ موجوده "نيو ماس" درياهه جي اترئين ڪناري تي ٺهيل ”شي لينڊز هوگي زيڊائڪ“ (<small>Schielands</small> <small>Hoge</small> <small>Zeedijk</small> - يعني "شي لينڊ جو سامونڊي بند") شامل هو. <small>1260</small>ع واري ڏهاڪي ۾ روٽي نديءَ تي هڪ ڊيم تعمير ڪيو ويو، جيڪو موجوده ”هوگ اسٽريٽ“ (<small>Hoogstraat</small>) واري هنڌ تي واقع هو. 7 جولاءِ <small>1340</small>ع تي، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>Count</small> <small>Willem</small> <small>IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو؛ ان وقت شهر جي آبادي صرف ڪجهه هزار هئي. <small>1350</small>ع جي لڳ ڀڳ، جهازن جي آمدرفت لاءِ هڪ واهه "<small>'''روٽرڊيمس شي'''</small>" (<small>Rotterdamse</small> <small>Schie</small>) جي تعمير مڪمل ٿي، جنهن روٽرڊيم کي اتر وارن وڏن شهرن تائين رسائي فراهم ڪئي. ان سان هي شهر هالينڊ، انگلينڊ ۽ جرمنيءَ جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جو هڪ مقامي مرڪز بڻجي ويو ۽ ان جي شهري ترقيءَ جو عمل شروع ٿيو. <small>1600</small>ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، روٽرڊيم غلامن جي واپار ۾ ملوث رهيو. گيرهارڊ ڊي ڪوڪ (<small>Gerhard</small> <small>de</small> <small>Kok</small>) تاريخ دان موجب، "روٽرڊيم جا واپاري غلامن جي ڊچ واپار جا باني هئا". <small>17</small>هين صديءَ کان <small>1814</small>ع تائين، جڏهن برطانيه جي درخواست تي گڏيل هالينڊ غلامن جي واپار ۾ پنهنجي شموليت ختم ڪئي)، روٽرڊيم مان غلامن جا ڊچ جهاز ”ٽڪنڊي واپار“ (<small>triangular trade</small>) جي حصي طور آفريڪا ۽ آمريڪا ڏانهن ويندا هئا. روٽرڊم جا واپاري "زي لينڊ" (<small>Zeeland</small>) ۾ موجود غلامن جي جهازن کي بارود جو وڏو مقدار پڻ وڪرو ڪيو. settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref name=":2">{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] apz0f4or3ls19rq2cbwy8iu3hpek118 397077 397071 2026-07-23T16:09:16Z Memon2025 21315 /* */ 397077 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = روٽرڊيم | official_name =Rotterdam | settlement_type = [[شهر]] ۽ [[ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Netherlands}} [[نيدرلينڊز]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = سائوٿ هالينڊ (South Holland) | parts_type = [[ضلعا]] | parts_style = coll | parts = 14 (چوڏهن) | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = ميونسپل ڪائونسل | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = ڪيرولا شوٽن | leader_title1 = الڊرمين (Aldermen) | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = شهر | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = رينڊسٽاڊ | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 6,08,495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 10,26,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 26,20,000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = رينڊسٽاڊ (Randstad) | population_blank1 = 83,66,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = روٽرڊيمر (Rotterdammer) | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = رينڊسٽاڊ (Randstad) | demographics2_info1 = 602.711 بلين يورو (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|فريڊرڪ ڊي وٽ پاران ٺاهيل روٽرڊيم جو نقشو ({{circa|1690}})]] دلدلي وهڪري "روٽا"، جيئن ان وقت ان کي سڏيو ويندو هو؛ هي نالو ”روٽ“ يعني "گدلو" ۽ "آ" يعني ”پاڻي“ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "گدلو پاڻي" آهي، جي هيٺئين حصي تي آباد ٿيل هيءَ بستي گهٽ ۾ گهٽ <small>950ع</small> واري دور جي آهي.<ref name=":2" /> <small>1150</small>ع جي لڳ ڀڳ، علائقي ۾ آيل وڏن ٻوڏن سبب ترقياتي ڪم رڪجي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ حفاظتي بند ۽ ڊيم ٺاهيا ويا؛ انهن ۾ موجوده "نيو ماس" درياهه جي اترئين ڪناري تي ٺهيل ”شي لينڊز هوگي زيڊائڪ“ (<small>Schielands</small> <small>Hoge</small> <small>Zeedijk</small> - يعني "شي لينڊ جو سامونڊي بند") شامل هو. <small>1260</small>ع واري ڏهاڪي ۾ روٽي نديءَ تي هڪ ڊيم تعمير ڪيو ويو، جيڪو موجوده ”هوگ اسٽريٽ“ (<small>Hoogstraat</small>) واري هنڌ تي واقع هو. 7 جولاءِ <small>1340</small>ع تي، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>Count</small> <small>Willem</small> <small>IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو؛ ان وقت شهر جي آبادي صرف ڪجهه هزار هئي. <small>1350</small>ع جي لڳ ڀڳ، جهازن جي آمدرفت لاءِ هڪ واهه "<small>'''روٽرڊيمس شي'''</small>" (<small>Rotterdamse</small> <small>Schie</small>) جي تعمير مڪمل ٿي، جنهن روٽرڊيم کي اتر وارن وڏن شهرن تائين رسائي فراهم ڪئي. ان سان هي شهر هالينڊ، انگلينڊ ۽ جرمنيءَ جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جو هڪ مقامي مرڪز بڻجي ويو ۽ ان جي شهري ترقيءَ جو عمل شروع ٿيو. <small>1600</small>ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، روٽرڊيم غلامن جي واپار ۾ ملوث رهيو. گيرهارڊ ڊي ڪوڪ (<small>Gerhard</small> <small>de</small> <small>Kok</small>) تاريخ دان موجب، "روٽرڊيم جا واپاري غلامن جي ڊچ واپار جا باني هئا". <small>17</small>هين صديءَ کان <small>1814</small>ع تائين، جڏهن برطانيه جي درخواست تي گڏيل هالينڊ غلامن جي واپار ۾ پنهنجي شموليت ختم ڪئي)، روٽرڊيم مان غلامن جا ڊچ جهاز ”ٽڪنڊي واپار“ (<small>triangular trade</small>) جي حصي طور آفريڪا ۽ آمريڪا ڏانهن ويندا هئا. روٽرڊم جا واپاري "زي لينڊ" (<small>Zeeland</small>) ۾ موجود غلامن جي جهازن کي بارود جو وڏو مقدار پڻ وڪرو ڪيو. settlement at the lower end of the [[fen]] stream ''[[Rotte (river)|Rotte]]'' (or ''Rotta'', as it was then known, from ''rot'', "muddy", and ''a'', "water", thus "muddy water") dates from at least the year 950.<ref name=":2">{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> Around 1150, large [[flood]]s in the area ended development, leading to the construction of protective [[Levee|dikes]] and dams, including ''Schielands Hoge Zeedijk'' ("Schieland's High Sea Dike") along the northern banks of the present-day [[Nieuwe Maas]] river. A dam on the Rotte was built in the 1260s and was located at the present-day ''Hoogstraat'' ("High Street").{{Citation needed|date=July 2026}} On 7 July 1340, Count [[William II, Count of Hainaut|Willem IV of Holland]] granted [[City rights in the Low Countries|city rights]] to Rotterdam, which then had a population of only a few thousand.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> Around the year 1350, a shipping canal (the ''[[Schie|Rotterdamse Schie]]'') was completed, which provided Rotterdam access to the larger towns in the north, allowing it to become a local trans-shipment centre between the Netherlands, [[England]] and [[Germany]], and to [[Urbanization|urbanize]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> Beginning in the 1600s, Rotterdam was involved in the [[Atlantic slave trade]]. According to historian Gerhard de Kok, "Rotterdam merchants were the pioneers of the [[History of Dutch slavery|Dutch slave trade]]". From the 17th century until 1814, when the [[Sovereign Principality of the United Netherlands|United Netherlands]] abolished the Netherlands' involvement in the slave trade at the request of the [[Government of the United Kingdom|British government]], Dutch [[slave ship]]s from Rotterdam sailed to [[Africa]] and the [[Americas]] as part of the [[triangular trade]]. Rotterdam merchants also sold significant quantities of [[gunpowder]] to [[Zeeland]]-based slave ships.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] 0v66sncyn6gaq8wc1u3cnyp2fikvoqw 397078 397077 2026-07-23T17:16:19Z Ibne maryam 17680 /* ابتدائي تاريخ */ 397078 wikitext text/x-wiki {{short description|City in South Holland, Netherlands}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = روٽرڊيم | official_name =Rotterdam | settlement_type = [[شهر]] ۽ [[ميونسپلٽي]] | image_skyline = {{multiple image |total_width = 280 |border = infobox |perrow = 1/3/2/2 |caption_align = center |image1 = A_view_of_Rotterdam,_taken_from_the_roof_of_the_Maassilo,_Rotterdam,_The_Netherlands.jpg |alt1 = Rotterdam skyline |caption1 = [[List of tallest buildings in Rotterdam|Rotterdam skyline]] |image2 = Laurenskerk, Rotterdam.jpg |alt2 = Lawrence Church |caption2 = [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|Lawrence Church]] |image3 = Rotterdam zadkine monument.jpg |alt3 = ''The Destroyed City'' |caption3 = ''[[The Destroyed City]]'' |image4 = Rotterdam euromast.jpg |alt4 = Euromast |caption4 = [[Euromast]] |image5 = Rotterdam - Cube houses.jpg |alt5 = Cube houses |caption5 = [[Cube house]]s |image6 = Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg |alt6 = De Kuip |caption6 = [[De Kuip]] |image7 = Rotterdam-Delfshaven, havenzicht1 foto12 2011-01-09 12.51.JPG |alt7 = Historic town centre of Delfshaven |caption7 = Historic town centre of [[Delfshaven]] |image8 = Maasvlakte-22OKT2022-1.jpg |alt8 = Port of Rotterdam |caption8 = [[Port of Rotterdam]] }} | image_alt = | image_caption = | image_flag = Flag_of_Rotterdam.svg | flag_size = 100x67px | flag_alt = | image_shield = Rotterdam wapen.svg | shield_size = 100x80px | shield_alt = | image_blank_emblem = Gemeente Rotterdam.svg | blank_emblem_type = [[Logo|Brandmark]] | nicknames = Rotown, Roffa, Nultien, 010 | motto = Sterker door strijd ''(Stronger through struggle)'' | image_map = LocatieRotterdam-2010.png | map_alt = Highlighted position of Rotterdam in a municipal map of South Holland | pushpin_map = | map_caption = Location in South Holland | coordinates = {{Coord|51.92|N|4.48|E|region:NL|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Netherlands}} [[نيدرلينڊز]] | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = سائوٿ هالينڊ (South Holland) | parts_type = [[ضلعا]] | parts_style = coll | parts = 14 (چوڏهن) | p1 = [[Rotterdam Centrum|Centrum]] | p2 = [[Charlois]] | p3 = [[Delfshaven]] | p4 = [[Feijenoord]] | p5 = [[Hillegersberg-Schiebroek]] | p6 = [[Hoogvliet]] | p7 = [[Hook of Holland]] | p8 = [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] | p9 = [[Kralingen-Crooswijk]] | p10 = [[Noord, Rotterdam|Noord]] | p11 = [[Overschie]] | p12 = [[Pernis, Netherlands|Pernis]] | p13 = [[Prins Alexander]] | p14 = [[Rozenburg]] | government_footnotes = <ref>{{cite web |title=College van b en w |trans-title=Board of mayor and aldermen |url=http://www.rotterdam.nl/collegebenw |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101172852/http://www.rotterdam.nl/collegebenw |archive-date=1 January 2015 |access-date=10 December 2014 |publisher=Gemeente Rotterdam |language=nl}}</ref> | governing_body = ميونسپل ڪائونسل | leader_party = [[Christian Union (Netherlands)|CU]] | leader_title = [[ميئر]] | leader_name = ڪيرولا شوٽن | leader_title1 = الڊرمين (Aldermen) | leader_name1 = {{collapsible list |title = List |1 = Jeroen Postma [[Progressief Nederland|(Pro)]] |2 = Sabine Biesheuvel Pro |3 = Miriam Harika Pro |4 = Astrid Kockelkoren Pro |5 = Chantal Zeegers [[Democrats 66|(D66)]] |6 = Joan Nunnely D66 |7 = Diederik van Dommelen [[People's Party for Freedom and Democracy|(VVD)]] |8 = Tim Versnel VVD |9 = Renee Seegers-Hoogendoorn [[Christian Democratic Appeal|(CDA)]] |10 = Luuc Dekkers [[Volt Netherlands|(Volt)]] }} | total_type = شهر | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref>{{Dutch municipality total area|dataref}}</ref><ref name="Rietveld 2012">{{cite tech report |author1=Anita Bouman–Eijs |author2=Thijmen van Bree |author3=Wouter Jonkhoff |author4=Olaf Koops |author5=Walter Manshanden |author6=Elmer Rietveld |url=http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |title=De Top 20 van Europese grootstedelijke regio's 1995–2011; Randstad Holland in internationaal perspectief |language=nl |trans-title=Top 20 of European metropolitan regions 1995–2011; Randstad Holland compared internationally |date=17 December 2012 |publisher=[[Netherlands Organisation for Applied Scientific Research|TNO]] |place=Delft |access-date=25 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140303212054/http://www.zuidvleugel.nl/sites/www.zuidvleugel.nl/files/article/downloads/top_20_europese_grootstedelijke_regios_1995_2011_tno_2012_r11155.pdf |archive-date=3 March 2014 |url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = {{Dutch municipality total area|Rotterdam}} | area_land_km2 = {{Dutch municipality land area|Rotterdam}} | area_water_km2 = {{Dutch municipality water area|Rotterdam}} | area_blank1_title = رينڊسٽاڊ | area_blank1_km2 = 3043 | elevation_footnotes = <ref name="AHN">{{cite web |last=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Postcodetool for 3011AD |url=http://www.ahn.nl/postcodetool |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921053543/http://www.ahn.nl/postcodetool |archive-date=21 September 2013 |access-date=20 August 2013 |website=Actueel Hoogtebestand Nederland |publisher=Het Waterschapshuis |language=nl}}</ref> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref name="Rietveld 2012" /><ref>{{Dutch municipality population|dataref}}</ref><ref>{{Dutch municipality population urbanmetro|dataref}}</ref><ref>--> | population_footnotes = <ref>{{Cite web | title=CBS Statline | url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/86165NED/table?ts=1763124156834 | access-date=2026-07-11 | website=opendata.cbs.nl}}</ref> | population_total = 6,08,495 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = {{Dutch municipality population density|Rotterdam}} | population_urban = 10,26,250 | population_urban_footnotes = <ref name="y334">{{cite web | title=Rotterdam Population 2025 | website=World Population Review | url=https://worldpopulationreview.com/cities/netherlands/rotterdam | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_metro = 26,20,000 | population_metro_footnotes = [[Rotterdam–The Hague metropolitan area|(Rotterdam-The Hague)]] | population_blank1_title = رينڊسٽاڊ (Randstad) | population_blank1 = 83,66,078 | population_blank2_title = [[List of municipalities of the Netherlands|Municipality]] | population_blank2 = 672960<ref name="b869">{{cite web | title=Rotterdam (Municipality, Zuid-Holland, Netherlands) | website=Population Statistics, Charts, Map and Location | date=2025-01-01 | url=https://www.citypopulation.de/en/netherlands/admin/zuid_holland/0599__rotterdam/ | access-date=2025-07-29}}</ref> | population_demonym = روٽرڊيمر (Rotterdammer) | demographics_type2 = جي ڊي پي (GDP) | demographics2_footnotes = <ref>{{cite web | url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tgs00003/default/table?lang=en | title=EU regions by GDP, Eurostat|access-date=18 September 2023|website=Ec.europa.eu}}</ref> | demographics2_title1 = رينڊسٽاڊ (Randstad) | demographics2_info1 = 602.711 بلين يورو (2024) | timezone1 = [[Central European Time|CET]] | utc_offset1 = +1 | timezone1_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset1_DST = +2 | postal_code_type = [[Postal codes in the Netherlands|Postcode]] | postal_code = 3000–3099 | area_code_type = [[Telephone numbers in the Netherlands|Area code]] | area_code = 010 | website = {{Official URL}} {{in lang|nl}} | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 }} '''روٽرڊيم''' (<small>Rotterdam</small>؛ {{IPAc-en|ˈ|r|ɒ|t|ər|d|æ|m}}) آباديءَ جي لحاظ کان [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] جو ٻيو وڏو شهر ۽ ايراضيءَ (<small>319.4</small> چورس ڪلوميٽر) جي لحاظ کان سڀ کان وڏو شهر آهي. اهو ڏکڻ هالينڊ صوبي ۾ واقع آهي ۽ رائن-ميوس-شيلڊٽ (<small>Rhine</small>–<small>Meuse</small>–<small>Scheldt</small>) ڊيلٽا وٽ اتر سمنڊ جي وهڪري واري علائقي جو حصو آهي؛ هتي ”نيو ميوس“ (<small>New</small> <small>Meuse</small>) نالي هڪ اندروني آبي رستو موجود آهي (جيڪو شروع ۾ ميوس درياهه سان ڳنڍڻ لاءِ کوٽيو ويو هو ۽ هاڻي [[رائن ندي|رائن درياهه]] سان ڳنڍيل آهي).<ref>{{citation |last=Wells |first=John C. |title=Longman Pronunciation Dictionary |year=2008 |edition=3rd |publisher=Longman |isbn=9781405881180}}</ref><ref name=":0">{{citation |last=Roach |first=Peter |title=Cambridge English Pronouncing Dictionary |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |edition=18th |year=2011 |isbn=9780521152532}}</ref> روٽرڊيم جي تاريخ <small>1270</small>ع تائين وڃي ٿي، جڏهن ”روٽي“ (<small>Rotte</small>) نديءَ تي هڪ بند (<small>dam</small>) ٺاهيو ويو هو.<ref>{{literally|The Dam on the River [[Rotte (river)|Rotte]]}}</ref> <small>1340</small>ع ۾، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿين (<small>William IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو. روٽرڊيم-دي هيگ (<small>Rotterdam</small>–<small>The</small> <small>Hague</small>) ميٽروپوليٽن علائقو، جنهن جي آبادي تقريبن <small>27</small> لک آهي، [[يورپي اتحاد|يورپي يونين]] ۾ ڏهين نمبر تي وڏو ۽ ملڪ جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي. هڪ اهم لاجسٽڪ ۽ معاشي مرڪز هجڻ سان گڏ، روٽرڊيم يورپ جو سڀ کان وڏو سامونڊي بندرگاهه جو شهر آهي. سال <small>2022</small>ع ۾ روٽرڊيم جي آبادي <small>6,55,468</small> هئي ۽ هتي <small>180</small> کان وڌيڪ مختلف قوميتن جا ماڻهو آباد آهن.<ref name=":1">{{cite web |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |title=Bevolkingsontwikkeling; regio per maand |language=Dutch |website=[[Statistics Netherlands|CBS StatLine]] |access-date=23 July 2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190725200732/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1578685738191 |archive-date=25 July 2019}}<br />8,219,380 Randstad<br />2,620,000 Rotterdam-The Hague Metro<br />1,160,000 Rotterdam Urban<br />&nbsp; &nbsp;651,446 Rotterdam Municipality</ref> روٽرڊيم پنهنجي يونيورسٽي، درياهه جي ڪناري واري مقام، متحرڪ ثقافتي زندگي، سامونڊي ورثي ۽ جديد فن تعمير جي ڪري مشهور آهي. ٻي مهاڀاري جنگ دوران جرمن بمباريءَ سبب شهر جو مرڪزي حصو تقريبن مڪمل طور تي تباهه ٿي ويو هو، جنهن جي نتيجي ۾ هتي تعميراتي اندازن جو هڪ متنوع منظرنامو وجود ۾ آيو؛ ان ۾ ريم ڪولهاس، پيٽ بلوم ۽ بين وان برڪل جهڙن ماهر معمارن جا ڊزائين ڪيل فلڪ بوس عمارتون (اسڪائي اسڪريپرز) شامل آهن.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Top 10 Cities : The Rough Guide to 2014 |url=http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150322080718/http://www.roughguides.com/best-places/2014/top-10-cities/#/rotterdam/ |archive-date=22 March 2015 |access-date=9 March 2015 |publisher=Rough Guides}}</ref><ref name="Academy of Urbanism">{{cite web |date=14 November 2014 |title=Urbanism Awards: Rotterdam takes top prize |url=http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141222180405/http://www.academyofurbanism.org.uk/urbanism-awards-rotterdam-takes-top-prize/ |archive-date=22 December 2014 |access-date=15 December 2014 |publisher=Academy of Urbanism}}</ref><ref>{{Cite news |last=Sherwood |first=Seth |date=2023-05-11 |title=36 Hours in Rotterdam, the Netherlands |url=https://www.nytimes.com/interactive/2023/05/11/travel/things-to-do-rotterdam.html |url-access=subscription |access-date=2026-05-30 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}} </ref> رائن، ميوس ۽ شيلڊٽ درياهه اولهه يورپ جي مرڪز تائين آبي رستن ذريعي پهچ فراهم ڪن ٿا، جنهن ۾ انتهائي صنعتي ”روهر“ (<small>Ruhr</small>) وارو علائقو به شامل آهي. وسيع ورڇ واري نظام (جنهن ۾ ريل، روڊ ۽ آبي رستا شامل آهن) روٽرڊيم کي ”يورپ جو دروازو“ (<small>Gateway to Europe</small>) ۽ ”دنيا جو دروازو“ (<small>Gateway to the World</small>) جا لقب ڏياري ڇڏيا آهن.<ref>{{Cite book |last=Jan Walburg |title=The port of Rotterdam: Gateway to Europe |date=1 August 1984}}</ref><ref>{{Cite book |last=Royal van Gorcum |title=Dutch Culture in a European Perspective: 1950, prosperity and welfare |date=1999 |quote="Rotterdam port: Gateway to Europe" (p.151)}}</ref><ref>{{Cite news |date=21 February 2014 |title=Gateway to the world: how EU helped Rotterdam to become Europe's largest port {{!}} News {{!}} European Parliament |language=en |work=europarl.europa.eu |url=https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |url-status=live |access-date=12 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190816090319/http://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/eu-affairs/20140221STO36622/gateway-to-the-world-how-eu-helped-rotterdam-to-become-europe-s-largest-port |archive-date=16 August 2019}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===ابتدائي تاريخ=== [[File:Rotterdam Map by Frederick De Wit c1690.jpg|thumb|left|فريڊرڪ ڊي وٽ پاران ٺاهيل روٽرڊيم جو نقشو ({{circa|1690}})]] دلدلي وهڪري "روٽا"، جيئن ان وقت ان کي سڏيو ويندو هو؛ هي نالو ”روٽ“ يعني "گدلو" ۽ "آ" يعني ”پاڻي“ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب "گدلو پاڻي" آهي، جي هيٺئين حصي تي آباد ٿيل هيءَ بستي گهٽ ۾ گهٽ <small>950ع</small> واري دور جي آهي.<ref name=":2">{{cite book |last1=Vredenbregt |first1=A.H.L. |last2=Van Trierum |first2=M. C. |title=Rotterdam Markthal, Archeological Research |date=2012 |publisher=Bureau Oudheidkundig Onderzoek Rotterdam |location=Rotterdam |page=81 |edition=1 |url=https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |access-date=3 January 2021 |language=Dutch |chapter=7.6: Dating of the occupation and the different occupation phases |quote=The habitation phase [...] starts in the middle of the 10th century (circa 950) and continues until [...] around the middle of the 11th century (circa 1050–1060). (translated) |archive-date=4 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210904133310/https://archisarchief.cultureelerfgoed.nl/Archis2/Archeorapporten/32/AR30071/BOORrapporten%20469-1.pdf |url-status=live}}</ref> <small>1150</small>ع جي لڳ ڀڳ، علائقي ۾ آيل وڏن ٻوڏن سبب ترقياتي ڪم رڪجي ويا، جنهن جي نتيجي ۾ حفاظتي بند ۽ ڊيم ٺاهيا ويا؛ انهن ۾ موجوده "نيو ماس" درياهه جي اترئين ڪناري تي ٺهيل ”شي لينڊز هوگي زيڊائڪ“ (<small>Schielands</small> <small>Hoge</small> <small>Zeedijk</small> - يعني "شي لينڊ جو سامونڊي بند") شامل هو. <small>1260</small>ع واري ڏهاڪي ۾ روٽي نديءَ تي هڪ ڊيم تعمير ڪيو ويو، جيڪو موجوده ”هوگ اسٽريٽ“ (<small>Hoogstraat</small>) واري هنڌ تي واقع هو. 7 جولاءِ <small>1340</small>ع تي، هالينڊ جي ڪائونٽ وليم چوٿون (<small>Count</small> <small>Willem</small> <small>IV</small>) روٽرڊيم کي شهر جو درجو ڏنو؛ ان وقت شهر جي آبادي صرف ڪجهه هزار هئي.<ref>{{cite web |date=9 March 2015 |title=Geschiedenis van Rotterdam |url=http://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305123510/https://www.rotterdam.nl/tekst:bescheiden_begin |archive-date=5 March 2016 |publisher=Gemeente Rotterdam}}</ref> <small>1350</small>ع جي لڳ ڀڳ، جهازن جي آمدرفت لاءِ هڪ واهه "<small>'''روٽرڊيمس شي'''</small>" (<small>Rotterdamse</small> <small>Schie</small>) جي تعمير مڪمل ٿي، جنهن روٽرڊيم کي اتر واري وڏي شهرن تائين رسائي فراهم ڪئي. ان سان هي شهر هالينڊ، [[انگلينڊ]] ۽ [[جرمني|جرمنيءَ]] جي وچ ۾ سامان جي منتقليءَ جو هڪ مقامي مرڪز بڻجي ويو ۽ ان جي شهري ترقيءَ جو عمل شروع ٿيو.<ref>{{cite web |title=Rotterdam - City, Port, History, & Facts |url=https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180310035028/https://www.britannica.com/place/Rotterdam-Netherlands |archive-date=10 March 2018 |access-date=1 March 2018 |website=Encyclopedia Britannica}}</ref> <small>1600</small>ع واري ڏهاڪي جي شروعات کان وٺي، روٽرڊيم غلامن جي واپار ۾ ملوث رهيو. گيرهارڊ ڊي ڪوڪ (<small>Gerhard</small> <small>de</small> <small>Kok</small>) تاريخ دان موجب، "روٽرڊيم جا واپاري غلامن جي ڊچ واپار جا باني هئا". <small>17</small>هين صديءَ کان <small>1814</small>ع تائين، جڏهن برطانيه جي درخواست تي گڏيل هالينڊ غلامن جي واپار ۾ پنهنجي شموليت ختم ڪئي)، روٽرڊيم مان غلامن جا ڊچ جهاز ”ٽڪنڊي واپار“ (<small>triangular trade</small>) جي حصي طور آفريڪا ۽ آمريڪا ڏانهن ويندا هئا. روٽرڊم جا واپاري "زي لينڊ" (<small>Zeeland</small>) ۾ موجود غلامن جي جهازن کي بارود جو وڏو مقدار پڻ وڪرو ڪيو.<ref>{{cite web |url=https://www.erasmusmagazine.nl/en/2020/08/27/why-the-netherlands-slavery-past-is-rotterdams-past-too/ |title=How Rotterdam, too, was involved in the slave trade|website=Erasmusmagazine.nl|date=27 August 2020}}</ref> [[File:Detroit Publishing Company - Rotterdam - Delftsevaart, c. 1895.jpg|thumb|left|The Delftsevaart, c. 1890–1905]] [[File:Standbeeld Maagd van Nederland, Nieuwe Markt, Rotterdam, 1915.jpg|thumb|Nieuwe Markt, 1915]] The port of Rotterdam grew steadily in importance and became the seat of one of the six chambers of the Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC), the [[Dutch East India Company]], and one of the five chambers of the West-Indische Compagnie (WIC), the [[Dutch West India Company]].{{Citation needed|date=July 2026}} The greatest spurt of growth, both in port activity and population, followed the completion of the [[Nieuwe Waterweg]] in 1872. The city and harbour started to expand on the south bank of the river. The ''[[Witte Huis]],'' or ''White House'' skyscraper,<ref>{{cite web |title=The ''Witte Huis'' or ''White House'' |url=http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20041220211137/http://glasssteelandstone.com/BuildingDetail/229.php |archive-date=20 December 2004 |url-status=usurped |access-date=15 May 2008}}</ref> inspired by American office buildings and built in 1898 in the French [[Art Nouveau|Art Nouveau style]], is evidence of Rotterdam's rapid growth and success. When completed, it was the tallest office building in Europe, with a height of {{cvt|45|m|2}}.{{Citation needed|date=July 2026}} ===20th century=== [[File:Rotterdam, Laurenskerk, na bombardement van mei 1940.jpg|thumb|left|Rotterdam centre after the [[Rotterdam Blitz|1940 bombing of Rotterdam]]. The ruined [[Grote or Sint-Laurenskerk (Rotterdam)|St. Lawrence Church]] has been restored.]] [[File:Rotterdam-Kop van Zuid, World Portcenter, Montevideo en hotel New York foto12 2011-01-09 14.12.JPG|thumb|[[Tower block]]s in the [[Kop van Zuid]] neighbourhood]] During [[World War I]], the city was the world's largest spy centre because of Dutch neutrality and its strategic location between Britain, Germany and German-occupied Belgium. Many spies who were arrested and executed in Britain were led by German secret agents operating from Rotterdam. [[MI6]] had its main European office on de Boompjes. From there the British coordinated espionage in Germany and occupied Belgium. During World War I, an average of 25,000 Belgian refugees lived in the city, as well as hundreds of German deserters and escaped Allied prisoners of war.<ref>Ruis, Edwin. ''Spynest. British and German Espionage from Neutral Holland 1914–1918''. Brimscombe: The History Press, 2016.</ref> During [[World War II]], the German army [[German invasion of the Netherlands|invaded the Netherlands]] on 10 May 1940.<ref>{{harvnb|Evans|2008|pp=122–3}}.</ref> [[Adolf Hitler]] had hoped to conquer the country in just one day, but his forces met unexpectedly fierce resistance. The Dutch army was forced to capitulate on 15 May 1940, following the [[Rotterdam Blitz|bombing of Rotterdam]] on 14 May and the threat of bombing other Dutch cities.<ref>{{harvnb|Brongers|2004|loc=(ONR Part III), p. 235}}</ref>{{sfn|Amersfoort|2005|p=369}}{{sfn|Götzel|1980|pp=149, 150}}<ref>{{cite journal |author1=Helen Hill Miller |title=Rotterdam - Reborn from Ruins |journal=[[National Geographic]] |date=October 1960 |volume=118 |issue=4 |pages=526–553}}</ref> The heart of Rotterdam was almost completely destroyed by the [[Luftwaffe]]. Some 80,000 civilians were made homeless, and 900 were killed; a relatively low number since many had fled the city because of the warfare and bombing going on in Rotterdam since the start of the invasion three days earlier. The City Hall survived the bombing. [[Ossip Zadkine]] later attempted to capture the event with his statue ''[[De Verwoeste Stad]]'' ('The Destroyed City'). The statue stands near the Leuvehaven, not far from the [[Erasmusbrug]] in the centre of the city, on the north shore of the river Nieuwe Maas. In 1941, 11,000 Jews still lived in Rotterdam. Before the war there were 13,000. Between 30 July 1942 and 22 April 1943, 6,790 people were deported in 8 transports via Loods 24. The vast majority of the Jews who were deported via Loods 24 were murdered in [[Sobibor extermination camp|Sobibór]] and [[Auschwitz concentration camp|Auschwitz-Birkenau]]. Research in 2000 showed that 144 people survived the deportations. In 2013 the {{Ill|Jewish Children's Monument|nl|Joods Kindermonument (Rotterdam)}} was unveiled.{{Citation needed|date=July 2026}} In January 1948, [[Wilhelmina of the Netherlands|Queen Wilhelmina]] presented the motto 'Sterker door strijd' (Stronger through effort) as part of the [[coat of arms of Rotterdam]] to the city government: ''...as a reminder also for posterity of the courage and strength with which the people of Rotterdam bore all the trials of the war and the important part they took in the liberation of the fatherland....'' —Wilhelmina of the Netherlands روٽرڊيم کي 1950ع واري ڏهاڪي کان وٺي 1970ع واري ڏهاڪي تائين تدريجي طور تي نئين سر تعمير ڪيو ويو. جيئن ته شهر جو مرڪز وڏي پيماني تي تباهه ٿي چڪو هو، ان ڪري نئين شهري ڍانچي جي تعمير ممڪن ٿي سگهي، جنهن ان کي هڪ کليل ۽ جديد شهر بڻائي ڇڏيو. سال 1953ع ۾ ”لائنبان“ (<small>Lijnbaan</small>) کوليو ويو، جيڪو يورپ ۾ گاڏين جي آمدرفت کان پاڪ پهرين شاپنگ اسٽريٽ هئي. ان جي جديد ۽ ترقي پسند ڊيزائن بين الاقوامي سطح تي تمام گهڻي توجهه حاصل ڪئي، جنهن ۾ فلم ۽ ٽيليويزن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |location=Rotterdam |language=en}}</ref> نئون مرڪزي اسٽيشن سال <small>1957</small>ع ۾ مڪمل ٿيو، جنهن جي ڀرسان <small>1953</small>ع ۾ تعمير ٿيل ”گروٽ هينڊلز گيبو“ (<small>Groothandelsgebouw</small>) عمارت موجود هئي. <small>1960</small>ع ۾ ”فلوريڊ“ (<small>Floriade</small>) جي موقعي تي ”يوروماسٽ“ (<small>Euromast</small>) تعمير ڪيو ويو. <small>1980</small>ع واري ڏهاڪي کان پوءِ، شهري انتظاميا هڪ فعال تعميراتي پاليسي جوڙڻ شروع ڪئي. بندرگاهه اولهه طرف منتقل ٿي رهي هئي ۽ پراڻي ماحول کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت هئي. اپارٽمنٽن، آفيس جي عمارتن ۽ تفريحي سهولتن جي ۽ نئين اندازن جي نتيجي ۾ شهر جو مرڪز وڌيڪ ”رهڻ لائق“ بڻجي ويو ۽ ان جو شهر جي عمارتن جو افقي منظر (<small>Skyline</small>) به نئين شڪل اختيار ڪري ورتو. <small>1990</small>ع واري ڏهاڪي ۾، درياهه جي ڏکڻ ڪناري تي ”ڪاپ وان زوڊ“ (<small>Kop van Zuid</small>) کي هڪ نئين ڪاروباري مرڪز طور تعمير ڪيو ويو. روٽرڊيم کي "اڪيڊمي آف اربنزم" پاران <small>2015</small>ع لاءِ "يورپ جو سال جو بهترين شهر" قرار ڏنو ويو.<ref name="Academy of Urbanism" /> گارجين اخبار ۾ <small>'''ريم ڪولهاس'''</small> (<small>Rem</small> <small>Koolhaas</small>) بابت هڪ مضمون جي شروعات هن ريت ٿئي ٿي: "جيڪڏهن توهان گذريل 50 سالن جي فنِ تعمير کي هڪ بلينڊر (مڪسنگ مشين) ۾ وجهي، ان کي عمارتن جي ماپ جيترا ٽڪرا ڪري شهر جي افق (<small>skyline</small>) تي ڦٽي ڪريو، ته شايد نتيجي ۾ جيڪا شڪل ٺهندي، اها ڪجهه حد تائين روٽرڊيم جهڙي هوندي."<ref name="Wainwright 2013">{{cite news |last=Wainwright |first=Oliver |title=Rem Koolhaas's De Rotterdam: cut and paste architecture |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |url-status=live |work=The Guardian |date=2013 |access-date=3 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210450/https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/nov/18/rem-koolhaas-de-rotterdam-building |archive-date=3 January 2019}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Rotterdam-plaats-OpenTopo.jpg|thumb|upright=1.55|left|Topographic map image of Rotterdam (city), as of September 2014]] Rotterdam is divided into a northern and a southern part by the river Nieuwe Maas, connected by (from west to east): the Beneluxtunnel; the [[Maastunnel]]; the [[Erasmusbrug]]; a subway tunnel; the Willemsspoortunnel ('Willems railway tunnel'); the [[Willemsbrug]] ('Willems Bridge') together with the Koninginnebrug ('Queen's Bridge'); and the [[Van Brienenoordbrug]] ('Van Brienenoord Bridge'). The former railway lift bridge [[De Hef]] ('the Lift') is preserved as a [[Rijksmonument]] (national heritage site) in lifted position between the [[Noordereiland]] ('North Island') and the south of Rotterdam. [[File:View of Rotterdam from the Euromast, Rotterdam-Centrum, Rotterdam (2023) 08.jpg|thumb|View of Rotterdam from the Euromast]] The city centre is located on the northern bank of the Nieuwe Maas, although recent urban development has extended the centre to parts of southern Rotterdam known as [[Kop van Zuid]] ('the Head of South', i.e., the northern part of southern Rotterdam). From its inland core, Rotterdam reaches the [[North Sea]] by a swathe of predominantly harbour area. Built mostly behind dikes, large parts of Rotterdam are below sea level. For instance, the Prins Alexander Polder in the northeast of Rotterdam extends {{cvt|6|m|ft}} below sea level, or rather below [[Normaal Amsterdams Peil]] (NAP) or 'Amsterdam Ordnance Datum'. The lowest point in the Netherlands ({{cvt|6.76|m|ft}} below NAP) is situated just to the east of Rotterdam, in the municipality of [[Nieuwerkerk aan den IJssel]]. [[File:Rotterdam by Sentinel-2, 2018-06-30.jpg|alt=|thumb|Satellite image of Rotterdam and its port]] The [[Rotte (river)|Rotte]] river no longer joins the Nieuwe Maas directly. Since the early 1980s, when the construction of Rotterdam's second underground line interfered with the Rotte's course, its waters have been pumped through a pipe into the Nieuwe Maas via the Boerengat. [[File:Metropoolregio Rotterdam Den Haag (Rotterdam The Hague Metropolitan Area).svg|thumb|The 24 municipalities of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]]]] Between the summers of 2003 and 2008, an artificial [[beach]] was created at the Boompjeskade along the Nieuwe Maas, between the Erasmus Bridge and the Willems Bridge. [[human swimming|Swimming]] was not possible; digging pits was limited to the height of the layer of [[sand]], about {{cvt|50|cm|0}}. Alternatively, people go to the beach of [[Hook of Holland]] (which is a Rotterdam district) or one of the beaches in [[Zeeland]]: [[Renesse]] or the Zuid-Hollandse Eilanden: [[Ouddorp]], [[Oostvoorne]]. Rotterdam forms the centre of the [[Rijnmond]] conurbation, bordering the conurbation surrounding [[The Hague]] to the northwest. The two conurbations are close enough to be a single conurbation. They share the [[Rotterdam The Hague Airport]] and a light rail system called [[RandstadRail]]. Consideration is being given to creating an official Metropolitan region Rotterdam The Hague (''Metropoolregio Rotterdam Den Haag''), which would have a combined population approaching 2.5 million.{{Citation needed|date=July 2026}} In its turn, the Rijnmond conurbation is part of the southern wing (the [[Zuidvleugel]]) of the [[Randstad]], which is one of the most important economic and densely populated areas in the northwest of Europe. Having a population of 7.1 million, the Randstad is the [[List of metropolitan areas in Europe|sixth-largest]] [[urban area]] in [[Europe]] (after Moscow, London, Paris, Istanbul, and the Rhein-Ruhr Area). The Zuidvleugel, situated in the province of [[South Holland]], has a population of around 3 million.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Climate=== Rotterdam experiences a temperate [[oceanic climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Cfb'') similar to all of the coastal areas in the Netherlands. Located near to the coast, its climate is slightly milder than locations further inland. Winters are cool with frequent cold days, while the summers are mild to warm, with occasional hot temperatures. Temperature rises above 30&nbsp;°C on average 4 days each summer, while (night) temperatures can drop below −5&nbsp;°C during winter for short periods of time, mostly during periods of sustained easterly (continental) winds. Precipitation is generally moderate throughout the year, although spring and summer (particularly before August) are relatively drier and sunnier, while autumn and winter are cloudier with more frequent rain (or snow). The following climate data is from the airport, which is slightly cooler than the city, being surrounded by water canals which make the climate milder and with a higher [[relative humidity]]. The city has an [[urban heat island]], especially inside the city centre.<ref>{{Cite web |title=Heat Stress in Rotterdam |url=https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |access-date=29 April 2022 |website=Spatial adaptation |date=30 June 2011 |language=en |archive-date=14 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414003506/https://klimaatadaptatienederland.nl/en/@164058/heat-stress/ |url-status=live}}</ref> {{Weather box | location = Rotterdam (1991–2020 normals) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 14.2 | Feb record high C = 18.7 | Mar record high C = 23.8 | Apr record high C = 28.7 | May record high C = 32.7 | Jun record high C = 35.3 | Jul record high C = 38.9 | Aug record high C = 34.9 | Sep record high C = 32.5 | Oct record high C = 26.0 | Nov record high C = 19.3 | Dec record high C = 15.6 | year record high C = 38.9 | Jan avg record high C = 11.9 | Feb avg record high C = 12.7 | Mar avg record high C = 16.9 | Apr avg record high C = 22.4 | May avg record high C = 26.2 | Jun avg record high C = 29.2 | Jul avg record high C = 30.7 | Aug avg record high C = 30.1 | Sep avg record high C = 25.4 | Oct avg record high C = 20.9 | Nov avg record high C = 15.6 | Dec avg record high C = 12.5 | year avg record high C = 32.6 | Jan high C = 6.4 | Feb high C = 7.1 | Mar high C = 10.3 | Apr high C = 14.3 | May high C = 17.9 | Jun high C = 20.6 | Jul high C = 22.7 | Aug high C = 22.6 | Sep high C = 19.3 | Oct high C = 14.9 | Nov high C = 10.2 | Dec high C = 7.0 | year high C = 14.4 | Jan mean C = 4.0 | Feb mean C = 4.4 | Mar mean C = 6.7 | Apr mean C = 9.7 | May mean C = 13.2 | Jun mean C = 16.0 | Jul mean C = 18.2 | Aug mean C = 18.0 | Sep mean C = 14.8 | Oct mean C = 10.9 | Nov mean C = 7.0 | Dec mean C = 4.1 | year mean C = 10.7 | Jan low C = 1.3 | Feb low C = 1.1 | Mar low C = 2.4 | Apr low C = 4.8 | May low C = 8.1 | Jun low C = 11.0 | Jul low C = 13.2 | Aug low C = 12.9 | Sep low C = 10.5 | Oct low C = 7.2 | Nov low C = 3.9 | Dec low C = 1.4 | year low C = 6.7 | Jan avg record low C = -6.5 | Feb avg record low C = -5.8 | Mar avg record low C = -3.6 | Apr avg record low C = -1.7 | May avg record low C = 1.7 | Jun avg record low C = 5.5 | Jul avg record low C = 8.6 | Aug avg record low C = 8.4 | Sep avg record low C = 5.4 | Oct avg record low C = 1.0 | Nov avg record low C = -2.3 | Dec avg record low C = -5.4 | year avg record low C = -9.0 | Jan record low C = -17.1 | Feb record low C = -16.5 | Mar record low C = -13.4 | Apr record low C = -6.0 | May record low C = -1.4 | Jun record low C = 0.5 | Jul record low C = 3.6 | Aug record low C = 4.6 | Sep record low C = 0.4 | Oct record low C = -5.1 | Nov record low C = -9.0 | Dec record low C = -13.3 | year record low C = -17.1 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 71 | Feb precipitation mm = 66 | Mar precipitation mm = 57 | Apr precipitation mm = 42 | May precipitation mm = 56 | Jun precipitation mm = 69 | Jul precipitation mm = 79 | Aug precipitation mm = 92 | Sep precipitation mm = 90 | Oct precipitation mm = 87 | Nov precipitation mm = 88 | Dec precipitation mm = 86 | year precipitation mm = 882 | unit precipitation days = 1&nbsp;mm | Jan precipitation days = 12 | Feb precipitation days = 10 | Mar precipitation days = 12 | Apr precipitation days = 9 | May precipitation days = 9 | Jun precipitation days = 10 | Jul precipitation days = 10 | Aug precipitation days = 10 | Sep precipitation days = 12 | Oct precipitation days = 12 | Nov precipitation days = 13 | Dec precipitation days = 13 | year precipitation days = 131 | Jan snow days = 6 | Feb snow days = 5 | Mar snow days = 4 | Apr snow days = 2 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 2 | Dec snow days = 4 | year snow days = 22 | Jan humidity = 88 | Feb humidity = 85 | Mar humidity = 83 | Apr humidity = 78 | May humidity = 77 | Jun humidity = 79 | Jul humidity = 79 | Aug humidity = 80 | Sep humidity = 84 | Oct humidity = 86 | Nov humidity = 89 | Dec humidity = 89 | Jan sun = 69.6 | Feb sun = 89.9 | Mar sun = 143.4 | Apr sun = 192.9 | May sun = 226.2 | Jun sun = 216.0 | Jul sun = 221.2 | Aug sun = 202.5 | Sep sun = 152.9 | Oct sun = 115.1 | Nov sun = 66.8 | Dec sun = 55.5 | year sun = 1752.0 | source 1 = [[Royal Netherlands Meteorological Institute]] (1991–2020 normals, snowy days normals for 1971–2000)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige gemiddelden, tijdvak 1991–2020 |url=http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231416/http://www.klimaatatlas.nl/tabel/stationsdata/klimtab_8110_344.pdf |archive-date=4 March 2016 |access-date=10 September 2013 |publisher=[[Royal Netherlands Meteorological Institute]] |language=nl}}</ref> | source 2 = Royal Netherlands Meteorological Institute (1971–2000 extremes)<ref>{{cite web |title=Klimaattabel Rotterdam, langjarige extremen, tijdvak 1971–2000 |url=http://www.knmi.nl/klimatologie/normalen1971-2000/per_station/stn344/5-extremen/344_extremen.pdf |access-date=10 September 2013 |publisher=Royal Netherlands Meteorological Institute |language=nl}}{{dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> Infoclimat<ref>{{cite web|url=https://www.infoclimat.fr/climatologie/annee/1991/rotterdam/valeurs/06344.html|title=Climatologie de l'année à Rotterdam|publisher=Infoclimat|access-date=16 October 2023}}</ref> }} == آباديءَ جا انگ اکر == {{Historical populations |align = right |cols = 2 |percentages = pagr |source = {{harvnb|Lourens|Lucassen|1997|pp=116–117}} (1398–1795)<br />[[Statistics Netherlands]]<ref>{{cite web |title=Population dynamics; birth, death and migration per region |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/en/dataset/37259eng/table?ts=1742391441388|publisher=[[Statistics Netherlands]]}}</ref> |1398 |2500 |1477 |5738 |1494 |4374 |1514 |5116 |1622 |19532 |1632 |29500 |1665 |40000 |1732 |56000 |1795 |53212 |1830 |72300 |1849 |90100 |1879 |148100 |1899 |318500 |1925 |547900 |1950|679005|1960|733693|1970|697469|1980|594027|1990|593339|2000|606021|2010|605543|2020|651157}} [[File:Rotterdam population pyramid.svg|thumb|Rotterdam population pyramid in 2022]] {| class="wikitable floatright plainrowheaders" |+ Top 15 countries of birth of parents of residents in 2025<ref>{{Cite web|url=https://allecijfers.nl/migratie/gemeente-rotterdam|title=Migratie gemeente Rotterdam &#124; AlleCijfers.nl|date=17 September 2025|website=Allecijfers.nl|access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/85458NED/table?searchKeywords=bevolking|title=CBS Statline|website=Opendata.cbs.nl|access-date=21 June 2026}}</ref> |- ! scope="col" | Country/Territory ! scope="col" | Population |- ! scope="row" | {{flagicon|NED}} [[Netherlands]] | 287,754 |- ! scope="row" | {{flagicon|SUR}} [[Suriname]] | 51,667 |- ! scope="row" | {{flagicon|TUR}} [[Turkey]] | 49,214 |- ! scope="row" | {{flagicon|MAR}} [[Morocco]] | 47,260 |- ! scope="row" | {{flagicon|CUR}} [[Curaçao]] | 23,601 |- ! scope="row" | {{flagicon|CPV}} [[Cape Verde]] | 14,907 |- ! scope="row" | {{flagicon|POL}} [[Poland]] | 13,505 |- ! scope="row" | {{flagicon|IDN}} [[Indonesia]] | 11.228 |- ! scope="row" | {{flagicon|GER}} [[Germany]] | 9,635 |- ! scope="row" | {{flagicon|YUG}} [[Ex-Yugoslavia]] | 9,569 |- ! scope="row" | {{flagicon|PRC}} [[China]] | 8,803 |- ! scope="row" | {{flagicon|SYR}} [[Syria]] | 8,448 |- ! scope="row" | {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | 5.758 |- ! scope="row" | {{flagicon|BUL}} [[Bulgaria]] | 5,378 |- ! scope="row" | {{flagicon|POR}} [[Portugal]] | 5,109 |- |} Rotterdam is diverse, with the demographics differing by neighbourhood. The city centre has a disproportionately high number of single people when compared to other cities, with 70% of the population between the ages of 20 and 40 identifying as single.<ref>{{cite web |title=Rotterdam Population 2018 (Demographics, Maps, Graphs) |url=http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20181116173257/http://worldpopulationreview.com/world-cities/rotterdam-population/ |archive-date=16 November 2018 |access-date=16 November 2018 |website=worldpopulationreview.com}}</ref> Those with higher education and higher income live disproportionately in the city centre, as do foreign-born citizens.{{Citation needed|date=July 2026}} ===Composition=== {{See also|Districts and neighbourhoods of Rotterdam}} The [[Municipalities of the Netherlands|municipality]] of Rotterdam is part of the [[Rotterdam–The Hague metropolitan area]], which, as of 2015, covers an area of 1,130&nbsp;km², of which 990&nbsp;km&nbsp;km² is land, and has a population of approximately 2,563,197. As of 2019, the municipality itself occupies an area of 325.79&nbsp;km², 208.80&nbsp;km² of which is land, and is home to 638,751 inhabitants.<ref>{{cite web |last=World Population Review |date=2019 |title=Population of Cities in Netherlands (2019) |url=http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093539/http://worldpopulationreview.com/countries/netherlands-population/cities/ |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Its population peaked at 731,564 in 1965, but the dual processes of [[suburbanization]] and [[counterurbanization]] saw this number steadily decline over the next 2 decades, reaching 560,000 by 1985.<ref>{{cite web |last=The Joseph Rowntree Foundation |date=2016 |title=International cities: case studies Rotterdam |url=https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190711093545/https://www.jrf.org.uk/sites/default/files/jrf/files-research/international_cities_rotterdam.pdf |archive-date=11 July 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref><ref name="Pijbes 2016">{{cite web |last=Pijbes |first=Wim |date=November 2016 |title=Rotterdam city of culture and tourist destination: a study |url=https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20191014032100/https://iabrotterdam.com/iab-en/assets/File/Analysis%20by%20Wim%20Pijbes.pdf |url-status=dead |archive-date=14 October 2019 |access-date=11 July 2019}}</ref> Although Rotterdam has experienced population growth since then, it has done so at a slower pace than comparable cities in the Netherlands, like Amsterdam, The Hague and Utrecht.<ref name="Pijbes 2016" /> Rotterdam consists of 14 submunicipalities: [[Rotterdam Centrum|Centrum]], [[Charlois]] (including Heijplaat), [[Delfshaven]], [[Feijenoord]], [[Hillegersberg-Schiebroek]], [[Hook of Holland]], [[Hoogvliet]], [[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]], [[Kralingen-Crooswijk]], [[Noord, Rotterdam|Noord]], [[Overschie]], [[Pernis, Netherlands|Pernis]], and [[Prins Alexander]] (the most populous submunicipality with around 85,000 inhabitants). One other area, [[Rozenburg]], has had an official submunicipality status since 18 March 2010. Since the status of a [[Deelgemeente|submunicipality]] was lifted on 19 March 2014, it has become an integral part of the municipality of Rotterdam.{{Citation needed|date=July 2026}} The size of the municipality of Rotterdam is the result of the amalgamation of the following former municipalities,<ref>{{Repertorium Nederlandse Gemeenten}}</ref> some of which were [[Deelgemeente|submunicipalities]] prior to 19 March 2014: *[[Delfshaven]] (added on 30 January 1886) *[[Charlois]] (added on 28 February 1895) *[[Kralingen]] (added on 28 February 1895) *[[Hoogvliet]] (added on 1 May 1934) *[[Pernis, Netherlands|Pernis]] (added on 1 May 1934) *[[Hillegersberg]] (added on 1 August 1941) *[[IJsselmonde, Rotterdam|IJsselmonde]] (added on 1 August 1941) *[[Overschie]] (added on 1 August 1941) *[[Schiebroek]] (added on 1 August 1941) *[[Rozenburg]] (added on 18 March 2010) ===Origin background makeup=== In the Netherlands, Rotterdam has the highest percentage of residents with a recent [[migration background]] from non-industrialised nations. They form a large part of Rotterdam's multi-ethnic and multicultural diversity. 52.9% of the population have at least one parent born outside the country. There are 80,000 Muslims, constituting 13% of the population in 2010.<ref>{{Cite report |url=http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |title=Muslims in Rotterdam |last=Kim Jansen |publisher=[[Open Society Institute]] |access-date=29 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101216132930/http://www.soros.org/initiatives/home/articles_publications/publications/muslims-rotterdam-20101119/a-muslims-rotterdam-report-en-20101119.pdf |archive-date=16 December 2010 |year=2010 |url-status=dead}}</ref> The former mayor of Rotterdam, [[Ahmed Aboutaleb]] (2009–2024), is of Moroccan descent and is a practicing Muslim.<ref>{{Cite web |last=Pascoe |first=Robin |date=2024-01-09 |title=Rotterdam mayor Ahmed Aboutaleb to step down after 15 years |url=https://www.dutchnews.nl/2024/01/rotterdam-mayor-ahmed-aboutaleb-to-step-down-after-15-years/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref><ref>{{Cite web |last=Darroch |first=Gordon |date=2024-08-26 |title=Aboutaleb bows out as mayor: "This city made me a Rotterdammer" |url=https://www.dutchnews.nl/2024/08/aboutaleb-bows-out-as-mayor-this-city-made-me-a-rotterdammer/ |access-date=2026-05-30 |website=DutchNews.nl |language=en-GB}} </ref> The city is home to the largest Dutch Antillean community in the Netherlands.<ref>{{Cite web |title=Bevolking; geslacht, leeftijd en nationaliteit op 1 januari; 1995-2023 |url=https://opendata.cbs.nl/ |access-date=2026-05-30 |website=StatLine |language=nl}} </ref> The city also has its own [[Chinatown]] at the West-Kruiskade, close to Rotterdam Centraal.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Chinatown |url=https://chinatownology.com/chinatown_rotterdam.html |access-date=2026-05-30 |website=Chinatownology}} </ref> {| class="wikitable" |+Origin ! rowspan="2" |Background groups ! colspan="2" |1996<ref name="CBS Statline">{{Cite web |title=CBS Statline |url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |access-date=15 May 2023 |website=opendata.cbs.nl |language=nl |archive-date=3 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803035505/https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37713/table |url-status=live }}</ref> ! colspan="2" |2000<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2005<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2010<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2015<ref name="CBS Statline" /> ! colspan="2" |2020<ref name="CBS Statline" /> |- !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% !Numbers !% |- | | | | | | | | | | | | | |- !Both parents born in NL !381 926 !64.4% !355 631 !60% !327 730 !55% !310 190 !52.3% !316 085 !50.7% !310,526 !47.69% |- !Western migration background !55 722 !9.4% !56 399 !9.5% !59 267 !9.9% !63 833 !10.8% !74 438 !11.9% !87,132 !13.38% |- !Non-Western migration background !155 097 !26.2% !180 643 !30.5% !209 410 !35.1% !219 026 !36.9% !233 129 !37.4% !253,499 !38.93% |- |''[[Suriname]]'' | | | | | | | | | | |52,691 |8.09% |- |''[[Turkey]]'' | | | | | | | | | | |47,933 |7.36% |- |''[[Morocco]]'' | | | | | | | | | | |45,601 |7% |- |''[[Netherlands Antilles]] and [[Aruba]]'' | | | | | | | | | | |26,390 |4.05% |- |''[[Indonesia]]'' | | | | | | | | | | |11,677 |1.79% |- !Total !592 745 !100% !592 673 !100% !596 407 !100% !593 049 !100% !623 652 !100% !651,157 !100% |} ===Religion=== {{Pie chart |thumb = right |caption = Religions in Rotterdam (2013)<ref>{{cite web |title=Kerkelijkheid en kerkbezoek, 2010/2013 |date=2 October 2014 |url=https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190621105812/https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2014/40/kerkelijkheid-en-kerkbezoek-2010-2013 |archive-date=21 June 2019 |access-date=9 March 2017 |publisher=Centraal Bureau voor de Statistiek}}</ref> |label1 = [[Irreligion]] |value1 = 46.7 |color1 = Gold |label2 = [[Catholic Church]] |value2 = 18.7 |color2 = DarkOrchid |label3 = [[Islam in the Netherlands|Islam]] |value3 = 13.1 |color3 = Green |label4 = [[Protestant Church in the Netherlands]] |value4 = 10.5 |color4 = DodgerBlue |label5 = Other Christian denominations |value5 = 7.1 |color5 = Turquoise |label6 = [[Hinduism]] |value6 = 3.3 |color6 = Orange |label7 = [[Buddhism]] |value7 = 0.5 |color7 = Red |label8 = [[Judaism]] |value8 = 0.1 |color8 = Brown }} [[Christianity]] is the largest religion in Rotterdam, with 36.3% of the population identifying. The second- and third-largest religions are [[Islam]] (13.1%) and [[Hinduism]] (3.3%), while about half of the population has [[Irreligion|no religious affiliation]].{{Citation needed|date=July 2026}} Since 1795 Rotterdam has hosted the chief congregation of the liberal Protestant brotherhood of [[Remonstrants]]. From 1955 it has been the seat of the [[Catholic Church|Catholic]] [[bishop of Rotterdam]] when the Rotterdam diocese was split from the [[Roman Catholic Diocese of Haarlem-Amsterdam|Haarlem diocese]]. Since 2010 the city has been home to the largest mosque in the Netherlands, the {{ill|Essalam Mosque|nl|Essalammoskee}} (capacity 1,500). ==سياست== {{Further|Government of Rotterdam}} ميونسپل ڪائونسل <small>45</small> ميمبرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سڀ کان وڏي پارٽي ”ليويبل روٽرڊيم“ (<small>Livable Rotterdam</small>) آهي. ميونسپل انتظامي ٽيم ميئر ڪارولا شوٽن (<small>Carola</small> <small>Schouten</small>) ۽ نوَ ”ايلڊر مين“ (انتظامي ڪميٽي جي ميمبرن) تي مشتمل آهي، جن جو تعلق چئن مختلف پارٽين سان آهي. == معيشت == == تعليم == == ثقافت == == فنِ تعمير == == رانديون == == سالياني تقريبون == == اچ وڃ == == بين الاقوامي تعلقات == == نمايان شخصيتون == == مقبول ثقافت ۾ == ==Economy== [[File:Nationale Nederlanden, Rotterdam.jpg|thumb|[[Gebouw Delftse Poort]], one of the tallest office buildings in the Netherlands]] Rotterdam has always been one of the main centres of the shipping industry in the Netherlands. From the Rotterdam Chamber of the [[Dutch East India Company|VOC]], the world's first multinational, established in 1602, to the merchant shipping leader Royal [[Nedlloyd]], established in 1970, with its corporate headquarters located in the landmark building the 'Willemswerf' in 1988.<ref>{{cite web |title=1997-2005 - PONLHeritage |url=https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004074852/https://sites.google.com/site/ponlheritage2//p-o-nedlloyd/1997-2005-the-ponl-years |archive-date=4 October 2016 |access-date=24 July 2018 |publisher=P&O Nedlloyd}}</ref> In 1997, Nedlloyd merged with the British shipping industry leader P&O, forming the third largest merchant shipping company in the world. The Anglo-Dutch [[P&O Nedlloyd]] was bought by the Danish giant corporation 'AP Moller [[A. P. Moller-Maersk Group|Maersk]]' in 2005, and its Dutch operations are still headquartered in the 'Willemswerf'. Nowadays, well-known companies with headquarters in Rotterdam are consumer goods company [[Unilever]] (since 2020 London), asset management firm [[Robeco]], energy company [[Eneco Energie|Eneco]], dredging company [[Van Oord]], oil company [[Shell plc|Royal Dutch Shell]] (since 2021 [[London]]), terminal operator [[Vopak]], commodity trading company [[Vitol]] and architecture firms [[MVRDV]] and [[Office for Metropolitan Architecture]].{{Citation needed|date=July 2026}} It is also home to the regional headquarters of chemical company [[LyondellBasell]], commodities trading company [[Glencore]], pharmaceutical company [[Pfizer]], logistics companies [[Stolt-Nielsen]], electrical equipment company [[ABB]] and consumer goods company [[Procter & Gamble]]. Furthermore, Rotterdam has the Dutch headquarters of [[Allianz]], [[Maersk]], [[Petrobras]], [[Samskip]], [[Louis Dreyfus Group]], and [[Aon (company)|Aon]]. The City of Rotterdam makes use of the services of semi-government companies [[Roteb]] (to take care of [[sanitation]], [[waste management]] and assorted services) and the Port of Rotterdam Authority (to maintain the [[Port of Rotterdam]]). Both these companies were once municipal bodies; now they are autonomous entities, owned by the city. [[File:9-028 Rotterdam ECT.jpg|thumb|Unmanned vehicles handle containers at Europe Container Terminals (ECT), the largest container terminal operator in Europe.|left]] [[File:Waalhaven in Rotterdam 2016.jpg|thumb|The Waalhaven|left]] Being the largest port and one of the largest cities of the country, Rotterdam attracts many people seeking jobs, especially in the cheap labour segment. The city's unemployment rate is 12%, almost twice the national average.<ref>{{cite web |date=23 April 2009 |title=Werkloosheid in Rotterdam KNSexamen: Weblog Inburgering, NT2, examen |url=http://www.knsexamen.nl/?p=227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110724160116/http://www.knsexamen.nl/?p=227 |archive-date=24 July 2011 |access-date=12 April 2011 |publisher=Knsexamen.nl}}</ref> Rotterdam is the largest [[port]] in [[Europe]], with the rivers [[Meuse (river)|Maas]] and [[Rhine]] providing excellent access to the [[hinterland]] upstream, reaching to [[Basel|Basel, Switzerland]], and into France. In 2004 [[Shanghai]] took over as the world's [[List of busiest container ports|busiest container port]]. In 2006, Rotterdam was the world's seventh largest [[Containerization|container port]] in terms of [[twenty-foot equivalent unit]]s (TEU) handled.<ref>{{cite web |title=Home |url=http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415205510/http://www.portofrotterdam.com/en/home/ |archive-date=15 April 2009 |access-date=6 May 2009 |publisher=Port of Rotterdam}}</ref> The port's main activities are [[petrochemical]] industries and general [[cargo]] handling and [[transshipment]]. The harbour functions as an important transit point for [[bulk material handling|bulk]] materials between the European continent and overseas. From Rotterdam, goods are transported by ship, river barge, train or road. In 2007, the ''[[Betuweroute]]'', a new fast freight [[rail transport|railway]] from Rotterdam to [[Germany]], was completed.{{Citation needed|date=July 2026}} the port also allows cruiseships to dock<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Cruise Location, Address |url=https://rotterdamcruiseguide.com/rotterdam-cruise-location-address/ |access-date=2026-07-19 |website=Rotterdam Cruise Guide |language=en-US}}</ref>. Well-known streets in Rotterdam are the [[Lijnbaan]] (the first set of [[pedestrian mall|pedestrian streets]] of the country, opened in 1953), the Hoogstraat, the [[Coolsingel]] with the city hall, which was renovated between 2018 and 2021 giving cyclists and pedestrians more space, meaning that car traffic was reduced from 4 lanes (2 in each direction) to 2 lanes (1 in each direction). Another main street is the [[Weena (Rotterdam)|Weena]], which runs from the Central Station to the [[Hofplein]] (square). A modern shopping venue is the Beurstraverse ("Stock Exchange Traverse"), better known by its informal name '[[Koopgoot]]' ('Buying/Shopping Gutter', after its subterranean position), which crosses the Coolsingel below street level. The Kruiskade is a more upscale shopping street, with retailers like [[Michael Kors]], [[7 For All Mankind]], [[Calvin Klein]], [[Hugo Boss]], [[Tommy Hilfiger]] and the Dutch men's clothier [[Oger (clothing retailer)|Oger]]. Another upscale shopping venue is a flagship store of department store [[De Bijenkorf]]. Located a little more to the east is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], with lots of small retailers inside. This hall is also one of Rotterdam's famous architectural landmarks. The main shopping venue in the south of Rotterdam is Zuidplein, which lies close to [[Rotterdam Ahoy]], an accommodation centre for shows, exhibitions, sporting events, concerts and congresses. Another prominent shopping centre called Alexandrium lies in the east of Rotterdam. It includes a large kitchen and furniture centre.{{Citation needed|date=July 2026}} ==Education== [[File:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|thumb|Bronze statue of [[Erasmus]], created by [[Hendrick de Keyser]] in 1622]] Rotterdam has one major university, the [[Erasmus University Rotterdam]] (EUR), named after one of the city's famous former inhabitants, [[Desiderius Erasmus]]. The Woudestein campus houses (among others) the [[Rotterdam School of Management, Erasmus University]]. In the [[Financial Times]]' 2005 rankings, it placed 29th globally and 7th in Europe. In the 2009 rankings of Masters of Management, the school reached first place with the [[Global Alliance in Management Education|CEMS]] Master in Management and tenth place with its RSM Master in Management.<ref>{{cite web |title=Business School Ranking of the Financial Times 2009 |url=http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-url=https://web.archive.org/web/20090324061111/http://rankings.ft.com/businessschoolrankings/masters-in-management |archive-date=24 March 2009 |access-date=12 April 2011 |publisher=Rankings.ft.com}}</ref> The university is also home to Europe's largest student association, STAR Study Association Rotterdam School of Management, Erasmus University, and the world's largest student association, [[AIESEC]], has its international office in the city. The Hoboken campus of EUR houses the Dijkzigt (general) hospital, the Sophia Hospital (for children), the [[:nl:Daniel den Hoedkliniek|Daniel den Hoed clinic]] (cancer institute) and the medical department of the university. They are known collectively as the [[Erasmus MC|Erasmus Medical Center]]. This center is ranked third in Europe by CSIC<ref>{{cite web |title=Europe {{!}} Ranking Web of Hospitals |url=http://hospitals.webometrics.info/en/europe |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170719074750/http://hospitals.webometrics.info/en/europe |archive-date=19 July 2017 |access-date=14 July 2017 |website=hospitals.webometrics.info}}</ref> as a hospital and is also ranked within top 50 universities of the world in the field of medicine (clinical, pre-clinical & health, 2017).<ref>{{cite web |title=Erasmus University Rotterdam |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170222065027/https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/erasmus-university-rotterdam#ranking-dataset/595522 |archive-date=22 February 2017 |access-date=14 July 2017 |website=Times Higher Education (THE) |language=en-US}}</ref> The [[Willem de Kooning Academy]] is Rotterdam's main art school, which is part of the Hogeschool Rotterdam. It is regarded as one of the most prestigious art schools in the Netherlands and the number 1 in Advertising and Copywriting. Part of the Willem de Kooning Academy is the [[Piet Zwart Institute]] for postgraduate studies and research in Fine Art, Media Design and Retail Design. The Piet Zwart Institute boasts a selective roster of emerging international artists. Three ''[[Vocational university|hogescholen]]'' (universities of applied sciences) exist in Rotterdam. These schools award their students a professional [[bachelor's degree]] and a postgraduate or [[master's degree]]. The three ''Hogescholen'' are [[Hogeschool Rotterdam]], [[Inholland University of Applied Sciences|Hogeschool Inholland]] and [[Codarts|Codarts University for the Arts]] (Codarts hogeschool voor de kunsten), a vocational university that teaches music, dance and circus. Unique to the city is the [[STC Group|Shipping & Transport College]], which offers master's, bachelor's and vocational diplomas at all levels. ==Culture== [[File:HerdenkingVuurgrensRotterdam1940 2007 edit1.jpg|thumb|Rotterdam waterfront, with spotlights shining into the air to commemorate the [[Rotterdam Blitz]]]] Once primarily a city of labour for its harbour and related industries, Rotterdam has developed into a city of culture, with various museums, cultural centres and activities, offering a stage for [[#Architecture|architecture]], music, visual arts, poetry, cinema, theatre, and culture more generally, with a range of festivals and other events and a buzzing nightlife. The city has its own orchestra, the [[Rotterdam Philharmonic Orchestra]], with its well-regarded{{Citation needed|date=February 2026}} young music director, [[Lahav Shani]], which plays at the congress and concert building ''[[De Doelen]]''.<ref>{{Cite web |title=Rotterdam Philharmonic Orchestra |url=https://www.rotterdamsphilharmonisch.nl/ |access-date=20 December 2023 |website=Rotterdamsphilharmonisch.nl |language=nl}}</ref> The [[Rotterdam Ahoy|Ahoy]] complex in the south of the city is used for pop concerts, exhibitions, tennis tournaments and other activities. There are also several theatres and cinemas, including [[New Orleans (Rotterdam)|LantarenVenster]] and [[Cinerama (Rotterdam)|Cinerama.]]<ref>{{cite web |title=Cinerama Rotterdam (1960 – heden) |url=https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324135749/https://bioscoopgeschiedenis.com/bioscopen/zuid-holland/rotterdam/cinerama-rotterdam-1960-heden.html |archive-date=24 March 2019 |access-date=20 July 2020 |website=Bioscoop Geschiedenis}}</ref> Alongside [[Porto]], Rotterdam was [[European Capital of Culture]] in 2001. === Museums, libraries and archives === Rotterdam has various cultural institutions. Well-known [[museum]]s are the [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Het Nieuwe Instituut]], the [[Wereldmuseum Rotterdam]], the [[Kunsthal]], [[Kunstinstituut Melly]]<ref>{{cite web |title=Witte de With museum |url=http://www.wdw.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080519121705/http://www.wdw.nl/ |archive-date=19 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> and the [[Maritime Museum Rotterdam]].<ref>{{cite web |title=Maritiem Museum official site |url=http://www.maritiemmuseum.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20010220183748/http://www.maritiemmuseum.nl/ |archive-date=20 February 2001 |access-date=15 May 2008}}</ref> The Historical Museum Rotterdam has changed into [[Museum Rotterdam]], which aims to exhibit the development of Rotterdam as a contemporary transnational city, and not merely the city's past.<ref>[https://museumrotterdam.nl/en/ Museum Rotterdam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160505051131/https://museumrotterdam.nl/en/|date=5 May 2016}}, retrieved 25 April 2016.</ref> Other museums include the [[:nl:Belasting & Douane Museum|Tax & Customs Museum]], the [[Netherlands Marine Corps Museum]], the [[Rotterdam Public Transport Museum]] and the [[Natural History Museum Rotterdam|Natural History Museum]]. The [[FENIX Museum of Migration]] opened in May 2025.<ref>{{Cite web |date=1 May 2025 |title=De Kooning masterpiece installed for opening of Fenix in Rotterdam - the new art museum about migration |url=https://press.fenix.nl/stories/811~de-kooning-masterpiece-installed-for-opening-of-fenix-in-rotterdam-the-new-art-museum-about-migration |access-date=27 June 2026 |website=Fenix Press Office}}</ref> The first municipal library of Rotterdam was founded in 1604. The current [[:nl:Bibliotheek Rotterdam|Bibliotheek Rotterdam]] (public library) was established in 1869 and is currently the largest cultural organization in Rotterdam, with fifteen branches across the city. The Rotterdam City Archives (''Stadsarchief Rotterdam'') was established in 1857. Here one can find administrative records and sources about the city's historical development.<ref>{{Cite web |last=Stadsarchief Rotterdam |title=Archives |url=https://www.stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |access-date=24 December 2023 |website=Stadsarchief Rotterdam |language=nl |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224221044/https://stadsarchief.rotterdam.nl/english/search/archives/index.xml |url-status=dead }}</ref> The archival holdings include, among others, general archives, notarial deeds, an audiovisual collection, and a library. === Popular music, film, festivals === Rotterdam has a long tradition of popular music, including the city's jazz scene before and after WWII.<ref>{{Cite book |last=Zirkzee |first=Hans |title=Jazz in Rotterdam: De geschiedenis van een grote stadscultuur |publisher=Uitgeverij Lecturis |year=2015 |isbn=9789462261334 |location=Eindhoven}}</ref> A major historical moment in the city's music history is the legendary [[Kralingen Music Festival|Kralingen Pop Festival]], which took place in Rotterdam in 1970 (featuring, among others, [[Pink Floyd]], [[Jefferson Airplane]], [[The Byrds]], [[Canned Heat]], [[It's a Beautiful Day]], and [[Santana (band)|Santana]]). The festival was also made into a film, ''Stamping Ground'' (dir. George Sluizer).<ref>{{Cite web |last=Eye Filmmuseum |title=Stamping Ground [Film 1970] |url=https://player.eyefilm.nl/nl/films/stamping-ground-directors-cut |access-date=24 December 2023 |website=Eye Film Player}}</ref> Alternative (music) culture became prominently present in the city in these days. From the 1960s until the 2000s, Rotterdam had a thriving [[squatting|squatters' movement]], which not only accommodated thousands of people but also created social centres and cultural venues.<ref>{{Cite book |last=Dee |first=E.T.C. |title=Squatting the Grey City |date=2018 |publisher=Cobble Books |isbn=9780244385804 |location=Rotterdam |page=256}}</ref> From this movement came clubs like Boogjes, Eksit, Nighttown, Vlerk and Waterfront. A major reference was [[Poortgebouw]], which was squatted in 1980 and quickly legalised. Rotterdam also became the home of [[Gabber]], a type of hardcore electronic music popular in the mid-1990s, with hard beats and samples. Groups like [[Neophyte (band)|Neophyte]] and [[Rotterdam Terror Corps]] (RTC) started in Rotterdam, playing at clubs like Parkzicht. In the years 2005–2011, the city struggled with keeping venues for pop music; many of them suffered severe financial problems.<ref>{{Cite web |date=19 July 2006 |title=Nighttown gesloten door curator |url=https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2006/juli/nighttown-gesloten-door-curator.html |access-date=20 December 2023 |website=3voor12 |language=nl}}</ref> This resulted in the disappearance of the major music venues Nighttown and WATT and smaller stages such as Waterfront, Exit, and Heidegger. The city today has a few stages for [[pop music]], like [[Rotown]], [[Poortgebouw]] and Annabel. Additionally, the venue [[WORM (Rotterdam)|WORM]] focuses on [[experimental music]], as well as various other cultural activities. WORM also screens films and hosts a film lab, ''Filmwerkplaats''.<ref>{{Cite web |last=Worm |title=Filmwerkplaats - Worm - A Rotterdam based organisation working at the intersection of culture and arts. |url=https://worm.org/spaces/filmwerkplaats/ |access-date=24 December 2023 |website=Worm |language=en}}</ref> In fact, Rotterdam has an extensive film history,<ref>{{Cite book |last=Paalman |first=Floris |title=Cinematic Rotterdam: The Times and Tides of a Modern City |publisher=010 Publishers |year=2011 |isbn=9789064507663 |publication-place=Rotterdam}}</ref> ranging from avant-garde classics, such as [[De brug|The Bridge]] ([[Joris Ivens|Ivens]], 1928), to internationally acclaimed documentaries from the post-war era, such as [[Houen zo!|Steady!]] (Van der Horst, 1952), and all kinds of fiction films. Of major importance within this context has also been the [[International Film Festival Rotterdam]] (IFFR), an annual event that lasts more than ten days (end of January, beginning of February), which has been organized since 1972. Besides the IFFR, several smaller film festivals take place in Rotterdam too, such as the [[Architecture Film Festival Rotterdam]] (AFFR). [[File:Flickr - FaceMePLS - Zomercarnaval Rotterdam 2010 (20).jpg|thumb|[[Summer Carnival]] in Rotterdam]] Throughout the year, many different festivals take place in Rotterdam. There are the summer festivals celebrating the city's multicultural population and identity, such as the Caribbean-inspired "[[Summer Carnival]]", the Dance Parade, Rotterdam 666, and the Metropolis pop festival. There are also [[Poetry International Web|Poetry International]] (in June), the [[North Sea Jazz Festival]] (in July), the Valery Gergiev Festival (in September), and, also in September, the festival 'September in Rotterdam', the festival 'World of the Witte de With Quaret', and the [[World Port Days]]. === Eurovision Song Contest === [[File:ESC 2021 Rotterdam - Artwork at Ahoy Parking.jpg|thumb|City decor for the [[Eurovision Song Contest 2021]]|left]] On 30 August 2019, it was announced by the [[European Broadcasting Union]] and Dutch television broadcasters [[AVROTROS]], [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] and [[Nederlandse Publieke Omroep (organization)|NPO]] that Rotterdam would host the [[Eurovision Song Contest 2020]], following the Dutch victory at the {{Escyr|2019}} contest in [[Tel Aviv]], [[Israel]], with the song "[[Arcade (song)|Arcade]]", performed by [[Duncan Laurence]].<ref>{{cite web |title=Rotterdam to host Eurovision 2020! |date=30 August 2019 |url=https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191002072007/https://eurovision.tv/story/rotterdam-to-host-eurovision-2020 |archive-date=2 October 2019 |access-date=30 August 2019}}</ref> However, due to the [[COVID-19 pandemic in Europe]], the 2020 contest was cancelled, and Rotterdam was later retained as host of the {{Escyr|2021}} contest.<ref>{{cite web |title=Official EBU statement & FAQ on Eurovision 2020 cancellation |date=18 March 2020 |url=https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200318142008/https://eurovision.tv/official-ebu-statement-and-faq-eurovision-song-contest-2020-cancellation |archive-date=18 March 2020 |access-date=6 April 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam returns as Eurovision Song Contest Host City in 2021 |date=16 May 2020 |url=https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517081418/https://eurovision.tv/story/eurovision-song-contest-to-return-to-rotterdam-in-2021 |archive-date=17 May 2020 |access-date=16 May 2020}}</ref> The contest took place at [[Rotterdam Ahoy]], with the semi-finals taking place on 18 and 20 May 2021 and the final taking place on 22 May 2021.<ref>{{cite web |title=Dates for Eurovision 2021 announced |date=15 June 2020 |url=https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615113932/https://eurovision.tv/story/dates-for-eurovision-2021-announced |archive-date=15 June 2020 |access-date=15 June 2020}}</ref> This was the first time that Rotterdam hosted the contest and the first time that the Netherlands hosted the contest since {{Escyr|1980}}, when it was held in [[The Hague]]. === Rivalry === There is a healthy competition with [[Amsterdam]], which is often viewed as the cultural capital of the Netherlands. This rivalry is most common amongst the city's football supporters, [[Feyenoord]] (Rotterdam) and [[AFC Ajax|Ajax]] (Amsterdam), and it is so severe that football games are only played with the home crowd present due to out-of-control riots in the past. There is a saying: "Amsterdam to party, Den Haag (The Hague) to live, Rotterdam to work". Another one, more popular with Rotterdammers, is "Money is earned in Rotterdam, distributed in The Hague and spent in Amsterdam".<ref>Joanna Shapland (Editor){{google books|UF0EXPYmo-4C|Justice, Community Civil Society: A Contested Terrain (2013)|page=92}}</ref> Another saying that reflects both the rivalry between Rotterdam and Amsterdam is "Amsterdam has it, Rotterdam doesn't need it". Bright magazine editor Erwin van der Zande notes that this phrase is on T-shirts in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Rotterdam, Netherlands – We Be High |url=https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704231628/https://webehigh.org/rotterdam-netherlands/ |archive-date=4 July 2020 |access-date=4 July 2020}}</ref> == Architecture == {{see also|List of tallest buildings in Rotterdam}} [[File:Kop van Zuid DSCF5860.jpg|thumb|350px|right|The Wilhelmina pier at the [[Kop van Zuid]] in the distance, on the left the [[Erasmus Bridge]] can be seen]] Rotterdam has become world famous because of its modern and groundbreaking architecture. Throughout the years the city has been nicknamed ''[[Manhattan]] at the Meuse''<ref>{{cite web |title=Rotterdam in de wolken |url=http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134839/http://www.rtm-xl.nl/wp-content/uploads/2017/01/Artikel-Trouw-Pg1-en-Pg2-klein.jpg |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |title=Manhattan on the Meuse continued |url=https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134842/https://www.vesteda.com/en/rotterdam-new-orleans/algemeen/manhattan-on-the-meuse-continued.aspx |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=vesteda.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Zo gaat 'Manhattan aan de Maas' eruit zien - RTV Rijnmond |url=https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.rijnmond.nl/media/74143/Zo-gaat-Manhattan-aan-de-Maas-eruit-zien |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Rijnmond.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Vijf must sees in het Manhattan aan de Maas |date=8 November 2014 |url=https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827133728/https://www.trouw.nl/nieuws/vijf-must-sees-in-het-manhattan-aan-de-maas~b7bddea4/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=21 November 2013 |title=Foto's: Rotterdam wordt Manhattan aan de Maas |url=http://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.metronieuws.nl/binnenland/2013/11/fotos-rotterdam-wordt-manhattan-aan-de-maas |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Metronieuws.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Architecture in Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019}}</ref> and ''The architectural capital of the Netherlands''<ref>{{cite web |title=Rotterdam - architectural tour - Architecture Tour Amsterdam, Rotterdam Holland and architectural guided travel, tours, excursions, study trips of the Netherlands |url=http://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134846/https://www.architecturetours.nl/Rotterdam-architectural-tour |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Architecturetours.nl}}</ref><ref>{{cite web |title=Stunning Structures: The Best of Rotterdam's Architecture |date=19 August 2014 |url=https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134834/https://theculturetrip.com/europe/the-netherlands/articles/stunning-structures-the-best-of-rotterdam-s-architecture/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Theculturetrip.com}}</ref><ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190925024545/https://nieuws.top010.nl/architectuur-in-rotterdam |archive-date=25 September 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref> both for its skyline and because it is home to internationally leading architectural firms involved in the design of famous buildings and bridges in other big cities. Examples include [[Office for Metropolitan Architecture|OMA]] ([[Rem Koolhaas]]), [[MVRDV]], [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]].<ref>{{cite web |title=Architectuur in Rotterdam |url=http://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190827134848/https://www.cityguiderotterdam.com/nl/er-op-uit/architectuur/ |archive-date=27 August 2019 |access-date=27 August 2019}}</ref><ref>{{cite web |date=14 July 2014 |title=Discover the architecture of Rotterdam |url=http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20161215162927/http://www.holland.com/global/tourism/destinations/rotterdam/architecture-in-rotterdam-1.htm |archive-date=15 December 2016 |access-date=27 August 2019 |publisher=Holland.com}}</ref> It has the reputation of being a platform for architectural development and education through the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues, and previously the [[Berlage Institute]], a postgraduate laboratory of architecture. The city has 38 skyscrapers and 352 high-rises and has many skyscrapers planned or under construction.<ref>{{cite web |title=Rotterdam &#124; Buildings |url=https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324144345/https://www.emporis.com/city/100760/rotterdam-netherlands |archive-date=24 March 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=Emporis}}</ref><ref>{{cite web |title=Rotterdam |url=http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134654/http://www.skyscrapercenter.com/city/rotterdam |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> The top 5 highest buildings in the Netherlands consist entirely of buildings in Rotterdam.<ref>{{cite web |title=Netherlands |url=http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134858/http://www.skyscrapercenter.com/country/netherlands |archive-date=10 September 2019 |access-date=27 August 2019 |publisher=The Skyscraper Center}}</ref> It is home to the two tallest buildings in the Netherlands, the [[Maastoren]] with a height of 165 meters and the [[De Zalmhaven|Zalmhaven Tower]] (completed in 2021) with a height of 215 meters.{{Citation needed|date=July 2026}} ===History=== In 1898, the {{cvt|45|m|ft|adj=mid|abbr=off}} high-rise office building the White House (in Dutch [[Witte Huis]]) was completed, at that time the tallest office building in Europe. In the first decades of the 20th century, some influential architecture in the modern style was built in Rotterdam. Notable are the [[Van Nelle Factory|Van Nelle fabriek]] (1929) a monument of modern factory design by [[Johannes Brinkman|Brinkman]] and [[Leendert van der Vlugt|Van der Vlugt]], the [[Art Nouveau|Jugendstil]] clubhouse of the [[Royal Maas Yacht Club]] designed by Hooijkaas jr. en Brinkman (1909), and [[Feyenoord]]'s football stadium [[De Kuip]] (1936), also by Brinkman and Van der Vlugt. The architect [[Jacobus Oud|J. J. P. Oud]] was a famous Rotterdammer in those days. The Van Nelle Factory obtained the status of UNESCO [[World Heritage Site]] in 2014. During the early stages of [[World War II]], the centre of Rotterdam was [[Rotterdam Blitz|bombed]] by the German [[Luftwaffe]], destroying many of the older buildings in the centre of the city. After an initial crisis of reconstruction, the centre of Rotterdam has become the site of the ambitious new architecture.<ref>{{Cite web |title=Post-War Reconstruction |url=https://wederopbouwrotterdam.nl/en/articles/post-war-reconstruction |access-date=2026-07-08 |website=wederopbouwrotterdam.nl |language=en}}</ref> [[File:Kubuswoningen in rotterdam.jpg|thumb|left|The [[Cube house|Cube Houses]], popularly known as the ''Blaak-forest'' in 2014]] [[File:Markthal Rotterdam bij avond.jpg|thumb|The [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]] at night as seen from the Binnenrotte]] [[File:Euromast2.jpg|thumb|left|The [[Euromast]] in 2005]] Rotterdam is also famous for its [[Lijnbaan]] 1952 by architects Broek en Bakema, Peperklip by architect Carel Weeber, and the Kubuswoningen or [[cube house]]s designed by architect [[Piet Blom]] in 1984. The newest landmark in Rotterdam is the [[Market hall (Rotterdam)|Markthal]], designed by architect firm [[MVRDV]]. In addition to that, there are many internationally well-known architects based in Rotterdam, like [[Office for Metropolitan Architecture|O.M.A]] ([[Rem Koolhaas]]), [[Neutelings Riedijk Architects|Neutelings & Riedijk]] and [[Erick van Egeraat]], to name a few. Two architectural landmarks are located in the Lloydkwartier: the STC college building and the [[Schiecentrale|Schiecentrale 4b]]. The construction of the Depot of the [[Museum Boijmans Van Beuningen]] was started in 2003 and was officially opened by King Willem-Alexander on 5 November 2021. It is the world's first fully accessible art depot.<ref>{{cite web |url=https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |title=MVRDV - Depot Boijmans Van Beuningen |website=Mvrdv.nl |date= |access-date=10 February 2022 |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110131514/https://www.mvrdv.nl/projects/10/depot-boijmans-van-beuningen |url-status=live }}</ref>[[File:Erasmusbrug across the Nieuwe Maas river.jpg|thumb|[[Erasmusbrug|Erasmus Bridge]] in 2011]] [[File:Montevideo 2010.JPG|thumb|right|upright|The former headquarters of the [[Holland America Line]] next to modern residential architecture in 2010]]Rotterdam also houses several of the tallest structures in the Netherlands. *The [[Erasmusbrug]] (1996) is a 790-meter (2,600&nbsp;ft) cable-stayed bridge linking the north and south of Rotterdam. It is held up by a {{cvt|138|m|ft}} tall pylon with a characteristic bend, earning the bridge its nickname 'De Zwaan' ('the Swan'). *Rotterdam has the tallest residential building in the Netherlands: the [[De Zalmhaven|De Zalmhaven Tower]] ({{cvt|215|m|ft|1}}). *Rotterdam is also home to the tallest office building in the Netherlands, the '[[Maastoren]]' ({{cvt|164.75|m|ft|disp=or}}), which houses [[Deloitte]]. This office tower surpassed the 'Delftse Poort' ({{cvt|160|m|ft|disp=or}}), which houses the Nationale-Nederlanden insurance company, part of [[ING Group]], as the tallest office tower in 2009.<ref>{{cite web |title=ING building brief |url=http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20050308113741/http://inghouse.ing.com/intra/eng/buildings/delftsepoort.html |archive-date=8 March 2005 |access-date=15 May 2008}}</ref><ref>{{cite web |title=Emporis Maastoren |url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |archive-url=https://web.archive.org/web/20121106054009/http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=maastoren-rotterdam-nestreetrlands |url-status=usurped |archive-date=6 November 2012 |access-date=3 April 2010}}</ref> *The skyline of Rotterdam also houses the {{cvt|185|m|ft}} tall [[Euromast]], which is a major [[tourism|tourist]] attraction. It was built in 1960, initially reaching a height of {{cvt|101|m|ft}}; in 1970, the Euromast was extended by {{cvt|85|m|ft}}. Rotterdam has a reputation for being a platform for architectural development and education through the Berlage Institute, a postgraduate laboratory of architecture, and the NAi ([[Netherlands Architecture Institute]]), which is open to the public and has a variety of exhibitions on architecture and urban planning issues. Over 30 new highrise projects are being developed. A Guardian journalist wrote in 2013 that "All this is the consequence of the city suffering a bombardment of two things: bombs and architects."<ref name="Wainwright 2013" /> {{Panorama | image = File:Rotterdam Panorama Euromast 5 July 2019.jpg | caption = | height = 200 }} ===Parks=== Within Rotterdam's urban structure, parks and greenery play an important role. A number of well-known parks in Rotterdam are:[[File:Arboretum Trompenburg Nl 2.jpg|thumb|right|Arboretum Trompenburg]] *''Het Park'' ([[:nl:Het Park (Rotterdam)|Het Park bij de Euromast]]) is a 70-acre park on the Maas, south of the Westzeedijk, at the [[Euromast]]. The eastern half of the park was constructed between 1852 and 1863 to a design by the firm Jan David Zocher. The western part was added in 1866 with some modifications. The first [[Floriade (Netherlands)|Floriade]] in 1960 was held in Het Park, with the Euromast observation tower being erected to mark the event. [[Rijksmonument|National Heritage site]] since 2011. Originally, the park continued across the Westzeedijk, where the Medical Faculty was built in the 1960s (now Erasmus MC). See also: Museumpark. *[[Museumpark]], close to Het Park, was originally designed in 1927 by architect W.G. Witteveen, who also designed [[Museum Boijmans Van Beuningen]]. Today, several museums have clustered around the park. *[[Diergaarde Blijdorp]], which is situated on the northwest side of Rotterdam, complete with a walkthrough sea aquarium called the [[Oceanium]]. *[[Arboretum Trompenburg]] in [[Kralingen]]. The park dates back to 1820, but it was only after it was opened to the public in 1958 that the park, which was managed by the (Van Hoey) Smith family for generations, gained wider attention. The park, approximately 20 acres in size, contains approximately 4,000 different types of trees, shrubs and perennials, including the national plant collections of [[conifers]], ''[[Quercus]]'', ''[[Beech|Fagus]]'', ''[[Rhododendron]]'', ''[[Ligustrum]]'', ''[[Rodgersia]]'' and ''[[Hosta]]'', among others. *''Park Schoonoord'' (3 acres) is located in the [[Scheepvaartkwartier]] and was designed in its current form in 1860 by Jan David Zocher. *The [[Kralingen-Crooswijk|''Kralingse Bos'']] (500 acres) with the [[Kralingse Plas]] (250 acres) is located in the [[Kralingen]] district and has been based on a design by [[Marinus Jan Granpré Molière]] since 1928. In 1953 the Kralingse Bos officially opened.[[File:20070619Rozenburgpark2.jpg|thumb|right|Park Rozenburg]] *The ''Vroesenpark'' in the district Rotterdam-Noord was laid out from 1929 to a plan by city architect W.G. [[:nl:Willem Gerrit Witteveen|Witteveen]]. *The ''Zuiderpark'' (780 acres) is located in the district of [[Charlois]]. The park was laid out as a utility park from 1952 and not as an ornamental park. *''Park Rozenburg'' is a {{convert|7.41|acre|ha}} park in the neighbourhood of [[Kralingen]]. The park is a protected municipal monument (Dutch: ''Gemeentelijk monument'').<ref>{{Cite web |title=Park Rozenburg |url=https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230517144615/https://www.rotterdam.nl/park-rozenburg |archive-date=17 May 2023 |access-date=28 August 2023}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rozenburgpark – Een groene oase in de Rotterdamse wijk Kralingen |url=https://rozenburgpark.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612085151/https://rozenburgpark.nl/ |archive-date=12 June 2023 |access-date=28 August 2023 |website=rozenburgpark.nl}}</ref> ==== Green activities ==== Since 28 May 1994, Rotterdam has had the phenomenon [[wiktionary:opzoomeren|''Opzoomeren'']]. 15% of Rotterdam residents (about 100,000 residents) say they participate in this phenomenon.<ref>Data Omnibus Survey 2016 of the Municipality of Rotterdam.</ref> At the end of 2020, the city has a record number of 2,503 Opzoomer streets,<ref>[https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/ A history of Opzoomeren] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221122112948/https://www.opzoomermee.nl/over-opzoomeren/|date=22 November 2022}} (Dutch).</ref> which is mainly reflected in the construction of facade gardens. [[File:Dakpark Rotterdam.jpg|thumb|right|Dakpark Rotterdam]] The municipality of Rotterdam is encouraging the construction of [[green roof]]s. There is an attractive subsidy for roof owners, and the city has now provided a number of municipal buildings with a green roof. As of 1 January 2020, the water storage capacity requirement has been increased to 30 liters of water storage capacity per square metre. This reduces the burden on the sewer system during heavy rainfall and reduces the risk of flooding on the street.<ref>{{Cite web |title=Groene daken |url=https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929231316/https://www.rotterdam.nl/wonen-leven/groene-daken/ |archive-date=29 September 2017 |access-date=18 May 2022}}</ref> *The city's largest green roof is located on top of the [[Groothandelsgebouw]] next to Central Station. *The ''Dakakker'' is the largest roof farm in Europe on top of the Schieblok. *The ''Dakpark'' is an elongated, narrow park in the district [[Bospolder-Tussendijken]] in Rotterdam-West. It has been built at a height of about nine meters, is about 85 meters wide and extends for about a kilometer from Hudson Square to near Marconi Square.<ref>{{Cite news |title=Dakpark Rotterdam |url=http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161230161647/http://www.nederlandwordtanders.nl/projecten/dakpark-rotterdam/ |archive-date=2016-12-30 |access-date=2026-05-30}}</ref> *The municipality of Rotterdam will provide the flat roof of the conference and concert building [[De Doelen]] with greenery and water storage. The design for the roof was made by Kraijvanger Architects.<ref>Robert Muis (ed.). De Doelen Rotterdam will have a green roof with water storage. On: [https://architectenweb.nl/nieuws/ artikel.aspx?ID=49365 Architectenweb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220517150110/https://architectenweb.nl/nieuws/|date=17 May 2022}}, 1 June 2021.</ref> ==Sports== Rotterdam calls itself ''Sportstad'' (City of Sports). The city annually organises several world-renowned sporting events. Some examples are the [[Rotterdam Marathon]], the [[World Port Tournament]], and the [[Rotterdam Open|Rotterdam World Tennis Tournament]]. Rotterdam has also hosted a race of the [[Red Bull Air Race World Championship]] and the car racing event [[Monaco aan de Maas]] (Monaco at the Meuse). The city is also the home of many sports clubs and some historic and iconic athletes. ===Football=== [[File:Robin Van Persie August 2007.jpg|thumb|[[Robin van Persie]] began his career with [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]] and broke through in Feyenoord.]] [[File:Rotterdam feyenoord stadion 1.jpg|thumb|De Kuip, Feyenoord home stadium]] Rotterdam is the home of three professional [[Association football|football]] clubs, being [[Eredivisie|first-tier]] clubs [[Feyenoord]], [[Sparta Rotterdam|Sparta]], and [[Excelsior Rotterdam|Excelsior]]. Feyenoord, founded in 1908 and the dominant of the three professional clubs, has won sixteen national titles since the introduction of professional football in the Netherlands. It won the [[UEFA Champions League]] as the first Dutch club in 1970 and won the World Cup for club teams in the same year. In 1974, they were the first Dutch club to win the [[UEFA Europa League|UEFA Cup]], and in 2002, Feyenoord won the UEFA Cup again. In 2008, the year of their 100-year anniversary, Feyenoord won the [[KNVB Cup]]. Seating 51,480, its 1937 stadium, called ''Stadion Feijenoord'' but popularly known as [[De Kuip]] ('the Tub'), is the second-largest in the country, after the [[Amsterdam Arena]]. De Kuip, located in the southeast of the city, has hosted many international football games, including the final of [[UEFA Euro 2000|Euro 2000]], and has been awarded a FIFA 5-star ranking. There were concrete plans to build a new stadium with a capacity of at least 63,000 seats; these fell through after supporter backlash and lack of funds. Sparta, founded in 1888 and situated in the northwest of Rotterdam, won the national title six times; Excelsior (founded 1902), in the northeast, has never won any. Rotterdam also has three [[Hoofdklasse|fourth tier]] clubs, SC Feijenoord (Feyenoord Amateurs), PVV DOTO and TOGR. Rotterdam is and has been the home to many great football players and coaches, among whom: {{columns-list|colwidth=15em| *[[Bert van Marwijk]] *[[Coen Moulijn]] *[[Howard D Carter]] *[[Dirk Kuyt]] *[[Ernst Happel]] *[[Faas Wilkes]] *[[Giovanni van Bronckhorst]] *[[Georginio Wijnaldum]] *[[Henrik Larsson]] *[[Danny Blind]] *[[John de Wolf]] *[[Jon Dahl Tomasson]] *[[Leo Beenhakker]] *[[Louis van Gaal]] *[[Ove Kindvall]] *[[Kevin Strootman]] *[[Memphis Depay]] *[[Pierre van Hooijdonk]] *[[Pim Doesburg]] *[[Puck van Heel]] *[[Rinus Israël]] *[[Robin van Persie]] *[[Ronald Koeman]] *[[Roy Makaay]] *[[Ruud Gullit]] *[[Sonny Silooy]] *[[Willem van Hanegem]] *[[Wim Jansen]] *[[Winston Bogarde]] *[[Włodzimierz Smolarek]] *[[Julio Ricardo Cruz]] }} ===Marathon=== [[File:Hardlopers marathon in Rotterdam.JPG|thumb|Runners during the marathon in Rotterdam]] Rotterdam has its own annual international [[Rotterdam Marathon|marathon]], which offers one of the fastest courses in the world. From 1985 until 1998, the [[Marathon world record progression|world record]] was set in Rotterdam, first by [[Carlos Lopes]] and later in 1988 by [[Belayneh Densamo]]. In 1998, the world record for women was set by [[Tegla Loroupe]], in a time of 2:20.47. Loroupe won the Rotterdam Marathon three consecutive times, from 1997 to 1999. The track record for men is held by [[Bashir Abdi]], who ran a time of 2:03.36 in 2021. The female record was set in 2012 when [[Tiki Gelana]] finished the race in 2:18.58. Gelana went on to become the 2012 Olympic champion in London a few months later. The marathon starts and ends on the ''[[Coolsingel]]'' in the heart of Rotterdam. It attracts a total of 900,000 visitors. ===Tennis=== [[File:Arthur Ashe.jpg|thumb|Arthur Ashe at the [[1975 ABN World Tennis Tournament]]]] Since 1972, Rotterdam has hosted the indoor hard court [[Rotterdam Open|ABN AMRO World Tennis Tournament]] (part of the [[Association of Tennis Professionals|ATP]] Tour) ever since the event was first organised in 1972, when it was won by [[Arthur Ashe]]. Ashe went on to win the tournament two more times, making him the singles title record holder. Former [[The Championships, Wimbledon|Wimbledon]] winner [[Richard Krajicek]] became the tournament director after his retirement in 2000. The latest edition of the tournament attracted a total of 116,354 visitors.<ref>{{cite web |last=ABN Amro WTT |title=Laatste nieuws · 40e ABN AMRO World Tennis Tournament |url=http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130220121606/http://www.abnamrowtt.nl/nieuws-en-media/laatste-nieuws/40e-editie/bezoekersrecord-op-40e-editie-abn-amro-world-tennis-tournament |archive-date=20 February 2013}}</ref> ===Tour de France=== In November 2008 Rotterdam was chosen as the host of the [[Grand Départ]] of the [[2010 Tour de France]]. Rotterdam won the selection over the Dutch city of [[Utrecht]]. Germany's Düsseldorf had previously also expressed interest in hosting. The [[Amaury Sport Organisation]] (ASO), the organizer of the Tour de France, said in a statement on its website that it chose Rotterdam because, in addition to it being another big city, like London, to showcase the use of bikes for urban transportation, it provided a location well-positioned considering the rest of the route envisioned for the 2010 event. The start in Rotterdam was the fifth to take place in the Netherlands. The [[prologue]] was a {{cvt|7|km|2}} individual time trial crossing the centre of the city. The first regular stage left the [[Erasmusbrug]] and went south, towards Brussels.<ref>{{cite web |date=14 October 2009 |title=Tour de France 2010 – The route |url=http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053229/http://www.letour.fr/2010/TDF/COURSE/us/le_parcours.html |archive-date=16 October 2009 |access-date=14 October 2009 |publisher=Tour de France}}</ref> The second stage of the [[2015 Tour de France|2015 edition]] took the riders through Rotterdam on their way to [[Neeltje Jans]] in Zeeland.<ref>{{cite news |date=9 December 2014 |title=Utrecht – Grand Depart Tour de France 2015 |work=Holland.com |url=http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |url-status=dead |access-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924041914/http://www.holland.com/uk/press/holland-news/events/utrecht-grand-depart-tour-de-france-2015.htm |archive-date=24 September 2015 }}</ref><ref>{{cite news |date=23 October 2014 |title=Analysis: A Tour route with a difference |work=[[Cycling Weekly]] |url=http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |access-date=11 July 2015 |archive-date=12 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150712111312/http://www.cyclingweekly.co.uk/racing/tour-de-france/untypical-tour-de-france-2015-route-typical-prudhomme-140923 |url-status=live }}</ref> The 2024 edition of the [[Tour de France Femmes]] began in Rotterdam, with three stages in the Netherlands.<ref>{{Cite web |last=Farrand |first=Stephen |date=10 July 2023 |title=Tour de France Femmes to start in the Netherlands in 2024 |url=https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |access-date=10 July 2023 |website=cyclingnews.com |language=en |archive-date=10 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710213207/https://www.cyclingnews.com/news/tour-de-france-femmes-to-start-in-the-netherlands-in-2024/ |url-status=live }}</ref> ===Rowing=== Members of the student rowing club [[Skadi (rowing club)|Skadi]] were part of the '[[Holland Acht]]', winning a gold medal at the [[Rowing at the Summer Olympics|Olympics]] in [[1996 Summer Olympics|1996]].<ref>{{cite web |title=Men's Eight - Final |url=http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623140852/http://www.worldrowing.com/events/1996-olympic-games/mens-eight/ |archive-date=23 June 2020 |access-date=21 June 2020 |website=World Rowing |publisher=World Rowing.com}}</ref> Since the opening in April 2013, Rotterdam hosts the rowing venue [[Willem-Alexander Baan]] that hosted the [[2016 World Rowing Championships]] for Seniors, U23 and Juniors. ===Field hockey=== In [[field hockey]], Rotterdam has the largest hockey club in the Netherlands, [[HC Rotterdam]], with its own stadium in the north of the city and nearly 2,400 members. The first men's and women's teams both play on the highest level in the Dutch ''Hoofdklasse''. ===Baseball=== Rotterdam is home to the most successful European [[baseball]] team, [[DOOR Neptunus|Neptunus Rotterdam]], winning the most [[European Cup (baseball)|European Cups]]. ===Boxing=== [[File:Bep van Klaveren, Olympische Spelen 1928 Amsterdam.jpg|thumb|upright|Bep van Klaveren]] Rotterdam has a long boxing tradition starting with [[Bep van Klaveren]] (1907–1992), aka 'The Dutch Windmill', Gold medal winner of the 1928 [[Amsterdam Olympics]], followed by professional boxers like [[Regilio Tuur]] and Don Diego Poeder. ===Swimming=== Rotterdam's swimming tradition started with [[Marie Braun]], also known as Zus (sister) Braun, who was coached to a gold medal at the 1928 Amsterdam Olympics by her mother, Ma Braun, and 3 European titles three years later in Paris. In her career as a 14-time national champion, she broke 6 world records. Ma Braun later also coached the Rotterdam-born, three-times Olympic champion [[Rie Mastenbroek]] during the Berlin Olympics in 1936. In later years, [[Inge de Bruijn]] became a Rotterdam sports icon as a triple Olympic gold medal winner in 2000 and a triple European gold medal winner in 2001. ===Sailing=== Olympic gold medalist, in the [[O-Jolle]] during the [[sailing at the 1936 Summer Olympics|1936 Olympics]], [[Daan Kagchelland]] was born in Rotterdam and was a member of the [[:nl:Rotterdamsche Zeil Vereeniging|Rotterdamsche Zeil Vereeniging]]. The Kralingse Plas was and is still a source of Olympic sailors like [[Koos de Jong]], [[Ben Verhagen]], [[Henny Vegter]], [[Serge Kats]] and [[Margriet Matthijsse]]. ===Motorcycle racing=== Motorcycle speedway was staged in the Feyenoord Stadium after the Second World War. The team which raced in a Dutch league was known as the Feyenoord Tigers. The team included Dutch riders and some English and Australian riders. ===Sportsmen of the Year election=== Since 1986, the city has selected its best sportsman, woman and team at the [[Rotterdam Sportsman of the year|Rotterdam Sports Awards Election]], held in December. ===Other famous Rotterdam athletes=== [[File:Francisco Elson.jpg|thumb|upright|[[Francisco Elson]]]] *[[Mia Audina]], a retired Indonesia-born badminton player living in Rotterdam. *[[Nelli Cooman]], a Surinamese-born retired athlete who held the [[60 metres|60 m]] dash world record and was the world and European champion in that event. *[[Robert Doornbos]], a Rotterdam-born race car driver who competed in the [[Formula One]]. *[[Robert Eenhoorn]], a Rotterdam-born retired MLB shortstop, who competed for the [[New York Yankees]], the [[Anaheim Angels]] and the [[New York Mets]]. *[[Dex Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who finished second in the European championships in 2009 in the {{cvt|65|to|73|kg|0}} division. *[[Guillaume Elmont]], a Rotterdam-born judoka, who became world champion in 2005 in the {{cvt|73|to|81|kg|0}} division. *[[Francisco Elson]], a Rotterdam-born basketball player who played in the NBA, won the NBA Finals in 2007 with the [[San Antonio Spurs]]. *[[Ignisious Gaisah]], a Ghanaian-born long jumper with a personal best of {{cvt|8.43|m|ft|2|abbr=off}}, residing in Rotterdam since 2001. Gaisah is a multiple medal winner in several international events, both as a citizen of Ghana and the Netherlands. *[[Francis Hoenselaar]], a Rotterdam-born female darts player, generally recognised as the best Dutch female darts player ever. *[[Robert Lathouwers]], an athlete born in a Rotterdam suburb, specialised in the 800 m. Lathouwers gained international notoriety when he got disqualified after shoving Irish athlete [[David McCarthy (born 1983)|David McCarthy]] in the 2010 European Championships. *[[Fatima Moreira de Melo]], a Rotterdam-born, 2008 Olympic champion in field hockey. Moreira de Melo is a professional poker player. *[[Piet Roozenburg]], a Rotterdam-born draughts player, who was the world champion from 1948 to 1956 and the 8-time Dutch champion. *[[Betty Stöve]], a Rotterdam-born retired female tennis doubles specialist and 10-time Grand Slam winner. *[[Ingmar Vos]], a Rotterdam-born decathlete, with a personal best of 8224 points. ==Yearly events== Rotterdam hosts several annual events unique to the city. It hosts the ''Zomercarnaval'' (Summer Carnaval), the second-largest Caribbean carnival in Europe, originally called the Antillean Carnival. Other events include the North Sea Jazz Festival, the largest jazz festival in Europe, and a three-day-long maritime extravaganza called the World Port Days, celebrating the Port of Rotterdam. *January: ** [[Six Days of Rotterdam]] – Cycling, Rotterdam Ahoy ** [[International Film Festival Rotterdam]]<ref>{{cite web |title=International Film Festival official website |url=http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022074032/http://www.filmfestivalrotterdam.com/en/index.html |archive-date=22 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> *February: **[[Rotterdam Open]] – Tennis, Rotterdam Ahoy **Art Rotterdam – International art fair, Van Nellefabriek *April–June: **[[Rotterdam Marathon]]<ref>{{cite web |title=Rotterdam Marathon official website |url=http://www.rotterdammarathon.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20061004073720/http://rotterdammarathon.nl/ |archive-date=4 October 2006 |access-date=15 May 2008}}</ref> **[[Poetry International Web|Poetry International]] **[[Koningsdag|Koningsdag Festival]] (27 April)<ref>{{cite web |title=KoninginnedagFestival official website |url=http://www.koninginnedag.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509083546/http://www.koninginnedag.com/ |archive-date=9 May 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> **CHIO (Concours Hippique International Officiel) Rotterdam<ref>{{cite web |title=CHIO Rotterdam &#124; CHIO Rotterdam |url=https://chio.nl/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200521010049/https://www.chio.nl/ |archive-date=21 May 2020 |access-date=31 May 2020}}</ref> **[[Roparun]] *July: **[[North Sea Jazz Festival]] (second weekend of July) **[[Summer Carnival]]<ref>{{cite web |title=Zomer Carnival official website |url=http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-url=https://web.archive.org/web/20030722083735/http://www.zomercarnaval.com/index.php?lang=eng |archive-date=22 July 2003 |access-date=15 May 2008}}</ref> *August: **Pleinbioscoop<ref>{{cite web |title=Pleinbioscoop official website |url=http://www.pleinbioscoop.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929220640/http://www.pleinbioscoop.nl/ |archive-date=29 September 2007 |access-date=15 May 2008}}</ref> **Dag van de Romantische Muziek (Romantic music festival) **[[Rotterdam Rave]] Festival *September: **[[The World Port Days]]<ref>{{cite web |title=World Port Day (Rotterdam) official website (in Dutch and English) |url=http://www.wereldhavendagen.nl |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416234422/http://www.wereldhavendagen.nl/ |archive-date=16 April 2008 |access-date=15 May 2008}}</ref> *November/December **[[Sinterklaas]] (last weekend before 5 December) **Boterletterwedstrijden (sailing regatta for international classes)<ref>{{cite web |title=Boterletter |url=https://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170326234016/http://www.rzv.nl/wedstrijdzeilen/boterletter/ |archive-date=26 March 2017 |access-date=11 May 2020}}</ref> ==Transportation== {{See also|Rotterdam Metro}} [[File:Rtd CS-III.JPG|thumb|Rotterdam's new [[Rotterdam Centraal railway station|Central Station]] reopened in March 2014, designed to handle up to 320,000 passengers daily.]] [[File:Metro (32912087507).jpg|thumb|A Bombardier 5700 series EMU between [[Vlaardingen]] and [[Hook of Holland|Hoek van Holland]]]] {{Main|Transport in Rotterdam}} Rotterdam offers connections by international, national, regional and local public transport systems, as well as by the Dutch [[motorway]] network. Several motorways form part of the Rotterdam ring road; the [[A20 motorway (Netherlands)|A20]] (Ring North), the [[A16 motorway (Netherlands)|A16]] (Ring East), [[A15 motorway (Netherlands)|A15]] (Ring South), and the [[A4 motorway (Netherlands)|A4]]. The following two other motorways also serve Rotterdam: the [[A13 motorway (Netherlands)|A13]] and the [[A29 motorway (Netherlands)|A29]]. Rotterdam is also home to several tunnels like the Beneluxtunnel and several bridges. Rotterdam is served by one international airport. [[Rotterdam The Hague Airport]] (formerly known as ''Zestienhoven'') is the third-largest [[airport]] in the country. The much larger [[Amsterdam Airport Schiphol]] is more frequently used by people travelling to and from Rotterdam. The airport is located {{convert|58|km|0|abbr=on}} north east of Rotterdam. [[Nederlandse Spoorwegen|NS]] operates direct train services between Rotterdam and Schiphol. The main [[Rotterdam Centraal station]] is well connected to the Dutch railway network and has several international connections. Domestic destinations include [[Dordrecht]], [[Breda]], [[Eindhoven]] and further south. [[Flushing, Netherlands|Flushing (Vlissingen)]] in Zeeland. [[The Hague]], [[Amsterdam]] to the north west. [[Utrecht]] towards [[Groningen]] and [[Leeuwarden]] in the North East. Passengers can also board direct international trains to Belgium (mostly Antwerp and Brussels) and [[France]] (mostly Paris sometimes beyond) and London [[UK]]. Ferries also leave daily from the [[Europoort]] to [[Kingston Upon Hull]] in the [[UK]] daily, courtesy of [[P&O Ferries]], as well as from [[Hoek van Holland]] to [[Harwich]]. ===City level public transport=== In Rotterdam, public transport services are provided by trains operating [[Nederlandse Spoorwegen]] services between local stations. [[Rotterdamse Elektrische Tram]] operating metro, tram and bus services and bus services by [[Arriva|Arriva Netherlands]], Connexxion, Qbuzz and Transdev Netherlands. In 1968, Rotterdam was the first Dutch city to operate a [[Rapid transit|metro]] system. The metro system consists of three main lines, each of which has its own variants. The metro network has {{cvt|78.3|km|1}} of rail tracks, and there are 70 stations, which makes it the largest of the Benelux. 5 lines operate the system: 3 lines (A, B and C) on the east–west line and two (D and E) on the north–south line. Opened in 2006, Line E (RandstadRail) connects Rotterdam with The Hague. The [[Trams in Rotterdam|Rotterdam tramway network]] offers 9 regular tram lines and 4 special tram lines with a total length of {{cvt|93.4|km|1}}. The Waterbus network consists of seven lines. The mainline (Line 20) stretches from Rotterdam to Dordrecht. The ferry carries about 130 passengers, and there is space for 60 [[bicycle]]s. ==International relations== Rotterdam has city and port connections throughout the world. In 2008, the city had 13 [[twin towns and sister cities|sister cities]], 12 partner cities, and 4 sister ports.<ref name="brandstrategy">{{cite web |date=2008 |title=Rotterdam. Een sterk internationaal merk |url=http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629134252/http://www.rotterdam.nl/CMO/Document/Merkstrategie%20NL%20nov%202008.pdf |archive-date=29 June 2015 |access-date=20 March 2015 |publisher=City of Rotterdam |location=Rotterdam, The Netherlands |page=37 |language=nl |type=PDF}}</ref> Since 2008, the City of Rotterdam does not forge new sister or partner connections. Sister and partner cities are not a priority in international relations.<ref>[http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf "Rotterdam Wereldstad: Vaste koers, nieuwe ambitities"] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20200728131735/http://archief12.archiefweb.eu/archives/archiefweb/20160301131037/http://www.rotterdam.nl/BSD/Document/05cBijlage_ProgInternatWEuropActiv_09gr746a.pdf |date=28 July 2020 }} Gemeente Rotterdam, 2009. Blz. 33</ref> On 15 March 2017, the Turkish president expressed his wish that [[Istanbul]] should no longer be the twin town of Rotterdam. A speaker of the Rotterdam municipality then explained that the two cities have no official partnership. Both authorities do cooperate often.<ref>{{Cite news |date=15 March 2017 |title=Erdogan wil af van niet bestaande stedenband met Rotterdam |language=nl |trans-title=Erdogan will not continue twin town relationship with Rotterdam |work=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |url-status=live |access-date=15 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170316024956/http://www.ad.nl/dossier-rel-met-turkije/erdogan-wil-af-van-stedenband-met-rotterdam~a445b397/ |archive-date=16 March 2017}}</ref> ===Twin towns – sister cities=== Rotterdam is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with: {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|USA}} [[Baltimore]] (since 1985)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008">{{Cite news |last=Eric Vrijsen |date=23 September 2008 |title=De schaamte voorbij: Gaza als zusterstad |language=nl |work=[[Elsevier (magazine)|Elsevier]] |location=Amsterdam, the Netherlands |url=http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |access-date=24 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150629160124/http://www.elsevier.nl/Algemeen/blogs/2008/9/De-schaamte-voorbij-Gaza-als-zusterstad-ELSEVIER204561W/ |archive-date=29 June 2015}}</ref> *{{flagicon|BUL}} [[Burgas]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Cologne]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ROM}} [[Constanța]] (since 1976)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|GER}} [[Dresden]] (since 1988)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|LUX}} [[Esch-sur-Alzette]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|POL}} [[Gdańsk]] (since 1977)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|CUB}} [[Havana]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|FRA}} [[Lille]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|BEL}} [[Liège]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|PRC}} [[Shanghai]] (since 1979)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|RUS}} [[Saint Petersburg]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|ITA}} [[Turin]] (since 1958)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> *{{flagicon|Turkey}} [[Şanlıurfa]] (since 2023)<ref name=brandstrategy/><ref name="Vrijsen 2008"/> {{div col end}} ===Partner cities=== {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|BEL}} [[Antwerp]] (since 1940)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SWI}} [[Basel]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|SVK}} [[Bratislava]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|HUN}} [[Budapest]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Duisburg]] (since 1950)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|RSA}} [[Durban]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GBR}} [[Kingston upon Hull|Hull]] (since 1936)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|IDN}} [[Jakarta]] (since 1983)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|GER}} [[Nuremberg]] (since 1961)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Osaka Prefecture]] (since 1984)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|NOR}} [[Oslo]] (since 1945)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|CZE}} [[Prague]] (since 1991)<ref name=brandstrategy/> {{div col end}} ===Sister ports=== *{{flagicon|JPN}} [[Kobe]] (since 1967)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|KOR}} [[Busan]] (since 1987)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|USA}} [[Seattle]] (since 1969)<ref name=brandstrategy/> *{{flagicon|JPN}} [[Tokyo]] (since 1989)<ref name=brandstrategy/> ===Places named after Rotterdam=== [[File:Witte schotel “U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776 1976” met in zwart wapen en stadsgezichten, objectnr 67509.JPG|thumb|White dish, ''U.S.A. BICENTENNIAL TOWN OF ROTTERDAM, N.Y. 1776–1976'', with black coat of arms and cityscapes]] The [[Rotterdam (town), New York|town of Rotterdam]], located in the U.S. state of [[New York (state)|New York]], was founded in 1661 by Dutch [[settler]]s, who named it after the city of Rotterdam in the [[Netherlands]], where many immigrants last touched European grounds.<ref>{{cite book |title=University of the State of New York Bulletin |url=https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |year=1914 |publisher=University of the State of New York |page=58 |access-date=27 December 2022 |archive-date=30 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230430054433/https://books.google.com/books?id=1IEnAAAAMAAJ&pg=RA1-PA58 |url-status=live }}</ref> The town borders the [[Administrative divisions of New York#City|city]] of [[Schenectady, New York|Schenectady]]. Founded as a 'first class town' in 1942, Rotterdam has since adopted the Old World Rotterdam coat of arms along with the motto ''Sterker door Strijd'' (Stronger through Effort).<ref>[https://www.rotterdamny.org/history.aspx History of Rotterdam, NY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221226111208/https://www.rotterdamny.org/history.aspx |date=26 December 2022 }}. Consulted 26 December 2022.</ref> *{{flagicon|Suriname}} [[Nieuw Rotterdam]], [[Nickerie District]], [[Suriname]] (1866–1875) *{{flagicon|USA}} [[Rotterdam, New York]], United States *{{flagicon|RSA}} [[Rotterdam, Limpopo]], South Africa ==Notable people== {{Main|List of people from Rotterdam|Category:People from Rotterdam}} {{div col|colwidth=40em}} *[[Pierre Bayle]] (1647–1706), enlightenment philosopher<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Bayle, Pierre |volume= 3 |pages = 556&ndash;557 |short= 1}}</ref> *[[Leo Beenhakker]] (born 1942), football coach *[[Giovanni van Bronckhorst]] (born 1975), former footballer with [[Feyenoord]] *[[Jules Deelder]] (1944–2019), poet, writer, DJ and night mayor *[[Erasmus|Desiderius Erasmus]] (1466–1536), philosopher and humanist<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Erasmus, Desiderius |volume= 9 |last1= Pattison |first1= Mark |author1-link= Mark Pattison (academic) |last2= Allen |first2= Percy Stafford |author2-link= Percy Stafford Allen| pages = 727&ndash;732 |short=1}}</ref> *[[Pim Fortuyn]] (1948–2002), assassinated politician *[[Leo Fuld]] (1912–1997), singer *[[Piet Pieterszoon Hein]] (1577–1629), naval fleet officer and privateer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Heyn, Pieter Pieterzoon |volume= 13 |last1= Hannay |first1= David McDowall |author1-link= David McDowall Hannay |pages = 437&ndash;438 |short=1}}</ref> *[[Jacobus Henricus van 't Hoff]] (1852–1911), Dutch physical chemist, first winner of the [[Nobel Prize in Chemistry]]<ref>{{Cite EB1911|wstitle= van't Hoff, Jacobus Hendricus |volume= 27 |pages = 896&ndash;897 |short= 1}}</ref> *[[Bep van Klaveren]] (1907–1992), boxer *[[Rem Koolhaas]] (born 1944), internationally renowned architect *[[Willem de Kooning]] (1904–1997), painter *[[Ruud Lubbers]] (1939–2018), [[Prime Minister of the Netherlands]] from 1982 to 1994 and [[United Nations High Commissioner for Refugees]] from 2001 to 2005 *[[Bernard Mandeville]] (1670–1733), philosopher, political economist and satirist<ref>{{Cite EB1911|first=John Malcolm |last=Mitchell|wstitle=Mandeville, Bernard de|volume= 17 |pages = 559&ndash;560|short=1}}</ref> *[[Mary Louisa Molesworth]] (1839–1921), an English writer of children's stories<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Molesworth, Mary Louisa |volume= 18 |page = 660 |short= 1}}</ref> *[[Coen Moulijn]] (1937–2011), football player of [[Feyenoord]] *[[Johan van Oldenbarnevelt|Johan van Oldebarnevelt]] (1547–1619), statesman of the [[Dutch Revolt]] *[[Jan Jacob van Oosterzee]] (1817–1882), a Dutch divine<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Oosterzee, Jan Jacob van |volume= 20 |page = 120 |short= 1}}</ref> *[[Colonel Tom Parker]] (1909–1997), manager of [[Elvis Presley]] *[[Robin van Persie]] (born 1983), [[Feyenoord]] forward and Dutch international footballer *[[James Scott, 1st Duke of Monmouth]] (1649–1685), English nobleman and military officer<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Monmouth, James Scott, Duke of |volume= 18 |pages = 725&ndash;727 |short= 1}}</ref> *[[Marten Toonder]] (1912–2005), comic writer *[[Maarten Tromp]] (1598–1653) & [[Cornelis Tromp]] (1629–1691), [[Royal Netherlands Navy|Dutch]] admirals<ref>{{Cite EB1911|wstitle= Tromp |volume= 27 |page = 304 |short= 1}}</ref> *[[Angela Visser]] (born 1966), model and actress, [[Miss Nederland|Miss Holland 1988]] and [[Miss Universe 1989]] {{div col end}} ==In popular culture== {{more citations needed section|date=September 2017}} Rotterdam features in [[Edgar Allan Poe]]'s short story "[[The Unparalleled Adventure of One Hans Pfaall]]" (1835).<ref>Tretsch, John. "Extra! Extra! Poe invents science fiction!" as collected in ''The Cambridge Companion to Edgar Allan Poe'', edited by Kevin J. Hayes. Cambridge University Press, 2002: 117. {{ISBN|0-521-79727-6}}</ref> Rotterdam features in J.T. [[Sheridan Le Fanu]]'s "Strange Event in the Life of Schalken the Painter" (1839). In 1996, the [[United Kingdom|British]] band [[the Beautiful South]] recorded a song named after this region titled "[[Rotterdam (or Anywhere)]]".<ref>{{cite web |title=everyHit.com – UK Top 40 Chart Archive, British Singles & Album Charts |url=http://www.everyhit.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717022953/http://www.everyhit.com/ |archive-date=17 July 2007 |access-date=17 March 2016 |website=everyhit.com}}</ref> Part of [[Jackie Chan]]'s 1998 film ''[[Who Am I? (1998 film)|Who Am I?]]'' is set in Rotterdam. ''[[Ender's Shadow]]'', part of the series ''[[Ender's Game]],'' is partially set in Rotterdam. In the 2004 video game ''[[Hitman: Contracts]]'', the missions "Rendezvous in Rotterdam" and "Deadly Cargo" are both set in Rotterdam. The [[2017 Laurence Olivier Awards|2017 Laurence Olivier Award]]-winning play ''[[Rotterdam (play)|Rotterdam]]'', written by [[Jon Brittain]], is set in the city. In ''[[Battlefield V]]'', this city appears in two launch maps, Rotterdam and Devastation, featuring battles between the [[British Army]] and the [[Wehrmacht]]. Historically, the [[Witte Huis]] was almost untouched by the WWII bombings, and this building can be seen both in-game and in the real world. ==گيلري== <gallery widths="175px" heights="175px"> File:Koningin Emmaplein 3-14, juli 2022.tif|Koningin Emmaplein File:Schielandshuis Rotterdam.jpg|[[:nl:Het Schielandshuis|The Schielandshuis]] File:Overzicht voorgevel - Rotterdam - 20377524 - RCE.jpg|[[Rotterdam City Hall]] File:Rotterdam depot boijmans.jpg|[[Depot Museum Boijmans Van Beuningen]], It is the first publicly accessible art depot in the world. File:Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam, Zuid-Holland.jpg|[[Museum Boijmans Van Beuningen]] File:Halfzijaanzicht van het Witte Huis Rotterdam (2020) 2.jpg|[[Witte Huis]], the first high-rise building in Europe. File:Van Nelle fabriek.jpg|[[Van Nelle Factory]], [[UNESCO World Heritage Site]] since 2014 File:Zalmhaventoren (cropped).jpg|[[De Zalmhaven]] </gallery> ==پڻ ڏسو== *[[World's busiest ports]], by type of port (a "list of lists") ==حوالا== {{حوالا}} ==نوٽس== {{Notelist}} ==ڪتابيات== {{See also|Timeline of Rotterdam#Bibliography|l1=Bibliography of the history of Rotterdam}} *{{Citation |last=Amersfoort |first=H |title=Mei 1940 – Strijd op Nederlands grondgebied |year=2005 |publisher=SDU |language=nl |isbn=90-12-08959-X |display-authors=etal}} *{{Citation |last=Brongers |first=E.H. |title=Opmars naar Rotterdam |year=2004 |publisher=Aspect |language=nl |isbn=90-5911-269-5}} *{{Cite book |last=Evans |first=Richard J.<!--was small caps--> |title=The Third Reich at War |title-link=The Third Reich at War |publisher=[[Penguin Group|Allen Lane]] |year=2008 |isbn=978-0-7139-9742-2 |location=London |author-link=Richard J. Evans}} *{{Citation |last=Götzel |first=H |title=Generaloberst Kurt Student und seine Fallschirmjäger |year=1980 |publisher=Podzun-Pallas Verlag |language=de |isbn=3-7909-0131-8 |oclc=7863989}} *{{Cite book |last1=Lourens |first1=Piet |title=Inwonertallen van Nederlandse steden ca. 1300–1800 |last2=Lucassen |first2=Jan |publisher=NEHA |year=1997 |isbn=9057420082 |location=Amsterdam}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links |wikt=no |commons=Rotterdam |b=no |n=no |q=no |s=no |v=no |voy=Rotterdam |species=no |d=no}} *{{Official website|https://www.rotterdam.nl/en|Rotterdam City Council (English)}} *{{Cite web|url=https://www.rotterdam.info/en/|title=Rotterdam Tourism Board}} *[https://web.archive.org/web/20170113055920/http://www.visitrotterdam.org/ VisitRotterdam.org (Unofficial)] (archived) {{Authority control}} [[زمرو:روٽرڊيم| ]] [[زمرو:نيدرلينڊز]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ جون ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ 1340ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:ڏکڻ هالينڊ ۾ آباد علائقا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] 9jfg1cltku8h1zr0k7vrx9qnowxjove 14 100740 397059 2026-07-23T13:31:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] 397059 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيدرلينڊ جا شهر]] [[زمرو:اتر سمنڊ جا پورٽ شهر ۽ قصبا]] [[زمرو:نيدرلينڊ جا بندرگاهه شهر ۽ قصبا]] 3svmzl96hi98g6cu820zzc1lqg9sqz0 0 100741 397079 2026-07-23T17:25:06Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1362512878|Slave ship]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 397079 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. dnpxqfc4bhqqbvq0kyvbgkd2s5ojs6a 397080 397079 2026-07-23T17:25:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سامراجيت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397080 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. [[زمرو:سامراجيت]] 70y0tzn9xasw7e93veuir3wub7shuie 397081 397080 2026-07-23T17:26:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397081 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] 00o2hxoifmbv9yxgmcr74dpk4ek4re2 397212 397081 2026-07-24T08:41:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٻيڙين جا قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397212 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] 5uxonwjjy26lqztetflddhvtb8wzq10 397213 397212 2026-07-24T08:41:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:غلامن جو واپار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397213 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] bh6iptwkgrvmm5xpqyv1y3402qpoz12 397214 397213 2026-07-24T08:44:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 397214 wikitext text/x-wiki [[File:Slaveshipposter.jpg|ساڄو|thumb|برطانوي غلامن جي ٻيڙي ''بروڪس'' جو خاڪو، 1788ع ، ڏيکاري ٿو ته ڪيئن 454 غلامن کي غلامن جي واپار واري ايڪٽ 1788ع کان پوءِ ٻيڙي تي رکيو ويو. رپورٽ موجب هن ساڳئي جهاز ۾ 609 غلام ۽ 267 ٽن سامان هو، هن طرح هر ٽن جي مقابلي ۾ 2.3 غلام هئا. غلامن جي واپار جي خاتمي لاءِ سوسائٽي پاران شايع ٿيل]] '''غلامن جا جهاز''' (Slave ships) وڏا ڪارگو جهاز هئا جيڪي خاص طور تي 17هين کان 19هين صدي تائين [[غلامي|غلامن]] جي نقل و حمل لاءِ ٺاهيا ويا يا هن مقصد لاء تبديل ڪيا ويا هئا. اهڙن جهازن کي "'''گني مين'''" (Guineaman) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو ڇاڪاڻ ته ان واپار ۾ اولهه آفريڪا ۾ گني جي ساحل ڏانهن ۽ اتان کان انساني اسمگلنگ شامل هئي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Slave ships}} *[http://lateinamerika.phil-fak.uni-koeln.de/fileadmin/sites/aspla/bilder/arbeitspapiere/weindl.pdf Paper on German Transatlantic trade, including list of slave ships] (in German) *[https://www.brown.edu/Research/Slavery_Justice/documents/SlaveryAndJustice.pdf Report of the Brown University Steering Committee on Slavery and Justice] *[https://en.unesco.org/themes/fostering-rights-inclusion/slave-route UNESCO — The Slave Route] *[http://www.slavevoyages.org Voyages — The Trans-Atlantic Slave Trade Database] *[https://encyclopediavirginia.org/entries/slave-ships-and-the-middle-passage/ Slave Ships and the Middle Passage] *[https://www.sahistory.org.za/article/atlantic-slave-trade The Slave Trade] *[http://www.discoveringbristol.org.uk/browse/slavery/category/enslaved-people Bristol UK Slave Ship Muster Roles] {{Authority control}} [[زمرو:غلامن جو جهاز]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] g878xejl9mlbavhdf3rctxgy8mgtcde 0 100742 397082 2026-07-23T17:29:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن... 397082 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ouvieefxmitpz43naa8zyn10f9xva3q 397085 397082 2026-07-23T18:00:19Z Memon2025 21315 /* */ 397085 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. == Enlaces externos == * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} {{Control de autoridades}} [[Categoría:Esclavitud en América]] [[Categoría:Esclavitud en África]] [[Categoría:Historia de África]] [[Categoría:Historia de América]] [[Categoría:Colonialismo]] [[Categoría:Migraciones humanas]] [[Categoría:Edad Moderna]] [[Categoría:Derechos humanos]] [[Categoría:Diáspora africana]] [[Categoría:Abusos a los derechos humanos]] [[Categoría:Comercio de esclavos]] • [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} • [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} • [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} • [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} • [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} • [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} • [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} • [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} • [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} [[Categoría:Colonización de América]] lks4jx23l3ux5xyoknke4n72gdas6gf 397088 397085 2026-07-23T18:08:21Z Memon2025 21315 /* Enlaces externos */ 397088 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. == Enlaces externos == * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] cq3gdw6yjyqldqkov97ivd8e1qe1wzc 397092 397088 2026-07-23T18:15:46Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397092 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] 5pmf89mxnyqzs4f43bl1knykrotvt8e 397095 397092 2026-07-23T18:23:08Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397095 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] * ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري (انگريزيءَ ۾) * لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو (Lowcountry Digital History Initiative) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾) o8es39fsx82vuu6wcic2dwz430puybx 397098 397095 2026-07-23T18:26:37Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397098 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] <--(غلامن جي راهه وارو منصوبو) (غلامي کي سمجهڻ وارو اقدام) (تاريخن کي ظاهر ڪرڻ وارو منصوبو) (بين الاقوامي انسدادِ غلامي تنظيم) (لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيٽو) ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري (انگريزيءَ ۾) * لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو (Lowcountry Digital History Initiative) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾)--> 1ykl999lixooopxz7ud9mis2hn9t7u7 397099 397098 2026-07-23T18:27:18Z Memon2025 21315 397099 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] <---(غلامن جي راهه وارو منصوبو) (غلامي کي سمجهڻ وارو اقدام) (تاريخن کي ظاهر ڪرڻ وارو منصوبو) (بين الاقوامي انسدادِ غلامي تنظيم) (لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيٽو) ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري (انگريزيءَ ۾) * لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو (Lowcountry Digital History Initiative) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾)---> pn5bfbtxp79apqexazpkytjfu3fj8ad 397100 397099 2026-07-23T18:30:59Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397100 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ National Underground Railroad Freedom Center] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] <---(غلامن جي راهه وارو منصوبو) (غلامي کي سمجهڻ وارو اقدام) (تاريخن کي ظاهر ڪرڻ وارو منصوبو) (بين الاقوامي انسدادِ غلامي تنظيم) (لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيٽو) ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري (انگريزيءَ ۾) * لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو (Lowcountry Digital History Initiative) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾)---> fmb4z1hlgi5in3virh9zffynd8eiga2 397101 397100 2026-07-23T18:34:35Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397101 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg Schomburg Center for Research in Black Culture, New York Public Library] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ Lowcountry Digital History Initiative] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ Slavery Images: A Visual Record of the African Slave Trade and Slave Life in the Early African Diaspora] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ The Atlantic Slave Trade and Slave Life in the Americas: A Visual Record] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] (انگريزيءَ ۾) {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] <---(غلامن جي راهه وارو منصوبو) (غلامي کي سمجهڻ وارو اقدام) (تاريخن کي ظاهر ڪرڻ وارو منصوبو) (بين الاقوامي انسدادِ غلامي تنظيم) (لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيٽو) ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري (انگريزيءَ ۾) * لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو (Lowcountry Digital History Initiative) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ (انگريزيءَ ۾) * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾)---> 1gjul7a0qy7glzoqw7waask14eiyvoj 397102 397101 2026-07-23T18:41:26Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397102 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – Base de datos de la trata transatlántica de esclavos] (en inglés) * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – Proyecto La Ruta del Esclavo] (en inglés) * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm Guía rápida: La trata de esclavos – BBC News] (en inglés) * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html José E. Mosquera, «Los africanos que vendían africanos»], Colombia, octubre de 2011. * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 Digital History - Slavery era] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ Understanding Slavery Initiative] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ Revealing Histories – Remembering Slavery] {{en}} * [https://www.antislavery.org/ Anti-Slavery International] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] <---(غلامن جي راهه وارو منصوبو) (غلامي کي سمجهڻ وارو اقدام) (تاريخن کي ظاهر ڪرڻ وارو منصوبو) (بين الاقوامي انسدادِ غلامي تنظيم) (لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيٽو) ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس (انگريزيءَ ۾) * غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو (The Slave Route Project) (انگريزيءَ ۾) * مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز (انگريزيءَ ۾) * جوز اي. موسڪيرا، ”اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو“، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011. (اسپيني ٻوليءَ ۾) * ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ (Understanding Slavery Initiative) (انگريزيءَ ۾) * تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري (Revealing Histories) (انگريزيءَ ۾) * غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم (Anti-Slavery International) (انگريزيءَ ۾) * * نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر (انگريزيءَ ۾)---> da3d59xte2uyiop587rtpmc4zlb3n0p 397103 397102 2026-07-23T18:52:01Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397103 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{Control de autoridades}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمري:آمريڪا جي ڪالونيزيشن]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] iqmwf9c7dkxk1ntrzjejt55y81es2ce 397104 397103 2026-07-23T18:53:38Z Memon2025 21315 /* خارجي لنڪس */ 397104 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] 9kd5959ov9k89scsqh9irelotedr430 397194 397104 2026-07-24T08:16:50Z Ibne maryam 17680 /* خارجي لنڪس */ 397194 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] [[زمرو:غير قانوني واپار]] 87f6x1903w8m3lcbjdip6ztpywx0jne 397195 397194 2026-07-24T08:17:41Z Ibne maryam 17680 /* خارجي لنڪس */ 397195 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا ۾ ڪالونائيزيشن]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني حق]] [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:واپار]] [[زمرو:غلام]] [[زمرو:غير قانوني واپار]] 3alw7x2zda2nsst3vu546busn9ialix 397210 397195 2026-07-24T08:39:26Z Ibne maryam 17680 /* خارجي لنڪس */ 397210 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان غلام جهازن ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] 5684ehng3p346fb56usalj8eb88jqgk 397211 397210 2026-07-24T08:40:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 397211 wikitext text/x-wiki ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] bav26ahpyfasoaiy83sj1c9t1ew49jo 397223 397211 2026-07-24T10:35:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 397223 wikitext text/x-wiki '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{About|historic trade practices involving human enslavement|the modern trade involving these regions|Trans-Atlantic trade}} {{Protection padlock|small=yes}} {{very long|date=July 2026|words=15,836}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|Reproduction of a handbill advertising a slave auction in [[Charleston, South Carolina|Charleston]], British [[Province of South Carolina]], in 1769|upright=1.1]] The '''Atlantic slave trade''' or '''transatlantic slave trade''' involved the transportation by slave traders of [[Slavery in Africa|enslaved African people]] to the [[Americas]]. This trade was operated by [[slave ships]] from both Europe and the [[New World]]. Some voyages used the [[triangular trade]] route and its [[Middle Passage]], particularly in the early phases.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} Europeans established a coastal [[History of slavery|slave trade]] in the 15th century, and trade to the Americas began in the 16th century,{{efn|The earliest known direct slave voyage from Africa to the New World was in 1519, carrying just eight enslaved Africans from [[Guinea]] to [[Puerto Rico]]. Earlier voyages had taken Africans via Spain or Portugal.{{sfn|Eltis|2025|p=104}} The first voyage to Brazil, by far the largest recipient of slaves, ultimately making up about 40% of the trade, was in 1560.{{sfn|Eltis|2007}}}} lasting through the 19th century.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> Most transported in the transatlantic trade were from [[Central Africa|Central]] and [[West Africa]]. In contrast to other slave trades, those taking slaves from Africa generally bought their cargo from West and Central African slave merchants. This applied to Europeans in the transatlantic trade and Arab slave traders supplying their own markets. While Europeans were involved in some raiding, this was uncommon and discouraged.{{sfn|Eltis|2025|p=41}}{{sfn|Thornton|1998|p=112}} The Portuguese built [[barracoon]]s in their African slaving bases to gather newly purchased captives ready for the next ship to arrive. Northern Europeans operated some forts{{efn|The forts on the coast of present-day Ghana are well known, but are exceptions to the commonest method of operation by Northern Europeans. This region was called the Gold Coast, and from 1470 to 1690, the forts were used as a base for buying gold. Slave trading here was discouraged, as it interfered with that in gold. The only significant movement of slaves was the African gold miners buying slaves gathered from other parts of Africa by the Portuguese. The Gold Coast forts only came into use in the slave trade in the relatively short period from 1690 until abolition in 1807. In contrast, elsewhere, dedicated slave trading bases were built on islands to provide better defense against attack{{snd}}Gorée is the well-known example.<br />The Gold Coast forts were an additional expense for slave traders. The resident Europeans relied on their African neighbours for supplies of food, firewood and other necessities, which they had to buy at whatever price was demanded. As slave trading got underway in the area, most ships did not buy their human cargo through the company-owned forts, instead using independent merchants.{{sfn|Shumway|2011|pp=33, 61—63}}}} as African bases, originally for trading in gold, but later for slaves. However, the usual approach of North European slave traders was to use their ship as a base in which to gather their cargo. This meant these ships spent much longer on the African coast than Portuguese vessels, and the first slaves the slavers bought endured longer confinement on board.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} The Americas had, after Australia, a much lower population density than other inhabited continents. Exploitation by the European discoverers of these lands needed a workforce, but the sparse indigenous population was shrinking due to European diseases. Demand for labour could not be met by Europeans, who were reluctant to emigrate at this early stage. The solution was the same used for the sugar plantations of [[Madeira]] and [[Canary Islands]] {{circa|1450}}: slaves brought from Africa.{{sfn|Eltis|2025|pp=xxiii, 4–7}} Slaves were sold in the Americas to work on coffee, tobacco, cocoa, sugar, and cotton [[plantation]]s, gold and silver mines, rice fields, the construction industry, cutting timber for ships, as skilled labour, and as domestic servants.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> The first enslaved Africans sent to the [[English overseas possessions|English colonies]] were classified as [[indentured servants]], with legal standing similar to contract-based workers from Britain and Ireland. By the middle of the 17th century, slavery had hardened as a racial caste, with African slaves and their future offspring legally the property of their owners, as children born to slave mothers were also slaves (''[[partus sequitur ventrem]]''). As property, the people were considered merchandise or units of labour, and [[Slave market|sold at markets]] with other goods and services, their prices determined by their health and expected productivity.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> The major Atlantic slave trading nations, in order of trade volume, were [[Portuguese Empire|Portugal]], [[British Empire|Britain]], [[Spanish Empire|Spain]], [[French colonial empire|France]], the [[Dutch Empire|Netherlands]], the United States, and [[Danish overseas colonies|Denmark]].<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> The largest slave trading ports were in South America, with New World-based ships probably carrying more enslaved people from Africa than those travelling in ships with a home port in Europe. The current estimate is that about 12.75 million Africans were loaded onto slave ships for transportation to the Americas. Of these, up to 2 million died during the voyage.{{sfn|Eltis|2025|pp=2, 42, 45}} Many others died as a result of slave raids, wars, and during transport to the coast for sale to slave traders.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref><ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> Near the beginning of the 19th century, various governments acted to ban the trade, although illegal smuggling still occurred. It was thought the transatlantic slave trade ended in 1867, but evidence was found of voyages until 1873.<ref name=alberge/> In the early 21st century, several governments issued apologies for the transatlantic slave trade. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] 1bhu8amtitkys71xwhw6srppx8nryhz 397224 397223 2026-07-24T10:36:24Z Ibne maryam 17680 /* */ 397224 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{About|historic trade practices involving human enslavement|the modern trade involving these regions|Trans-Atlantic trade}} {{Protection padlock|small=yes}} {{very long|date=July 2026|words=15,836}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|Reproduction of a handbill advertising a slave auction in [[Charleston, South Carolina|Charleston]], British [[Province of South Carolina]], in 1769|upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. The '''Atlantic slave trade''' or '''transatlantic slave trade''' involved the transportation by slave traders of [[Slavery in Africa|enslaved African people]] to the [[Americas]]. This trade was operated by [[slave ships]] from both Europe and the [[New World]]. Some voyages used the [[triangular trade]] route and its [[Middle Passage]], particularly in the early phases.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} Europeans established a coastal [[History of slavery|slave trade]] in the 15th century, and trade to the Americas began in the 16th century,{{efn|The earliest known direct slave voyage from Africa to the New World was in 1519, carrying just eight enslaved Africans from [[Guinea]] to [[Puerto Rico]]. Earlier voyages had taken Africans via Spain or Portugal.{{sfn|Eltis|2025|p=104}} The first voyage to Brazil, by far the largest recipient of slaves, ultimately making up about 40% of the trade, was in 1560.{{sfn|Eltis|2007}}}} lasting through the 19th century.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> Most transported in the transatlantic trade were from [[Central Africa|Central]] and [[West Africa]]. In contrast to other slave trades, those taking slaves from Africa generally bought their cargo from West and Central African slave merchants. This applied to Europeans in the transatlantic trade and Arab slave traders supplying their own markets. While Europeans were involved in some raiding, this was uncommon and discouraged.{{sfn|Eltis|2025|p=41}}{{sfn|Thornton|1998|p=112}} The Portuguese built [[barracoon]]s in their African slaving bases to gather newly purchased captives ready for the next ship to arrive. Northern Europeans operated some forts{{efn|The forts on the coast of present-day Ghana are well known, but are exceptions to the commonest method of operation by Northern Europeans. This region was called the Gold Coast, and from 1470 to 1690, the forts were used as a base for buying gold. Slave trading here was discouraged, as it interfered with that in gold. The only significant movement of slaves was the African gold miners buying slaves gathered from other parts of Africa by the Portuguese. The Gold Coast forts only came into use in the slave trade in the relatively short period from 1690 until abolition in 1807. In contrast, elsewhere, dedicated slave trading bases were built on islands to provide better defense against attack{{snd}}Gorée is the well-known example.<br />The Gold Coast forts were an additional expense for slave traders. The resident Europeans relied on their African neighbours for supplies of food, firewood and other necessities, which they had to buy at whatever price was demanded. As slave trading got underway in the area, most ships did not buy their human cargo through the company-owned forts, instead using independent merchants.{{sfn|Shumway|2011|pp=33, 61—63}}}} as African bases, originally for trading in gold, but later for slaves. However, the usual approach of North European slave traders was to use their ship as a base in which to gather their cargo. This meant these ships spent much longer on the African coast than Portuguese vessels, and the first slaves the slavers bought endured longer confinement on board.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} The Americas had, after Australia, a much lower population density than other inhabited continents. Exploitation by the European discoverers of these lands needed a workforce, but the sparse indigenous population was shrinking due to European diseases. Demand for labour could not be met by Europeans, who were reluctant to emigrate at this early stage. The solution was the same used for the sugar plantations of [[Madeira]] and [[Canary Islands]] {{circa|1450}}: slaves brought from Africa.{{sfn|Eltis|2025|pp=xxiii, 4–7}} Slaves were sold in the Americas to work on coffee, tobacco, cocoa, sugar, and cotton [[plantation]]s, gold and silver mines, rice fields, the construction industry, cutting timber for ships, as skilled labour, and as domestic servants.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> The first enslaved Africans sent to the [[English overseas possessions|English colonies]] were classified as [[indentured servants]], with legal standing similar to contract-based workers from Britain and Ireland. By the middle of the 17th century, slavery had hardened as a racial caste, with African slaves and their future offspring legally the property of their owners, as children born to slave mothers were also slaves (''[[partus sequitur ventrem]]''). As property, the people were considered merchandise or units of labour, and [[Slave market|sold at markets]] with other goods and services, their prices determined by their health and expected productivity.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> The major Atlantic slave trading nations, in order of trade volume, were [[Portuguese Empire|Portugal]], [[British Empire|Britain]], [[Spanish Empire|Spain]], [[French colonial empire|France]], the [[Dutch Empire|Netherlands]], the United States, and [[Danish overseas colonies|Denmark]].<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> The largest slave trading ports were in South America, with New World-based ships probably carrying more enslaved people from Africa than those travelling in ships with a home port in Europe. The current estimate is that about 12.75 million Africans were loaded onto slave ships for transportation to the Americas. Of these, up to 2 million died during the voyage.{{sfn|Eltis|2025|pp=2, 42, 45}} Many others died as a result of slave raids, wars, and during transport to the coast for sale to slave traders.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref><ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> Near the beginning of the 19th century, various governments acted to ban the trade, although illegal smuggling still occurred. It was thought the transatlantic slave trade ended in 1867, but evidence was found of voyages until 1873.<ref name=alberge/> In the early 21st century, several governments issued apologies for the transatlantic slave trade. ==خارجي لنڪس== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] 5o4s9w5ityke6l4yp6y1ks1fd6ui81b 397225 397224 2026-07-24T10:37:28Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 397225 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{About|historic trade practices involving human enslavement|the modern trade involving these regions|Trans-Atlantic trade}} {{Protection padlock|small=yes}} {{very long|date=July 2026|words=15,836}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|Reproduction of a handbill advertising a slave auction in [[Charleston, South Carolina|Charleston]], British [[Province of South Carolina]], in 1769|upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي آمريڪا ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار يورپ ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾ ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪئي وئي، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾. يورپين 15 صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو، ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16 صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19 صدي تائين جاري رهيو. ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري منتقل ڪيو ويندو هو مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان. ٻين غلام واپار جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي پنهنجو سامان اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلام واپارين کان خريد ڪندا هئا. اهو ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ يورپين ۽ عرب غلام واپارين تي لاڳو ٿيندو هو جيڪي پنهنجي مارڪيٽن کي فراهم ڪندا هئا. جڏهن ته يورپي ڪجهه ڇاپن ۾ شامل هئا، اهو غير معمولي ۽ حوصلا افزائي هئي. پرتگالي پنهنجي آفريقي غلامي جي بنيادن ۾ باراڪون ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. اتر يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي بنيادن طور هلائيندا هئا، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي سامان گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ بنياد طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا، ۽ پهرين غلام جيڪي غلام خريد ڪندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو. The '''Atlantic slave trade''' or '''transatlantic slave trade''' involved the transportation by slave traders of [[Slavery in Africa|enslaved African people]] to the [[Americas]]. This trade was operated by [[slave ships]] from both Europe and the [[New World]]. Some voyages used the [[triangular trade]] route and its [[Middle Passage]], particularly in the early phases.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} Europeans established a coastal [[History of slavery|slave trade]] in the 15th century, and trade to the Americas began in the 16th century,{{efn|The earliest known direct slave voyage from Africa to the New World was in 1519, carrying just eight enslaved Africans from [[Guinea]] to [[Puerto Rico]]. Earlier voyages had taken Africans via Spain or Portugal.{{sfn|Eltis|2025|p=104}} The first voyage to Brazil, by far the largest recipient of slaves, ultimately making up about 40% of the trade, was in 1560.{{sfn|Eltis|2007}}}} lasting through the 19th century.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> Most transported in the transatlantic trade were from [[Central Africa|Central]] and [[West Africa]]. In contrast to other slave trades, those taking slaves from Africa generally bought their cargo from West and Central African slave merchants. This applied to Europeans in the transatlantic trade and Arab slave traders supplying their own markets. While Europeans were involved in some raiding, this was uncommon and discouraged.{{sfn|Eltis|2025|p=41}}{{sfn|Thornton|1998|p=112}} The Portuguese built [[barracoon]]s in their African slaving bases to gather newly purchased captives ready for the next ship to arrive. Northern Europeans operated some forts{{efn|The forts on the coast of present-day Ghana are well known, but are exceptions to the commonest method of operation by Northern Europeans. This region was called the Gold Coast, and from 1470 to 1690, the forts were used as a base for buying gold. Slave trading here was discouraged, as it interfered with that in gold. The only significant movement of slaves was the African gold miners buying slaves gathered from other parts of Africa by the Portuguese. The Gold Coast forts only came into use in the slave trade in the relatively short period from 1690 until abolition in 1807. In contrast, elsewhere, dedicated slave trading bases were built on islands to provide better defense against attack{{snd}}Gorée is the well-known example.<br />The Gold Coast forts were an additional expense for slave traders. The resident Europeans relied on their African neighbours for supplies of food, firewood and other necessities, which they had to buy at whatever price was demanded. As slave trading got underway in the area, most ships did not buy their human cargo through the company-owned forts, instead using independent merchants.{{sfn|Shumway|2011|pp=33, 61—63}}}} as African bases, originally for trading in gold, but later for slaves. However, the usual approach of North European slave traders was to use their ship as a base in which to gather their cargo. This meant these ships spent much longer on the African coast than Portuguese vessels, and the first slaves the slavers bought endured longer confinement on board.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} The Americas had, after Australia, a much lower population density than other inhabited continents. Exploitation by the European discoverers of these lands needed a workforce, but the sparse indigenous population was shrinking due to European diseases. Demand for labour could not be met by Europeans, who were reluctant to emigrate at this early stage. The solution was the same used for the sugar plantations of [[Madeira]] and [[Canary Islands]] {{circa|1450}}: slaves brought from Africa.{{sfn|Eltis|2025|pp=xxiii, 4–7}} Slaves were sold in the Americas to work on coffee, tobacco, cocoa, sugar, and cotton [[plantation]]s, gold and silver mines, rice fields, the construction industry, cutting timber for ships, as skilled labour, and as domestic servants.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> The first enslaved Africans sent to the [[English overseas possessions|English colonies]] were classified as [[indentured servants]], with legal standing similar to contract-based workers from Britain and Ireland. By the middle of the 17th century, slavery had hardened as a racial caste, with African slaves and their future offspring legally the property of their owners, as children born to slave mothers were also slaves (''[[partus sequitur ventrem]]''). As property, the people were considered merchandise or units of labour, and [[Slave market|sold at markets]] with other goods and services, their prices determined by their health and expected productivity.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> The major Atlantic slave trading nations, in order of trade volume, were [[Portuguese Empire|Portugal]], [[British Empire|Britain]], [[Spanish Empire|Spain]], [[French colonial empire|France]], the [[Dutch Empire|Netherlands]], the United States, and [[Danish overseas colonies|Denmark]].<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> The largest slave trading ports were in South America, with New World-based ships probably carrying more enslaved people from Africa than those travelling in ships with a home port in Europe. The current estimate is that about 12.75 million Africans were loaded onto slave ships for transportation to the Americas. Of these, up to 2 million died during the voyage.{{sfn|Eltis|2025|pp=2, 42, 45}} Many others died as a result of slave raids, wars, and during transport to the coast for sale to slave traders.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref><ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> Near the beginning of the 19th century, various governments acted to ban the trade, although illegal smuggling still occurred. It was thought the transatlantic slave trade ended in 1867, but evidence was found of voyages until 1873.<ref name=alberge/> In the early 21st century, several governments issued apologies for the transatlantic slave trade. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] 9oz6m6yennu8ia8beei6hqe9ltscp1w 397226 397225 2026-07-24T10:51:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 397226 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|Reproduction of a handbill advertising a slave auction in [[Charleston, South Carolina|Charleston]], British [[Province of South Carolina]], in 1769|upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين 15هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16هين صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} The Americas had, after Australia, a much lower population density than other inhabited continents. Exploitation by the European discoverers of these lands needed a workforce, but the sparse indigenous population was shrinking due to European diseases. Demand for labour could not be met by Europeans, who were reluctant to emigrate at this early stage. The solution was the same used for the sugar plantations of [[Madeira]] and [[Canary Islands]] {{circa|1450}}: slaves brought from Africa.{{sfn|Eltis|2025|pp=xxiii, 4–7}} Slaves were sold in the Americas to work on coffee, tobacco, cocoa, sugar, and cotton [[plantation]]s, gold and silver mines, rice fields, the construction industry, cutting timber for ships, as skilled labour, and as domestic servants.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> The first enslaved Africans sent to the [[English overseas possessions|English colonies]] were classified as [[indentured servants]], with legal standing similar to contract-based workers from Britain and Ireland. By the middle of the 17th century, slavery had hardened as a racial caste, with African slaves and their future offspring legally the property of their owners, as children born to slave mothers were also slaves (''[[partus sequitur ventrem]]''). As property, the people were considered merchandise or units of labour, and [[Slave market|sold at markets]] with other goods and services, their prices determined by their health and expected productivity.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> The major Atlantic slave trading nations, in order of trade volume, were [[Portuguese Empire|Portugal]], [[British Empire|Britain]], [[Spanish Empire|Spain]], [[French colonial empire|France]], the [[Dutch Empire|Netherlands]], the United States, and [[Danish overseas colonies|Denmark]].<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> The largest slave trading ports were in South America, with New World-based ships probably carrying more enslaved people from Africa than those travelling in ships with a home port in Europe. The current estimate is that about 12.75 million Africans were loaded onto slave ships for transportation to the Americas. Of these, up to 2 million died during the voyage.{{sfn|Eltis|2025|pp=2, 42, 45}} Many others died as a result of slave raids, wars, and during transport to the coast for sale to slave traders.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref><ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> Near the beginning of the 19th century, various governments acted to ban the trade, although illegal smuggling still occurred. It was thought the transatlantic slave trade ended in 1867, but evidence was found of voyages until 1873.<ref name=alberge/> In the early 21st century, several governments issued apologies for the transatlantic slave trade. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] pml0dehdhorrn85w28z3xdjkq2x73c2 397227 397226 2026-07-24T11:12:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 397227 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين 15هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16هين صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا (کنڊ)]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو ئي اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو. انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي ’معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن‘ (indentured servants) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (racial caste) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (قانوني اصطلاح: *partus sequitur ventrem*). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (units of labour) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو. ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، برطانيا، [[اسپين]]، [[فرانس]]، هالينڊ، آمريڪا ۽ ڊنمارڪ. غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون ڏکڻ آمريڪا ۾ هيون؛ نئين دنيا (آمريڪا) سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، تقريبن 1.27 ڪروڙ (12.75 ملين) آفريڪين کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان 20 لک (2 ملين) تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت ٿي ويا. ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ جي ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا. 19هين صديءَ جي شروعات جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. ڪيترن ئي حڪومتن ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتي. Americas had, after Australia, a much lower population density than other inhabited continents. Exploitation by the European discoverers of these lands needed a workforce, but the sparse indigenous population was shrinking due to European diseases. Demand for labour could not be met by Europeans, who were reluctant to emigrate at this early stage. The solution was the same used for the sugar plantations of [[Madeira]] and [[Canary Islands]] {{circa|1450}}: slaves brought from Africa.{{sfn|Eltis|2025|pp=xxiii, 4–7}} Slaves were sold in the Americas to work on coffee, tobacco, cocoa, sugar, and cotton [[plantation]]s, gold and silver mines, rice fields, the construction industry, cutting timber for ships, as skilled labour, and as domestic servants.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> The first enslaved Africans sent to the [[English overseas possessions|English colonies]] were classified as [[indentured servants]], with legal standing similar to contract-based workers from Britain and Ireland. By the middle of the 17th century, slavery had hardened as a racial caste, with African slaves and their future offspring legally the property of their owners, as children born to slave mothers were also slaves (''[[partus sequitur ventrem]]''). As property, the people were considered merchandise or units of labour, and [[Slave market|sold at markets]] with other goods and services, their prices determined by their health and expected productivity.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> The major Atlantic slave trading nations, in order of trade volume, were [[Portuguese Empire|Portugal]], [[British Empire|Britain]], [[Spanish Empire|Spain]], [[French colonial empire|France]], the [[Dutch Empire|Netherlands]], the United States, and [[Danish overseas colonies|Denmark]].<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> The largest slave trading ports were in South America, with New World-based ships probably carrying more enslaved people from Africa than those travelling in ships with a home port in Europe. The current estimate is that about 12.75 million Africans were loaded onto slave ships for transportation to the Americas. Of these, up to 2 million died during the voyage.{{sfn|Eltis|2025|pp=2, 42, 45}} Many others died as a result of slave raids, wars, and during transport to the coast for sale to slave traders.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref><ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref><ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> Near the beginning of the 19th century, various governments acted to ban the trade, although illegal smuggling still occurred. It was thought the transatlantic slave trade ended in 1867, but evidence was found of voyages until 1873.<ref name=alberge/> In the early 21st century, several governments issued apologies for the transatlantic slave trade. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] ckgu59mp9ql3x3wnppyd3phnb2raq2c 397228 397227 2026-07-24T11:38:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 397228 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين 15هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16هين صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا (کنڊ)]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو ئي اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي "معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن" (<small>indentured servants</small>) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (<small>racial caste</small>) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (<small>لاطيني اصطلاح</small>: <small>partus sequitur ventrem</small>). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (<small>units</small> <small>of</small> <small>labour</small>) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، برطانيا، [[اسپين]]، [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]] هئا.<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ هيون؛ آمريڪا سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، اٽڪل ھڪ ڪروڙ <small>27</small> لک آفريڪين کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان <small>20</small> لک تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت ٿي ويا.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref> ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ جي ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا.<ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. هاڻي ڪيترن ئي حڪومتون ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] qyy6ytk00lq3ub6eds3q1g05x3f7y18 397229 397228 2026-07-24T11:39:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪي ماڻهو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397229 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين 15هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16هين صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا (کنڊ)]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو ئي اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي "معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن" (<small>indentured servants</small>) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (<small>racial caste</small>) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (<small>لاطيني اصطلاح</small>: <small>partus sequitur ventrem</small>). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (<small>units</small> <small>of</small> <small>labour</small>) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، برطانيا، [[اسپين]]، [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]] هئا.<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ هيون؛ آمريڪا سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، اٽڪل ھڪ ڪروڙ <small>27</small> لک آفريڪين کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان <small>20</small> لک تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت ٿي ويا.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref> ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ جي ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا.<ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. هاڻي ڪيترن ئي حڪومتون ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] a635ir7vq7168m2srlaguihls6nvxlo 397230 397229 2026-07-24T11:40:48Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 397230 wikitext text/x-wiki {{Short description|Slave trade between Africa and the West}} {{Protection padlock|small=yes}} {{Use British English|date=June 2025}} [[File:Slave Auction Ad.jpg|thumb|1769ع ۾ برطانيه جي آمريڪي نو آبادي، [[ڏکڻ ڪيرولينا]] جي شهر چارلسٽن ۾ غلامن جي نيلامي جو اشتهاري پمفليٽ (اشتھاري پرچي) جي نقل. |upright=1.1]] '''ٽرانس ايٽلانٽڪ غلامن جو واپار''' (Trans Atlantic Slave Trade) ۾ غلام واپارين پاران غلام آفريقي ماڻهن جي [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا]] ڏانهن آمدورفت شامل هئي. هي واپار [[يُورَپ|يورپ]] ۽ نئين دنيا ٻنهي کان [[غلامن جو جهاز|غلامن جي جهازن]] ذريعي هلائي ويندي هئي. ڪجهه سفرن ۾، خاص طور تي شروعاتي مرحلن ۾، ٽڪنڊي واپاري رستو ۽ ان جي وچين گذرگاهه استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Eltis|2025|p=47}} يورپين 15هين صدي ۾ ساحلي غلام واپار قائم ڪيو ۽ آمريڪا ڏانهن واپار 16هين صدي ۾ شروع ٿيو، جيڪو 19هين صدي تائين جاري رهيو.<ref>{{Cite book |last=Diffie |first=Bailey |title=Prelude to Empire: Portugal Overseas Before Henry the Navigator |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=1963 |pages=58}}</ref> ٽرانس ايٽلانٽڪ واپار ۾ گهڻو ڪري، مرڪزي ۽ اولهه آفريڪا مان غلامن کي منتقل ڪيو ويندو هو. ٻين غلامن جي واپارين جي برعڪس، آفريڪا کان غلام کڻڻ وارا عام طور تي غلام اولهه ۽ وچ آفريڪا جي غلامن جي واپارين کان خريد ڪندا هئا. پرتگالي پنهنجي غلامي جي واپار لاء غلام گڏ ڪرڻ جا ماڳ، "باراڪون" ٺاهيا ته جيئن نوان خريد ڪيل قيدين کي گڏ ڪري ايندڙ جهاز جي اچڻ لاءِ تيار ڪيو وڃي. يورپين ڪجهه قلعن کي آفريقي مرڪزن طور، اصل ۾ سون جي واپار لاءِ، پر بعد ۾ غلامن لاءِ هلائيندا هئا. جڏهن ته، اتر يورپي غلام واپارين جو معمول جو طريقو اهو هو ته اهي پنهنجي جهاز کي غلام گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مرڪز طور استعمال ڪندا هئا. ان جو مطلب اهو هو ته اهي جهاز پرتگالي جهازن جي ڀيٽ ۾ آفريقي ساحل تي گهڻو وقت گذاريندا هئا ۽ پهرين غلام جيڪا خريد ڪيا ويندا هئا انهن کي بورڊ تي وڌيڪ عرصي تائين قيد ۾ رهڻو پوندو هو.{{sfn|Eltis|2025|p=168}} [[آسٽريليا (کنڊ)|آسٽريليا]] کان پوءِ، ٻين آباد کنڊن جي ڀيٽ ۾ [[آمريڪا کنڊ|آمريڪا (کنڊ)]] ۾ آبادي جي گھاٽائي تمام گهٽ هئي. انهن علائقن جي يورپي دريافت ڪندڙن کي پنهنجي سرگرمين لاءِ افرادي قوت جي ضرورت هئي، پر مقامي آبادي، جيڪا اڳ ۾ ئي گهٽ هئي، يورپين پاران آندل بيمارين سبب گهٽجي رهي هئي. مزدورن جي اها طلب يورپين ذريعي پوري نه ٿي سگهي، ڇاڪاڻ ته شروعاتي دور ۾ اهي لڏپلاڻ ڪرڻ کان لنوائيندا هئا. ان جو حل اهو ئي اختيار ڪيو ويو جيڪو اسپين جي آفريڪي نوآبادين مديرا ۽ ڪينري ٻيٽن جي [[ڪمند]] جي پوک لاءِ استعمال ڪيو ويو هو، جتي آفريڪا مان غلام آندا ويندا هئا. آمريڪا ۾ غلامن کي [[ڪافي (مشروب)|ڪافي]]، [[تماڪ]]، ڪوڪو، [[ڪمند]] ۽ [[ڪپھ|ڪپهه]] جي پوک، [[گولڊ (سون)|سون]] ۽ [[چاندي|چانديءَ]] جي کاڻين، [[چانور|چانورن]] جي پوک، تعميراتي صنعت، جهازن لاءِ ڪاٺ ڪٽڻ، ماهر مزدورن ۽ گهريلو نوڪرن طور ڪم ڪرڻ لاءِ وڪرو ڪيو ويندو هو.<ref name="Covey-Eisnach 2009">{{Cite book |title=What the Slaves Ate: Recollections of African American Foods and Foodways from the Slave Narratives |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2009 |isbn=978-0-313-37497-5 |editor-last=Covey |editor-first=Herbert C. |location=[[Santa Barbara, California]] |pages=49–72 |chapter=Slave Cooking and Meals – Arrival in the Americas |lccn=2009003907 |editor-last2=Eisnach |editor-first2=Dwight |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xhpBsIa5yqEC&pg=PA49}}</ref> انگريزي نوآبادين ڏانهن موڪليل پهريان غلام بڻايل آفريقي هئا. انهن کي "معاهدي تحت ڪم ڪندڙ نوڪرن" (<small>indentured servants</small>) جي درجي ۾ رکيو ويو، جن جي قانوني حيثيت برطانيا ۽ آئرلينڊ مان آيل معاهدي تي ٻڌل مزدورن جهڙي هئي. 17هين صديءَ جي وچ ڌاري، غلامي هڪ نسلي ذات (<small>racial caste</small>) جي صورت اختيار ڪري ورتي هئي، جنهن ۾ آفريقي غلام ۽ انهن جا ايندڙ نسل قانوني طور تي پنهنجي مالڪن جي ملڪيت هوندا هئا، ڇاڪاڻ ته غلام مائرن مان پيدا ٿيندڙ ٻار به غلام ئي هوندا هئا (<small>لاطيني اصطلاح</small>: <small>partus sequitur ventrem</small>). ملڪيت هجڻ جي ناتي، انهن ماڻهن کي واپاري مال يا مزدورن جي اڪائين (<small>units</small> <small>of</small> <small>labour</small>) طور سمجهيو ويندو هو ۽ ٻين شين ۽ خدمتن سان گڏ مارڪيٽن ۾ وڪرو ڪيو ويندو هو؛ انهن جي قيمت جو دارومدار سندن صحت ۽ متوقع پيداواري صلاحيت تي هوندو هو.<ref name="Fogel1994">{{cite book |last1=Fogel |first1=Robert William |author1-link=Robert William Fogel |title=Without Consent Or Contract: The Rise and Fall of American Slavery |year=1994 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-31219-5 |page=68 |url=https://books.google.com/books?id=F-KIAOQxKigC&pg=PA68}}</ref><ref>{{Cite web |last=Berlin |first=Ira |author-link=Ira Berlin |date=9 April 2012 |title=The Discovery of the Americas and the Transatlantic Slave Trade |url=https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-url=https://web.archive.org/web/20240117153933/https://ap.gilderlehrman.org/history-by-era/imperial-rivalries/essays/discovery-americas-and-transatlantic-slave-trade |archive-date=17 January 2024 |access-date=17 January 2024 |website=The Gilder Lehrman Institute of American History}}</ref> ائٽلانٽڪ ذريعي غلامن جي واپار ۾ ملوث وڏا ملڪ، واپار جي مقدار جي ترتيب سان هي هئا: [[پورچوگال|پرتگال]]، برطانيا، [[اسپين]]، [[فرانس]]، [[نيدرلينڊز|هالينڊ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[ڊينمارڪ|ڊنمارڪ]] هئا.<ref name="Curtin1969">{{cite book |last1=Curtin |first1=Philip D. |title=The Atlantic Slave Trade: A Census |year=1969 |publisher=Madison, University of Wisconsin Press |isbn=978-0-299-05400-7 |pages=210-213 |url=https://archive.org/details/atlanticslavetra0000curt/page/210/mode/2up}}</ref> غلامن جي واپار جون وڏيون بندرگاهون [[ڏکڻ آمريڪا]] ۾ هيون؛ آمريڪا سان لاڳاپيل جهازن ذريعي آفريڪا مان غلام بڻايل ماڻهن جي منتقلي، يورپي بندرگاهن وارن جهازن جي ڀيٽ ۾ غالباً وڌيڪ هئي. موجوده اندازن مطابق، اٽڪل ھڪ ڪروڙ <small>27</small> لک آفريڪين کي آمريڪا منتقل ڪرڻ لاءِ غلامن جي جهازن تي چاڙهيو ويو هو. انهن مان <small>20</small> لک تائين ماڻهو سامونڊي سفر دوران فوت ٿي ويا.<ref name="online at pp. 119–120">{{Cite book |last=Manning |first=Patrick |author-link=Patrick Manning (historian) |chapter-url=https://books.google.com/books?id=abvkqNGSTZ0C&pg=PA119 |title=The Atlantic Slave Trade: Effects on Economies, Societies and Peoples in Africa, the Americas, and Europe |publisher=[[Duke University Press]] |year=1992 |editor1-last=Inikori |editor1-first=Joseph E. |pages=119–120 |chapter=The Slave Trade: The Formal Demographics of a Global System |isbn=0-8223-8237-7 |editor2-last=Engerman |editor2-first=Stanley L.}}</ref> <ref name="ReferenceA">{{Cite book |last=Stannard |first=David |author-link=David Stannard |title=American Holocaust |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993}}</ref> <ref>{{Cite book |last1=Eltis |first1=David |title=The Atlantic Slave Trade |last2=Richardson |first2=David |publisher=[[Houghton Mifflin]] |year=2002 |editor-last=Northrup |editor-first=David |edition=2nd |page=95 |chapter=The Numbers Game}}</ref> ڪيترائي ٻيا ماڻهو غلامن کي پڪڙڻ جي ڇاپن، جنگين ۽ غلامن جي واپارين کي وڪرو ڪرڻ لاءِ ساحل تائين پهچائڻ دوران مارجي ويا.<ref name="Davidson1980">{{cite book |last1=Davidson |first1=Basil |title=The African Slave Trade |year=1980 |publisher=Little, Brown |isbn=978-0-316-17439-8 |pages=94–98 |url=https://archive.org/details/africanslavetrad00davi/page/94/mode/2up}}</ref> 19هين صديءَ جي شروعات جي ويجهو، مختلف حڪومتن ان واپار تي پابندي لڳائڻ لاءِ قدم کنيا، جيتوڻيڪ غير قانوني اسمگلنگ جو سلسلو جاري رهيو. هاڻي ڪيترن ئي حڪومتون ٽرانس اٽلانٽڪ غلامن جي واپار تي معافي ورتيون آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.slavevoyages.org/ SlaveVoyages – ٽرانس-ائٽلانٽڪ غلامن جي واپار بابت ڊيٽا بيس] {{en}} * [https://www.unesco.org/en/slave-route UNESCO – غلامن جي واپار واري رستي جو منصوبو] {{en}} * [https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6445941.stm مختصر جائزو: غلامن جي واپار بابت - بي بي سي نيوز] {{en}} * [http://geconfidencial.blogspot.com.uy/2011/10/los-africanos-que-vendian-africanos.html جوز اي. موسڪيرا، "اهي آفريڪي جن آفريڪين کي ئي وڪرو ڪيو"]، ڪولمبيا، آڪٽوبر 2011 (اسپيني ٻوليءَ ۾) * [https://www.digitalhistory.uh.edu/era.cfm?eraID=6 ڊجيٽل تاريخ - غلاميءَ جو دور] {{en}} * [https://understandingslavery.com/ غلاميءَ کي سمجهڻ وارو تحرڪ] {{en}} * [http://revealinghistories.org.uk/ تاريخ جي نقاب ڪشائي - غلاميءَ جي يادگيري] {{en}} * [https://www.antislavery.org/غلاميءَ خلاف عالمي تنظيم] {{en}} * [https://www.nypl.org/locations/schomburg شومبرگ سينٽر فار ريسرچ اِن بليڪ ڪلچر، نيو يارڪ پبلڪ لائبريري] {{en}} * [https://ldhi.library.cofc.edu/ لوڪنٽري ڊجيٽل هسٽري انيشيئيٽو] {{en}} * [https://www.slaveryimages.org/ غلاميءَ جون تصويرون: آفريقي غلامن جي واپار ۽ شروعاتي آفريقي ڊائسپورا (وطن کان ٻاهر آباد آفريڪين) ۾ غلامن جي زندگيءَ جو بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://hitchcock.itc.virginia.edu/Slavery/ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار ۽ آمريڪا ۾ غلامن جي زندگي: هڪ بصري رڪارڊ] {{en}} * [https://www.freedomcenter.org/ نيشنل انڊر گرائونڊ ريل روڊ فريڊم سينٽر] {{en}} {{DEFAULTSORT:Trata atlantica de esclavos}} [[زمرو:ٽرانس ائٽلانٽڪ غلامن جو واپار]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] [[زمرو:آفريڪي ڊائسپورا]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] [[زمرو:آمريڪا ۾ نوآباديات]] [[زمرو:انساني حقن جي ڀڃڪڙي]] tc2y5mgitwn6gm5j14bw4fvv4q7vdu5 10 100743 397086 2026-07-23T18:01:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Navbox |name = USSR flags |state = {{{state|}}} |title = {{flag icon|USSR}} [[سوويت جمهوريتن جا جهنڊا|سوويت يونين ۽ سوويت جمهوريتن جا جهنڊا]] |listclass = hlist |image = [[Image:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|50px|سوويت يونين جو قومي نشان]] |list1 = * '''سوويت يونين جو جهنڊو|سوويت سوشلسٽ جمهوريتن جي اتحاد (يو.ايس.ايس.آر.) جو جهنڊ... 397086 wikitext text/x-wiki {{Navbox |name = USSR flags |state = {{{state|}}} |title = {{flag icon|USSR}} [[سوويت جمهوريتن جا جهنڊا|سوويت يونين ۽ سوويت جمهوريتن جا جهنڊا]] |listclass = hlist |image = [[Image:Coat of arms of the Soviet Union 1.svg|50px|سوويت يونين جو قومي نشان]] |list1 = * '''[[سوويت يونين جو جهنڊو|سوويت سوشلسٽ جمهوريتن جي اتحاد (يو.ايس.ايس.آر.) جو جهنڊو]]''' |list3 = * [[آرمينيائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|آرمينيا]] * [[آذربائيجاني سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|آذربائيجان]] * [[بيلاروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|بيلاروس]] * [[ايسٽونيائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|ايسٽونيا]] * [[جارجيائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|جارجيا]] * [[ڪاريليائي-فني سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|ڪاريليا-فنلينڊ <small>(1940–1956)</small>]] * [[قازق سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|قازقستان]] * [[ڪرغز سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|ڪرغزستان]] * [[لاتويائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|لاتويا]] * [[لٿوينيائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|لٿوينيا]] * [[مولداويائي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|مولداويا]] * [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|روس]] * [[تاجڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|تاجڪستان]] * [[ٽرانسڪاڪيشيائي سوشلسٽ وفاقي سوويت جمهوريه جو جهنڊو|ٽرانسڪاڪيشيئا <small>(1922–1936)</small>]] * [[ترڪمان سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|ترڪمانستان]] * [[يوڪريني سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|يوڪرين]] * [[ازبڪ سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو جهنڊو|ازبڪستان]] }}<noinclude> [[زمرو:جهنڊن بابت سانچا|USSR]] [[زمرو:سوويت يونين جا نيويگيشن خانا]] </noinclude> bkio7g1jf5cky6sft4omr02hgi89520 10 100744 397126 2026-07-23T21:11:31Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} يا <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|al... 397126 wikitext text/x-wiki {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} يا <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|alt={{{alt|{{{Alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Caption|}}}}}} | label1 = اچار | data1 = {{#if:{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce comment|}}}|{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}}}{{#if:{{{pronounce 2|}}}|<br/>{{{pronounce 2|}}}}} | label2 = ٻيا نالا | data2 = {{{Synonym|{{{synonym|{{{Synonyms|{{{synonyms|}}}}}}}}}}}} | label3 = [[طبي تخصص|تخصص]] | data3 = {{#invoke:String2|sentence|{{#if:{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}}|{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}}|{{#statements:P1995}}}}}} | label4 = استعمال | data4 = {{{uses|}}} | label5 = پيچيدگيون | data5 = {{{complications|}}} | label6 = طريقو | data6 = {{{approach|}}} | label7 = قسم | data7 = {{{types|}}} | label8 = صحتيابي جو وقت | data8 = {{{recovery|}}} | label9 = ٻيا متبادل | data9 = {{{options|}}} | label10 = شرح | data10 = {{{frequency|}}} | label11 = نتيجا | data11 = {{{outcomes|}}} | label14 = [[ICD-10 Procedure Coding System|ICD-10-PCS]] | data14 = {{{ICD10|}}} | label15 = [[ICD-9-CM Volume 3|ICD-9-CM]] | data15 = {{{ICD9|}}} | label16 = [[ICD-9-CM Volume 3|ICD-9]] | data16 = {{{ICD9unlinked|}}} | label17 = [[Medical Subject Headings|MeSH]] | data17 = {{#if:{{{MeshID|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui={{{MeshID}}} {{{MeshID}}}]</span>}} | label18 = [[OPS-301|OPS-301 ڪوڊ]] | data18 = {{{OPS301|}}} | label19 = [[LOINC]] | data19 = {{{LOINC|}}} | label20 = ٻيا [[procedure codes|طريقيڪار جا ڪوڊ]] | data20 = {{{other_codes|{{{OtherCodes|}}}}}} | label21 = [[MedlinePlus]] | data21 = {{#if:{{{MedlinePlus|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://medlineplus.gov/ency/article/{{{MedlinePlus}}}.htm {{{MedlinePlus}}}]</span>}} | label22 = [[eMedicine]] | data22 = {{#if:{{{eMedicine|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://emedicine.medscape.com/article/{{{eMedicine}}}-overview {{{eMedicine}}}]</span>}} | label23 = [[HCPCS Level 2|HCPCS-L2]] | data23 = {{{HCPCSlevel2|}}} | label24 = [[Current Procedural Terminology|CPT]] | data24 = {{{CPT|}}} | label25 = نتيجو | data25 = {{{Outcome|}}} | data26 = <includeonly><div style="text-align:right;">&#91;[[d:{{wikidata|label|raw}}|وڪي ڊيٽا تي سنواريو]]]</div></includeonly> | rowclass26 = noprint }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان طبي مداخلت وارو معلوماتي خانو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=صفحو [[Template:Infobox medical intervention]] ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر "_VALUE_" استعمال ڪري رهيو آهي. |ignoreblank=y |alt|Alt|approach|background|Background|caption|Caption|complications|CPT|eMedicine|field|Field|frequency|HCPCSlevel2|ICD10|ICD9|ICD9unlinked|image|Image|image_size|LOINC|MedlinePlus|MeshID|name|Name|OPS301|options|other_codes|OtherCodes|Outcome|outcomes|pronounce|Pronounce|pronounce 2|pronounce comment|pronounce ref|Pronunciation|pronunciation|recovery|Speciality|speciality|specialty|Specialty|subheader|Synonym|synonym|Synonyms|synonyms|types|uses|Width|image_upright|upright }} <noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ بين الويڪي ڳنڍڻا /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو، هتي نه. --> </noinclude> 4vhcuum79aqnytbs07m1hz47079pgbu 397133 397126 2026-07-23T21:38:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 397133 wikitext text/x-wiki {{infobox | abovestyle = background-color: {{{background|{{{Background|lightblue}}}}}}; color:inherit; | above = <includeonly>{{#if:{{{name|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}</includeonly><noinclude>{{{name}}} يا <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki></noinclude> | subheader = {{{subheader|}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|{{{upright|1}}}}}}|size={{{image_size|{{{Width|}}}}}}|alt={{{alt|{{{Alt|}}}}}}}} | caption = {{{caption|{{{Caption|}}}}}} | label1 = اچار | data1 = {{#if:{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce comment|}}}|{{{pronounce|{{{Pronounce|{{{Pronunciation|{{{pronunciation|}}}}}}}}}}}}{{{pronounce ref|}}}&#x20;{{{pronounce comment|}}}}}{{#if:{{{pronounce 2|}}}|<br/>{{{pronounce 2|}}}}} | label2 = ٻيا نالا | data2 = {{{Synonym|{{{synonym|{{{Synonyms|{{{synonyms|}}}}}}}}}}}} | label3 = [[طبي تخصص|تخصص]] | data3 = {{#invoke:String2|sentence|{{#if:{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}}|{{{field|}}}{{{Field|}}}{{{specialty|}}}{{{Specialty|}}}{{{Speciality|}}}{{{speciality|}}}|{{#statements:P1995}}}}}} | label4 = استعمال | data4 = {{{uses|}}} | label5 = پيچيدگيون | data5 = {{{complications|}}} | label6 = طريقو | data6 = {{{approach|}}} | label7 = قسم | data7 = {{{types|}}} | label8 = صحتيابي جو وقت | data8 = {{{recovery|}}} | label9 = ٻيا متبادل | data9 = {{{options|}}} | label10 = شرح | data10 = {{{frequency|}}} | label11 = نتيجا | data11 = {{{outcomes|}}} | label14 = [[آء سي ڊي-10 پروسيجر ڪوڊنگ سسٽم|آء سي ڊي-10-پي سي ايس]] | data14 = {{{ICD10|}}} | label15 = [[آء سي ڊي-9-سي ايم واليم 3|آء سي ڊي-9-سي ايم]] | data15 = {{{ICD9|}}} | label16 = [[آء سي ڊي-9-سي ايم واليم 3|آء سي ڊي-9]] | data16 = {{{ICD9unlinked|}}} | label17 = [[طبي موضوع واريون سرخيون|MeSH]] | data17 = {{#if:{{{MeshID|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://meshb.nlm.nih.gov/record/ui?ui={{{MeshID}}} {{{MeshID}}}]</span>}} | label18 = [[او پي ايس-301|او پي ايس-301 ڪوڊ]] | data18 = {{{OPS301|}}} | label19 = [[ايل او آء ايم سي]] | data19 = {{{LOINC|}}} | label20 = ٻيا [[طريقيڪار جا ڪوڊ]] | data20 = {{{other_codes|{{{OtherCodes|}}}}}} | label21 = [[ميڊلن پلس]] | data21 = {{#if:{{{MedlinePlus|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://medlineplus.gov/ency/article/{{{MedlinePlus}}}.htm {{{MedlinePlus}}}]</span>}} | label22 = [[اي-ميڊيسن]] | data22 = {{#if:{{{eMedicine|}}}|<span class="reflink plainlinks nourlexpansion">[https://emedicine.medscape.com/article/{{{eMedicine}}}-overview {{{eMedicine}}}]</span>}} | label23 = [[ايڇ سي پي سي ايس ليول 2|ايڇ سي پي سي ايس-L2]] | data23 = {{{HCPCSlevel2|}}} | label24 = [[ڪرنٽ پروسيجرل ٽرمنالاجي|سي پي ٽي]] | data24 = {{{CPT|}}} | label25 = نتيجو | data25 = {{{Outcome|}}} | data26 = <includeonly><div style="text-align:right;">&#91;[[d:{{wikidata|label|raw}}|وڪي ڊيٽا تي سنواريو]]]</div></includeonly> | rowclass26 = noprint }} {{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيرا ميٽرن سان طبي مداخلت وارو معلوماتي خانو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=صفحو [[Template:Infobox medical intervention]] ۾ اڻڄاتل پيرا ميٽر "_VALUE_" استعمال ڪري رهيو آهي. |ignoreblank=y |alt|Alt|approach|background|Background|caption|Caption|complications|CPT|eMedicine|field|Field|frequency|HCPCSlevel2|ICD10|ICD9|ICD9unlinked|image|Image|image_size|LOINC|MedlinePlus|MeshID|name|Name|OPS301|options|other_codes|OtherCodes|Outcome|outcomes|pronounce|Pronounce|pronounce 2|pronounce comment|pronounce ref|Pronunciation|pronunciation|recovery|Speciality|speciality|specialty|Specialty|subheader|Synonym|synonym|Synonyms|synonyms|types|uses|Width|image_upright|upright }} <noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا ۽ بين الويڪي ڳنڍڻا /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪريو، هتي نه. --> </noinclude> q8m02ea9761z7pzhum3vbda0ym5mpk5 10 100745 397127 2026-07-23T21:13:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: [http://www.icd-code.de/ops/code/{{{1}}}.html {{{1}}}]<noinclude> {{documentation|content= ;Example usage :<nowiki>{{OPS301|3-703}}</nowiki> See [[OPS-301]] for more details. [[Category:Medicine external link templates|{{PAGENAME}}]] }} </noinclude> 397127 wikitext text/x-wiki [http://www.icd-code.de/ops/code/{{{1}}}.html {{{1}}}]<noinclude> {{documentation|content= ;Example usage :<nowiki>{{OPS301|3-703}}</nowiki> See [[OPS-301]] for more details. [[Category:Medicine external link templates|{{PAGENAME}}]] }} </noinclude> 8jkstsr113n7po0gb1s5re8zbfvh8pd 397128 397127 2026-07-23T21:22:30Z Intisar Ali 8681 /* */ 397128 wikitext text/x-wiki [http://www.icd-code.de/ops/code/{{{1}}}.html {{{1}}}]<noinclude> {{documentation|content= ;Example usage :<nowiki>{{OPS301|3-703}}</nowiki> See [[او پي ايس 301]] for more details. [[Category:Medicine external link templates|{{PAGENAME}}]] }} </noinclude> e4si0jhdy8l6hh0gia08ftsgljytgp1 0 100746 397129 2026-07-23T21:28:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|جرمن صحت سار سنڀال جي طريقيڪارن جي درجابندي}} {{Verify|date=December 2024}} '''او پي ايس''' (اڳين نسخن ۾: '''او پي ايس-301''')، يعني '''Operationen- und Prozedurenschlüssel''' (عملين ۽ طريقيڪارن جي درجابندي وارو نظام)، طب ۾ طريقيڪارن جي بين الاقوامي درجابندي (انٽرنيشنل ڪلاسيفڪيشن آف پروسيجرز... 397129 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن صحت سار سنڀال جي طريقيڪارن جي درجابندي}} {{Verify|date=December 2024}} '''او پي ايس''' (اڳين نسخن ۾: '''او پي ايس-301''')، يعني '''Operationen- und Prozedurenschlüssel''' (عملين ۽ طريقيڪارن جي درجابندي وارو نظام)، طب ۾ طريقيڪارن جي بين الاقوامي درجابندي ([[انٽرنيشنل ڪلاسيفڪيشن آف پروسيجرز ان ميڊيسن|ICPM]]) جو جرمن روپ آهي. هن وقت جرمني جي اسپتالن ۾ طبي طريقيڪارن جي ڪوڊنگ لاءِ اهو سرڪاري نظام آهي. ڪلينيڪي انتظام ۽ ڪارڪردگيءَ جي انگن اکرن ۾ استعمال کان سواءِ، اهو جرمن تشخيص سان لاڳاپيل گروپن ([[جي-ڊي آر جي]]) واري نظام هيٺ اسپتال اندر علاج جي دعوائن جي ڪارروائيءَ جو پڻ بنياد آهي. او پي ايس جا ساليانا نسخا ڊي آءِ ايم ڊي آءِ ([[ڊوئچَس اِنسٽيٽوٽ فيور ميڊيٽسينيشَ ڊوڪومينٽاتسيون اونٽ اِنفارماتسيون]]) پاران جاري ڪيا ويندا آهن. او پي ايس سان گڏ، جي-ڊي آر جي نظام لاءِ [[انٽرنيشنل اسٽيٽسٽيڪل ڪلاسيفڪيشن آف ڊزيزز اينڊ رليٽيڊ ھيلٿ پرابلمس|ICD-10-GM]] تي ٻڌل بيمارين جا ڪوڊ پڻ گهربل هوندا آهن، جيڪو عالمي صحت تنظيم جي موجوده معيار جو جرمن روپ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hopfe |first1=Maren |last2=Stucki |first2=Gerold |last3=Bickenbach |first3=Jerome E. |last4=Prodinger |first4=Birgit |date=2018-09-03 |title=Accounting for What Matters to Patients in the G-DRG System: A Stakeholder's Perspective on Integrating Functioning Information |journal=Health Services Insights |language=en |volume=11 |article-number=1178632918796776 |doi=10.1177/1178632918796776 |pmc=6122243 |pmid=30202209}}</ref> == تاريخ == او پي ايس جو بنياد ڊچ ICPM-DE هو، جنهن مان SGB V جي دفعو 301 موجب طريقيڪارن جي درجابندي OPS-301 تيار ڪئي وئي. نسخو 1.0 آڪٽوبر 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1 جنوري 1995ع کان لاڳو ٿيو. اصل ۾ ICPM جو هڪ ذيلي مجموعو هئڻ باوجود، نسخي 2.0 کان وٺي OPS-301 ۾ وڏي انگ ۾ قومي ڪوڊ شامل ڪيا ويا؛ اهو نسخو 2001ع ۾ لاڳو ٿيو. 2004ع ۾ G-DRG جي هڪجهڙي شرح واري نظام جي شروعات سان او پي ايس درجابنديءَ جي اهميت گهڻي وڌي وئي. 2004ع ۾ ان مان پڇاڙيءَ وارو حصو "-301" ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ او پي ايس جو استعمال هاڻي رڳو SGB V جي دفعو 301 هيٺ ضابطي ۾ آيل ڪيسن تائين محدود نه رهيو، پر اسپتالن ۾ ٻاهرين مريضن جي طريقيڪارن (§115b SGB V) ۽ خانگي ڊاڪٽرن پاران ٻاهرين مريضن جي سنڀال (§295 SGB V) تائين وڌايو ويو.<ref>{{Cite web |date=November 15, 2024 |title=BfArM - OPS |url=https://www.bfarm.de/EN/Code-systems/Classifications/OPS-ICHI/OPS/_node.html}}</ref> == او پي ايس 2008 جون خاصيتون ۽ ماپون == === عام === * 6 باب، جيڪي لڳاتار انگن سان نمبر نه ڪيل آهن * 65 ڀاڱن جا عنوان، مثال طور 5–29 کان 5-31: ڳلي، حنجرِي ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 230 ٽي انگي درجا، مثال طور 5-31: حنجرِيءَ جون ٻيون عملون ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 1,400 چار انگي درجا، مثال طور 5-314: ساهه نليءَ جي بيمار اوتڪ کي ڪڍڻ، ٻيهر ڪٽڻ ۽ ناس ڪرڻ * 7,800 پنج انگي درجا، مثال طور 5–314.1: ٻيهر ڪٽڻ * لڳ ڀڳ 18,700 واڌو ڇهه انگي درجا، مثال طور 5–314.11: پڇاڙيءَ کان پڇاڙيءَ واري ڳانڍاپي سان * علامتن جي ترتيب: پهريان ٽي اکر عددي، چوٿون اکر عددي يا اکرن وارو، ۽ پنجون ۽ ڇهون اکر عددي يا اکرن وارو هوندو آهي؛ باقي درجن لاءِ اکر استعمال ٿيندا آهن: "x" ڪنهن ٻئي طريقيڪار لاءِ ۽ "y" اڻڄاڻايل طريقيڪار لاءِ * درجابنديءَ جا معيار بنيادي طور جسماني هنڌن تي ٻڌل آهن، نه ڪلينيڪي تخصص تي * اصل ICPM سان ڀيٽ جوڳائپ برقرار رکڻ لاءِ چار انگي درجابنديءَ جا سڀ انگ استعمال نٿا ڪيا وڃن * جراحي هنڌ ۾ تبديلي يا عمل دوران پيدا ٿيندڙ پيچيدگين جي صورت ۾ هڪ کان وڌيڪ ڪوڊ گهربل هوندا آهن * شامل ۽ خارج ڪرڻ جا قاعدا، ۽ وڌيڪ ڄاڻ درجابنديءَ جي ممڪن حد تائين مٿئين درجي تي ڏني ويندي آهي * فعليات جي لحاظ کان هڪ-درجي واري درجابندي === تشخيصي طريقيڪار === * {{OPS301|1}}: [[تشخيصي طريقيڪار]] ** {{OPS301|1-10...1-10}}: [[جسماني معائنو]] ** {{OPS301|1-20...1-33}}: جسم جي الڳ الڳ نظامن جو اڀياس ** {{OPS301|1-40...1-49}}: چيري کان سواءِ [[حياتياتي نمونو|بايوپسي]] ** {{OPS301|1-50...1-58}}: چيري سان بايوپسي ** {{OPS301|1-61...1-69}}: [[تشخيصي اينڊوسڪوپي]] ** {{OPS301|1-70...1-79}}: [[Assay|فعلي چڪاسون]] ** {{OPS301|1-84...1-85}}: ڳولائو تشخيصي قدم ** {{OPS301|1-90...1-99}}: ٻيا تشخيصي قدم === ريڊيولاجي === * {{OPS301|3}}: [[ريڊيولاجي]] ** {{OPS301|3-03...3-05}}: [[الٽراسائونڊ]] ** {{OPS301|3-10...3-13}}: [[پروجڪشن ريڊيوگرافي]] ** {{OPS301|3-20...3-26}}: [[ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (CT) ** {{OPS301|3-30...3-30}}: بصري ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-60...3-69}}: [[رت جي نالين واري نظام]] جي تصويرڪشي ** {{OPS301|3-70...3-76}}: [[ايٽمي طب]] جا [[تشخيصي طريقيڪار]] *** {{OPS301|3-70}}: [[سنٽيگرافي]] *** {{OPS301|3-72}}: [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (SPECT) *** {{OPS301|3-73}}: [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] سان سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي (SPECT/CT) *** {{OPS301|3-74}}: مڪمل-گول اسڪينر سان [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET) *** {{OPS301|3-75}}: ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي سان پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي (PET/CT) *** {{OPS301|3-76}}: پروب ماپون ۽ جسم ۾ شامل ٿيڻ ** {{OPS301|3-80...3-84}}: [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) ** {{OPS301|3-90...3-90}}: تصويرڪشي جون ٻيون ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-99...3-99}}: تصويرڪشيءَ جي ٽيڪنڪن بابت واڌو ڄاڻ === عملون === * {{OPS301|5}}: [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-01...5-05}}: [[اعصابي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اعصابي جراحي]]) ** {{OPS301|5-06...5-07}}: [[اندوڪرين غدودن]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اندوڪرين جراحي]]) ** {{OPS301|5-08...5-16}}: [[اک]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اکين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-18...5-20}}: [[ڪن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-21...5-22}}: [[انساني نڪ|نڪ]] ۽ [[نڪ ڀرسان خال|پيرا نيزل سائنسن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-23...5-28}}: [[انساني وات|وات]] ۽ [[چهري]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-29...5-31}}: [[انساني ڳلو|ڳلي]]، [[حنجري]] ۽ [[ڪرنگهيدارن جي ساهه نلي|ساهه نليءَ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-32...5-34}}: [[انساني ڦڦڙ|ڦڦڙ]] ۽ [[برونڪس]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-35...5-37}}: [[دل جي جراحي]] ** {{OPS301|5-38...5-39}}: [[رت جي نالين]] تي [[جراحي|عملون]] ([[رت جي نالين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-40...5-41}}: [[رت ٺاهيندڙ]] ۽ [[لمفاوي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-42...5-54}}: [[هاضمي جي رستي]] تي [[جراحي|عملون]] ([[هاضمي جي نظام جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-55...5-59}}: [[پيشاب واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-60...5-64}}: [[انساني مرداڻا جنسي عضوا|مرداڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-65...5-71}}: [[انساني زناڻا جنسي عضوا|زناڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-72...5-75}}: [[وِلادتِي جراحي]] ** {{OPS301|5-76...5-77}}: [[ڄاڙي]] ۽ [[چهري جي هڏن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-78...5-86}}: [[هڏن ۽ عضلن واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-87...5-88}}: [[ڇاتي]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-89...5-92}}: [[انساني چمڙي|چمڙي]] ۽ [[چمڙي هيٺين اوتڪ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-93...5-99}}: عملن بابت واڌو ڄاڻ === دوائون === * {{OPS301|6}}: [[دوائون]] === غير جراحي علاجي قدم === * {{OPS301|8}}: غير جراحي علاجي قدم ** {{OPS301|8-01...8-02}}: دوائن، [[غذا|غذائي مرڪبن]] ۽ [[انجيڪشن (طب)|علاجي انجيڪشنن]] جي فراهمي ** {{OPS301|8-03...8-03}}: [[مدافعتي علاج]] ** {{OPS301|8-10...8-11}}: ٻاهرين [[مادي]] ۽ [[ملبي]] کي هٽائڻ ** {{OPS301|8-12...8-13}}: [[دستي علاج|دستي حرڪت]] ذريعي [[معدي ۽ آنڊن جي رستي|هاضمي جي رستي]] ۽ [[پيشاب واري نظام]] تي عمل ** {{OPS301|8-14...8-17}}: [[علاجي ڪيٿيٽر لڳائڻ]]، [[سڪشن (طب)|چوسڻ]] ۽ [[ڌوئڻ]] ** {{OPS301|8-19...8-19}}: يونٽ ** {{OPS301|8-20...8-22}}: [[بند ريڊڪشن]] ۽ شڪلين جي بگاڙ جي درستگي ** {{OPS301|8-31...8-39}}: [[بي حرڪت ڪرڻ (مرضيات)|بي حرڪت ڪرڻ]] ۽ خاص رکاءُ ** {{OPS301|8-40...8-41}}: [[هڏي]] کي ڇڪڻ ۽ ڇڪڻ جا ٻيا طريقا ** {{OPS301|8-50...8-51}}: [[رت وهڻ]] جي [[ٽيمپونيڊ]] ۽ [[جنين]] يا [[ڳڀيرڻ]] جي دستي ترتيب ** {{OPS301|8-52...8-54}}: [[ريڊيئيشن علاج]]، [[ايٽمي طب وارو علاج]] ۽ [[ڪيموٿراپي]] ** {{OPS301|8-55...8-60}}: شروعاتي بحالي ۽ [[جسماني علاج]] ** {{OPS301|8-63...8-66}}: [[برقي تحريڪ]]، [[برقي علاج]] ۽ مرڪوز الٽراسائونڊ سان علاج جو مدو ** {{OPS301|8-70...8-72}}: ساهه واري نظام لاءِ قدم ** {{OPS301|8-77...8-77}}: جيئارڻ واري عمل جا قدم ** {{OPS301|8-80...8-85}}: رت جي گردش لاءِ قدم ** {{OPS301|8-86...8-86}}: خاص خلين ۽ [[سڄو رت|رت جي جزن]] سان علاج ** {{OPS301|8-90...8-91}}: [[بيهوشي]] ۽ [[درد جو انتظام]] ** {{OPS301|8-92...8-93}}: [[مريض جي نگراني]] ** {{OPS301|8-97...8-98}}: پيچيده علاج ** {{OPS301|8-99...8-99}}: غير جراحي علاجي قدمن بابت واڌو ڄاڻ === واڌو قدم === * {{OPS301|9}}: واڌو قدم ** {{OPS301|9-20...9-20}}: مريضن جي [[نرسنگ|نرسنگ سنڀال]] ** {{OPS301|9-26...9-28}}: [[پيدائش]]، ان سان گڏوگڏ قدم ۽ بانجھپڻ جو علاج ** {{OPS301|9-31...9-32}}: [[فونيئٽرڪس]] ۽ ٻارن جي ٻڌڻ سان لاڳاپيل علاج ** {{OPS301|9-40...9-41}}: [[نفسي سماجي]]، [[نفسيات|نفسياتي]]، [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسياتي]] ۽ [[نفسي علاج|نفسي علاجي]] علاج ** {{OPS301|9-50...9-50}}: بچاءَ جا قدم ** {{OPS301|9-60...9-64}}: بالغن ۾ [[ذهني حالت|ذهني]]، [[جسمي علامتن واري بيماري|نفسي جسمي]] ۽ [[جذباتي ۽ رويوئي بيماريون|رويوئي بيمارين]] جو علاج ** {{OPS301|9-65...9-69}}: ٻارن ۽ نوجوانن ۾ ذهني، نفسي جسمي ۽ رويوئي بيمارين جو علاج ** {{OPS301|9-98...9-99}}: ٻيا مڪمل ڪندڙ قدم ۽ ڄاڻ == پڻ ڏسو == * [[طريقيڪار جا ڪوڊ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm ڊي آءِ ايم ڊي آءِ: سرڪاري او پي ايس، ڊائون لوڊ ۽ آن لائين نسخو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606013732/http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm |date=2011-06-06 }} * [https://www.icd-code.de/ops/code/OPS.html او پي ايس جي مڪمل متن ۾ ڳولا] * [http://opsscout.de/ او پي ايس اسڪائوٽ: او پي ايس فهرست جي منظم ۽ الفابيٽ وار حصن ۾ مڪمل متن جي ڳولا مهيا ڪري ٿو] * [http://www.lumrix.de/ops.php جرمن او پي ايس ۽ ICD-10 ڳولا انجڻ] طبي طريقيڪارن، جن ۾ عملون، علاج ۽ جراحي، ۽ تشخيصن جي ڪوڊنگ ۽ ڪوڊن جي تشريح ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي * [http://icdops.inttec.eu او پي ايس علاج ۽ ICD تشخيصن لاءِ جرمن ڳولا] ICD-10 ۽ او پي ايس ڪوڊن، ڪنجيَن ۽ انهن جي معنائن لاءِ سگهاري ڳولا انجڻ == حوالا == {{Reflist}} {{Medical classification}} {{DEFAULTSORT:Ops-301}} [[Category:ڪلينيڪي طريقيڪارن جي درجابندي]] 3kk16bikmo13f90iaffqd11wkonm0y7 397130 397129 2026-07-23T21:28:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 397130 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن صحت سار سنڀال جي طريقيڪارن جي درجابندي}} '''او پي ايس''' (اڳين نسخن ۾: '''او پي ايس-301''')، يعني '''Operationen- und Prozedurenschlüssel''' (عملين ۽ طريقيڪارن جي درجابندي وارو نظام)، طب ۾ طريقيڪارن جي بين الاقوامي درجابندي ([[انٽرنيشنل ڪلاسيفڪيشن آف پروسيجرز ان ميڊيسن|ICPM]]) جو جرمن روپ آهي. هن وقت جرمني جي اسپتالن ۾ طبي طريقيڪارن جي ڪوڊنگ لاءِ اهو سرڪاري نظام آهي. ڪلينيڪي انتظام ۽ ڪارڪردگيءَ جي انگن اکرن ۾ استعمال کان سواءِ، اهو جرمن تشخيص سان لاڳاپيل گروپن ([[جي-ڊي آر جي]]) واري نظام هيٺ اسپتال اندر علاج جي دعوائن جي ڪارروائيءَ جو پڻ بنياد آهي. او پي ايس جا ساليانا نسخا ڊي آءِ ايم ڊي آءِ ([[ڊوئچَس اِنسٽيٽوٽ فيور ميڊيٽسينيشَ ڊوڪومينٽاتسيون اونٽ اِنفارماتسيون]]) پاران جاري ڪيا ويندا آهن. او پي ايس سان گڏ، جي-ڊي آر جي نظام لاءِ [[انٽرنيشنل اسٽيٽسٽيڪل ڪلاسيفڪيشن آف ڊزيزز اينڊ رليٽيڊ ھيلٿ پرابلمس|ICD-10-GM]] تي ٻڌل بيمارين جا ڪوڊ پڻ گهربل هوندا آهن، جيڪو عالمي صحت تنظيم جي موجوده معيار جو جرمن روپ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hopfe |first1=Maren |last2=Stucki |first2=Gerold |last3=Bickenbach |first3=Jerome E. |last4=Prodinger |first4=Birgit |date=2018-09-03 |title=Accounting for What Matters to Patients in the G-DRG System: A Stakeholder's Perspective on Integrating Functioning Information |journal=Health Services Insights |language=en |volume=11 |article-number=1178632918796776 |doi=10.1177/1178632918796776 |pmc=6122243 |pmid=30202209}}</ref> == تاريخ == او پي ايس جو بنياد ڊچ ICPM-DE هو، جنهن مان SGB V جي دفعو 301 موجب طريقيڪارن جي درجابندي OPS-301 تيار ڪئي وئي. نسخو 1.0 آڪٽوبر 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1 جنوري 1995ع کان لاڳو ٿيو. اصل ۾ ICPM جو هڪ ذيلي مجموعو هئڻ باوجود، نسخي 2.0 کان وٺي OPS-301 ۾ وڏي انگ ۾ قومي ڪوڊ شامل ڪيا ويا؛ اهو نسخو 2001ع ۾ لاڳو ٿيو. 2004ع ۾ G-DRG جي هڪجهڙي شرح واري نظام جي شروعات سان او پي ايس درجابنديءَ جي اهميت گهڻي وڌي وئي. 2004ع ۾ ان مان پڇاڙيءَ وارو حصو "-301" ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ او پي ايس جو استعمال هاڻي رڳو SGB V جي دفعو 301 هيٺ ضابطي ۾ آيل ڪيسن تائين محدود نه رهيو، پر اسپتالن ۾ ٻاهرين مريضن جي طريقيڪارن (§115b SGB V) ۽ خانگي ڊاڪٽرن پاران ٻاهرين مريضن جي سنڀال (§295 SGB V) تائين وڌايو ويو.<ref>{{Cite web |date=November 15, 2024 |title=BfArM - OPS |url=https://www.bfarm.de/EN/Code-systems/Classifications/OPS-ICHI/OPS/_node.html}}</ref> == او پي ايس 2008 جون خاصيتون ۽ ماپون == === عام === * 6 باب، جيڪي لڳاتار انگن سان نمبر نه ڪيل آهن * 65 ڀاڱن جا عنوان، مثال طور 5–29 کان 5-31: ڳلي، حنجرِي ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 230 ٽي انگي درجا، مثال طور 5-31: حنجرِيءَ جون ٻيون عملون ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 1,400 چار انگي درجا، مثال طور 5-314: ساهه نليءَ جي بيمار اوتڪ کي ڪڍڻ، ٻيهر ڪٽڻ ۽ ناس ڪرڻ * 7,800 پنج انگي درجا، مثال طور 5–314.1: ٻيهر ڪٽڻ * لڳ ڀڳ 18,700 واڌو ڇهه انگي درجا، مثال طور 5–314.11: پڇاڙيءَ کان پڇاڙيءَ واري ڳانڍاپي سان * علامتن جي ترتيب: پهريان ٽي اکر عددي، چوٿون اکر عددي يا اکرن وارو، ۽ پنجون ۽ ڇهون اکر عددي يا اکرن وارو هوندو آهي؛ باقي درجن لاءِ اکر استعمال ٿيندا آهن: "x" ڪنهن ٻئي طريقيڪار لاءِ ۽ "y" اڻڄاڻايل طريقيڪار لاءِ * درجابنديءَ جا معيار بنيادي طور جسماني هنڌن تي ٻڌل آهن، نه ڪلينيڪي تخصص تي * اصل ICPM سان ڀيٽ جوڳائپ برقرار رکڻ لاءِ چار انگي درجابنديءَ جا سڀ انگ استعمال نٿا ڪيا وڃن * جراحي هنڌ ۾ تبديلي يا عمل دوران پيدا ٿيندڙ پيچيدگين جي صورت ۾ هڪ کان وڌيڪ ڪوڊ گهربل هوندا آهن * شامل ۽ خارج ڪرڻ جا قاعدا، ۽ وڌيڪ ڄاڻ درجابنديءَ جي ممڪن حد تائين مٿئين درجي تي ڏني ويندي آهي * فعليات جي لحاظ کان هڪ-درجي واري درجابندي === تشخيصي طريقيڪار === * {{OPS301|1}}: [[تشخيصي طريقيڪار]] ** {{OPS301|1-10...1-10}}: [[جسماني معائنو]] ** {{OPS301|1-20...1-33}}: جسم جي الڳ الڳ نظامن جو اڀياس ** {{OPS301|1-40...1-49}}: چيري کان سواءِ [[حياتياتي نمونو|بايوپسي]] ** {{OPS301|1-50...1-58}}: چيري سان بايوپسي ** {{OPS301|1-61...1-69}}: [[تشخيصي اينڊوسڪوپي]] ** {{OPS301|1-70...1-79}}: [[Assay|فعلي چڪاسون]] ** {{OPS301|1-84...1-85}}: ڳولائو تشخيصي قدم ** {{OPS301|1-90...1-99}}: ٻيا تشخيصي قدم === ريڊيولاجي === * {{OPS301|3}}: [[ريڊيولاجي]] ** {{OPS301|3-03...3-05}}: [[الٽراسائونڊ]] ** {{OPS301|3-10...3-13}}: [[پروجڪشن ريڊيوگرافي]] ** {{OPS301|3-20...3-26}}: [[ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (CT) ** {{OPS301|3-30...3-30}}: بصري ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-60...3-69}}: [[رت جي نالين واري نظام]] جي تصويرڪشي ** {{OPS301|3-70...3-76}}: [[ايٽمي طب]] جا [[تشخيصي طريقيڪار]] *** {{OPS301|3-70}}: [[سنٽيگرافي]] *** {{OPS301|3-72}}: [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (SPECT) *** {{OPS301|3-73}}: [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] سان سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي (SPECT/CT) *** {{OPS301|3-74}}: مڪمل-گول اسڪينر سان [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET) *** {{OPS301|3-75}}: ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي سان پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي (PET/CT) *** {{OPS301|3-76}}: پروب ماپون ۽ جسم ۾ شامل ٿيڻ ** {{OPS301|3-80...3-84}}: [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) ** {{OPS301|3-90...3-90}}: تصويرڪشي جون ٻيون ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-99...3-99}}: تصويرڪشيءَ جي ٽيڪنڪن بابت واڌو ڄاڻ === عملون === * {{OPS301|5}}: [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-01...5-05}}: [[اعصابي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اعصابي جراحي]]) ** {{OPS301|5-06...5-07}}: [[اندوڪرين غدودن]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اندوڪرين جراحي]]) ** {{OPS301|5-08...5-16}}: [[اک]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اکين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-18...5-20}}: [[ڪن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-21...5-22}}: [[انساني نڪ|نڪ]] ۽ [[نڪ ڀرسان خال|پيرا نيزل سائنسن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-23...5-28}}: [[انساني وات|وات]] ۽ [[چهري]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-29...5-31}}: [[انساني ڳلو|ڳلي]]، [[حنجري]] ۽ [[ڪرنگهيدارن جي ساهه نلي|ساهه نليءَ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-32...5-34}}: [[انساني ڦڦڙ|ڦڦڙ]] ۽ [[برونڪس]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-35...5-37}}: [[دل جي جراحي]] ** {{OPS301|5-38...5-39}}: [[رت جي نالين]] تي [[جراحي|عملون]] ([[رت جي نالين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-40...5-41}}: [[رت ٺاهيندڙ]] ۽ [[لمفاوي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-42...5-54}}: [[هاضمي جي رستي]] تي [[جراحي|عملون]] ([[هاضمي جي نظام جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-55...5-59}}: [[پيشاب واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-60...5-64}}: [[انساني مرداڻا جنسي عضوا|مرداڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-65...5-71}}: [[انساني زناڻا جنسي عضوا|زناڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-72...5-75}}: [[وِلادتِي جراحي]] ** {{OPS301|5-76...5-77}}: [[ڄاڙي]] ۽ [[چهري جي هڏن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-78...5-86}}: [[هڏن ۽ عضلن واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-87...5-88}}: [[ڇاتي]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-89...5-92}}: [[انساني چمڙي|چمڙي]] ۽ [[چمڙي هيٺين اوتڪ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-93...5-99}}: عملن بابت واڌو ڄاڻ === دوائون === * {{OPS301|6}}: [[دوائون]] === غير جراحي علاجي قدم === * {{OPS301|8}}: غير جراحي علاجي قدم ** {{OPS301|8-01...8-02}}: دوائن، [[غذا|غذائي مرڪبن]] ۽ [[انجيڪشن (طب)|علاجي انجيڪشنن]] جي فراهمي ** {{OPS301|8-03...8-03}}: [[مدافعتي علاج]] ** {{OPS301|8-10...8-11}}: ٻاهرين [[مادي]] ۽ [[ملبي]] کي هٽائڻ ** {{OPS301|8-12...8-13}}: [[دستي علاج|دستي حرڪت]] ذريعي [[معدي ۽ آنڊن جي رستي|هاضمي جي رستي]] ۽ [[پيشاب واري نظام]] تي عمل ** {{OPS301|8-14...8-17}}: [[علاجي ڪيٿيٽر لڳائڻ]]، [[سڪشن (طب)|چوسڻ]] ۽ [[ڌوئڻ]] ** {{OPS301|8-19...8-19}}: يونٽ ** {{OPS301|8-20...8-22}}: [[بند ريڊڪشن]] ۽ شڪلين جي بگاڙ جي درستگي ** {{OPS301|8-31...8-39}}: [[بي حرڪت ڪرڻ (مرضيات)|بي حرڪت ڪرڻ]] ۽ خاص رکاءُ ** {{OPS301|8-40...8-41}}: [[هڏي]] کي ڇڪڻ ۽ ڇڪڻ جا ٻيا طريقا ** {{OPS301|8-50...8-51}}: [[رت وهڻ]] جي [[ٽيمپونيڊ]] ۽ [[جنين]] يا [[ڳڀيرڻ]] جي دستي ترتيب ** {{OPS301|8-52...8-54}}: [[ريڊيئيشن علاج]]، [[ايٽمي طب وارو علاج]] ۽ [[ڪيموٿراپي]] ** {{OPS301|8-55...8-60}}: شروعاتي بحالي ۽ [[جسماني علاج]] ** {{OPS301|8-63...8-66}}: [[برقي تحريڪ]]، [[برقي علاج]] ۽ مرڪوز الٽراسائونڊ سان علاج جو مدو ** {{OPS301|8-70...8-72}}: ساهه واري نظام لاءِ قدم ** {{OPS301|8-77...8-77}}: جيئارڻ واري عمل جا قدم ** {{OPS301|8-80...8-85}}: رت جي گردش لاءِ قدم ** {{OPS301|8-86...8-86}}: خاص خلين ۽ [[سڄو رت|رت جي جزن]] سان علاج ** {{OPS301|8-90...8-91}}: [[بيهوشي]] ۽ [[درد جو انتظام]] ** {{OPS301|8-92...8-93}}: [[مريض جي نگراني]] ** {{OPS301|8-97...8-98}}: پيچيده علاج ** {{OPS301|8-99...8-99}}: غير جراحي علاجي قدمن بابت واڌو ڄاڻ === واڌو قدم === * {{OPS301|9}}: واڌو قدم ** {{OPS301|9-20...9-20}}: مريضن جي [[نرسنگ|نرسنگ سنڀال]] ** {{OPS301|9-26...9-28}}: [[پيدائش]]، ان سان گڏوگڏ قدم ۽ بانجھپڻ جو علاج ** {{OPS301|9-31...9-32}}: [[فونيئٽرڪس]] ۽ ٻارن جي ٻڌڻ سان لاڳاپيل علاج ** {{OPS301|9-40...9-41}}: [[نفسي سماجي]]، [[نفسيات|نفسياتي]]، [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسياتي]] ۽ [[نفسي علاج|نفسي علاجي]] علاج ** {{OPS301|9-50...9-50}}: بچاءَ جا قدم ** {{OPS301|9-60...9-64}}: بالغن ۾ [[ذهني حالت|ذهني]]، [[جسمي علامتن واري بيماري|نفسي جسمي]] ۽ [[جذباتي ۽ رويوئي بيماريون|رويوئي بيمارين]] جو علاج ** {{OPS301|9-65...9-69}}: ٻارن ۽ نوجوانن ۾ ذهني، نفسي جسمي ۽ رويوئي بيمارين جو علاج ** {{OPS301|9-98...9-99}}: ٻيا مڪمل ڪندڙ قدم ۽ ڄاڻ == پڻ ڏسو == * [[طريقيڪار جا ڪوڊ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm ڊي آءِ ايم ڊي آءِ: سرڪاري او پي ايس، ڊائون لوڊ ۽ آن لائين نسخو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606013732/http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm |date=2011-06-06 }} * [https://www.icd-code.de/ops/code/OPS.html او پي ايس جي مڪمل متن ۾ ڳولا] * [http://opsscout.de/ او پي ايس اسڪائوٽ: او پي ايس فهرست جي منظم ۽ الفابيٽ وار حصن ۾ مڪمل متن جي ڳولا مهيا ڪري ٿو] * [http://www.lumrix.de/ops.php جرمن او پي ايس ۽ ICD-10 ڳولا انجڻ] طبي طريقيڪارن، جن ۾ عملون، علاج ۽ جراحي، ۽ تشخيصن جي ڪوڊنگ ۽ ڪوڊن جي تشريح ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي * [http://icdops.inttec.eu او پي ايس علاج ۽ ICD تشخيصن لاءِ جرمن ڳولا] ICD-10 ۽ او پي ايس ڪوڊن، ڪنجيَن ۽ انهن جي معنائن لاءِ سگهاري ڳولا انجڻ == حوالا == {{Reflist}} {{Medical classification}} {{DEFAULTSORT:Ops-301}} [[Category:ڪلينيڪي طريقيڪارن جي درجابندي]] h5dt4catd690v30rwdultkgyk46qiy1 397131 397130 2026-07-23T21:29:27Z Intisar Ali 8681 /* تشخيصي طريقيڪار */ 397131 wikitext text/x-wiki {{Short description|جرمن صحت سار سنڀال جي طريقيڪارن جي درجابندي}} '''او پي ايس''' (اڳين نسخن ۾: '''او پي ايس-301''')، يعني '''Operationen- und Prozedurenschlüssel''' (عملين ۽ طريقيڪارن جي درجابندي وارو نظام)، طب ۾ طريقيڪارن جي بين الاقوامي درجابندي ([[انٽرنيشنل ڪلاسيفڪيشن آف پروسيجرز ان ميڊيسن|ICPM]]) جو جرمن روپ آهي. هن وقت جرمني جي اسپتالن ۾ طبي طريقيڪارن جي ڪوڊنگ لاءِ اهو سرڪاري نظام آهي. ڪلينيڪي انتظام ۽ ڪارڪردگيءَ جي انگن اکرن ۾ استعمال کان سواءِ، اهو جرمن تشخيص سان لاڳاپيل گروپن ([[جي-ڊي آر جي]]) واري نظام هيٺ اسپتال اندر علاج جي دعوائن جي ڪارروائيءَ جو پڻ بنياد آهي. او پي ايس جا ساليانا نسخا ڊي آءِ ايم ڊي آءِ ([[ڊوئچَس اِنسٽيٽوٽ فيور ميڊيٽسينيشَ ڊوڪومينٽاتسيون اونٽ اِنفارماتسيون]]) پاران جاري ڪيا ويندا آهن. او پي ايس سان گڏ، جي-ڊي آر جي نظام لاءِ [[انٽرنيشنل اسٽيٽسٽيڪل ڪلاسيفڪيشن آف ڊزيزز اينڊ رليٽيڊ ھيلٿ پرابلمس|ICD-10-GM]] تي ٻڌل بيمارين جا ڪوڊ پڻ گهربل هوندا آهن، جيڪو عالمي صحت تنظيم جي موجوده معيار جو جرمن روپ آهي.<ref>{{Cite journal |last1=Hopfe |first1=Maren |last2=Stucki |first2=Gerold |last3=Bickenbach |first3=Jerome E. |last4=Prodinger |first4=Birgit |date=2018-09-03 |title=Accounting for What Matters to Patients in the G-DRG System: A Stakeholder's Perspective on Integrating Functioning Information |journal=Health Services Insights |language=en |volume=11 |article-number=1178632918796776 |doi=10.1177/1178632918796776 |pmc=6122243 |pmid=30202209}}</ref> == تاريخ == او پي ايس جو بنياد ڊچ ICPM-DE هو، جنهن مان SGB V جي دفعو 301 موجب طريقيڪارن جي درجابندي OPS-301 تيار ڪئي وئي. نسخو 1.0 آڪٽوبر 1994ع ۾ شايع ٿيو ۽ 1 جنوري 1995ع کان لاڳو ٿيو. اصل ۾ ICPM جو هڪ ذيلي مجموعو هئڻ باوجود، نسخي 2.0 کان وٺي OPS-301 ۾ وڏي انگ ۾ قومي ڪوڊ شامل ڪيا ويا؛ اهو نسخو 2001ع ۾ لاڳو ٿيو. 2004ع ۾ G-DRG جي هڪجهڙي شرح واري نظام جي شروعات سان او پي ايس درجابنديءَ جي اهميت گهڻي وڌي وئي. 2004ع ۾ ان مان پڇاڙيءَ وارو حصو "-301" ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ او پي ايس جو استعمال هاڻي رڳو SGB V جي دفعو 301 هيٺ ضابطي ۾ آيل ڪيسن تائين محدود نه رهيو، پر اسپتالن ۾ ٻاهرين مريضن جي طريقيڪارن (§115b SGB V) ۽ خانگي ڊاڪٽرن پاران ٻاهرين مريضن جي سنڀال (§295 SGB V) تائين وڌايو ويو.<ref>{{Cite web |date=November 15, 2024 |title=BfArM - OPS |url=https://www.bfarm.de/EN/Code-systems/Classifications/OPS-ICHI/OPS/_node.html}}</ref> == او پي ايس 2008 جون خاصيتون ۽ ماپون == === عام === * 6 باب، جيڪي لڳاتار انگن سان نمبر نه ڪيل آهن * 65 ڀاڱن جا عنوان، مثال طور 5–29 کان 5-31: ڳلي، حنجرِي ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 230 ٽي انگي درجا، مثال طور 5-31: حنجرِيءَ جون ٻيون عملون ۽ ساهه نليءَ تي عملون * 1,400 چار انگي درجا، مثال طور 5-314: ساهه نليءَ جي بيمار اوتڪ کي ڪڍڻ، ٻيهر ڪٽڻ ۽ ناس ڪرڻ * 7,800 پنج انگي درجا، مثال طور 5–314.1: ٻيهر ڪٽڻ * لڳ ڀڳ 18,700 واڌو ڇهه انگي درجا، مثال طور 5–314.11: پڇاڙيءَ کان پڇاڙيءَ واري ڳانڍاپي سان * علامتن جي ترتيب: پهريان ٽي اکر عددي، چوٿون اکر عددي يا اکرن وارو، ۽ پنجون ۽ ڇهون اکر عددي يا اکرن وارو هوندو آهي؛ باقي درجن لاءِ اکر استعمال ٿيندا آهن: "x" ڪنهن ٻئي طريقيڪار لاءِ ۽ "y" اڻڄاڻايل طريقيڪار لاءِ * درجابنديءَ جا معيار بنيادي طور جسماني هنڌن تي ٻڌل آهن، نه ڪلينيڪي تخصص تي * اصل ICPM سان ڀيٽ جوڳائپ برقرار رکڻ لاءِ چار انگي درجابنديءَ جا سڀ انگ استعمال نٿا ڪيا وڃن * جراحي هنڌ ۾ تبديلي يا عمل دوران پيدا ٿيندڙ پيچيدگين جي صورت ۾ هڪ کان وڌيڪ ڪوڊ گهربل هوندا آهن * شامل ۽ خارج ڪرڻ جا قاعدا، ۽ وڌيڪ ڄاڻ درجابنديءَ جي ممڪن حد تائين مٿئين درجي تي ڏني ويندي آهي * فعليات جي لحاظ کان هڪ-درجي واري درجابندي === تشخيصي طريقيڪار === * {{OPS301|1}}: [[تشخيصي طريقيڪار]] ** {{OPS301|1-10...1-10}}: [[جسماني معائنو]] ** {{OPS301|1-20...1-33}}: جسم جي الڳ الڳ نظامن جو اڀياس ** {{OPS301|1-40...1-49}}: چيري کان سواءِ [[حياتياتي نمونو|بايوپسي]] ** {{OPS301|1-50...1-58}}: چيري سان بايوپسي ** {{OPS301|1-61...1-69}}: [[تشخيصي اينڊوسڪوپي]] ** {{OPS301|1-70...1-79}}: [[Assay|فعلي چڪاسون]] ** {{OPS301|1-84...1-85}}: ڳولائو تشخيصي قدم ** {{OPS301|1-90...1-99}}: ٻيا تشخيصي قدم === ريڊيولاجي === * {{OPS301|3}}: [[ريڊيولاجي]] ** {{OPS301|3-03...3-05}}: [[الٽراسائونڊ]] ** {{OPS301|3-10...3-13}}: [[پروجڪشن ريڊيوگرافي]] ** {{OPS301|3-20...3-26}}: [[ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (CT) ** {{OPS301|3-30...3-30}}: بصري ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-60...3-69}}: [[رت جي نالين واري نظام]] جي تصويرڪشي ** {{OPS301|3-70...3-76}}: [[ايٽمي طب]] جا [[تشخيصي طريقيڪار]] *** {{OPS301|3-70}}: [[سنٽيگرافي]] *** {{OPS301|3-72}}: [[سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] (SPECT) *** {{OPS301|3-73}}: [[سي ٽي اسڪين|ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي]] سان سنگل فوٽان ايميشن ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي (SPECT/CT) *** {{OPS301|3-74}}: مڪمل-گول اسڪينر سان [[پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي]] (PET) *** {{OPS301|3-75}}: ڪمپيوٽڊ ٽوموگرافي سان پوزيٽرون ايميشن ٽوموگرافي (PET/CT) *** {{OPS301|3-76}}: پروب ماپون ۽ جسم ۾ شامل ٿيڻ ** {{OPS301|3-80...3-84}}: [[مقناطيسي گونج تصويرڪشي]] (MRI) ** {{OPS301|3-90...3-90}}: تصويرڪشي جون ٻيون ٽيڪنڪون ** {{OPS301|3-99...3-99}}: تصويرڪشيءَ جي ٽيڪنڪن بابت واڌو ڄاڻ === عملون === * {{OPS301|5}}: [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-01...5-05}}: [[اعصابي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اعصابي جراحي]]) ** {{OPS301|5-06...5-07}}: [[اندوڪرين غدودن]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اندوڪرين جراحي]]) ** {{OPS301|5-08...5-16}}: [[اک]] تي [[جراحي|عملون]] ([[اکين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-18...5-20}}: [[ڪن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-21...5-22}}: [[انساني نڪ|نڪ]] ۽ [[نڪ ڀرسان خال|پيرا نيزل سائنسن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-23...5-28}}: [[انساني وات|وات]] ۽ [[چهري]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-29...5-31}}: [[انساني ڳلو|ڳلي]]، [[حنجري]] ۽ [[ڪرنگهيدارن جي ساهه نلي|ساهه نليءَ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-32...5-34}}: [[انساني ڦڦڙ|ڦڦڙ]] ۽ [[برونڪس]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-35...5-37}}: [[دل جي جراحي]] ** {{OPS301|5-38...5-39}}: [[رت جي نالين]] تي [[جراحي|عملون]] ([[رت جي نالين جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-40...5-41}}: [[رت ٺاهيندڙ]] ۽ [[لمفاوي نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-42...5-54}}: [[هاضمي جي رستي]] تي [[جراحي|عملون]] ([[هاضمي جي نظام جي جراحي]]) ** {{OPS301|5-55...5-59}}: [[پيشاب واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-60...5-64}}: [[انساني مرداڻا جنسي عضوا|مرداڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-65...5-71}}: [[انساني زناڻا جنسي عضوا|زناڻن جنسي عضون]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-72...5-75}}: [[وِلادتِي جراحي]] ** {{OPS301|5-76...5-77}}: [[ڄاڙي]] ۽ [[چهري جي هڏن]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-78...5-86}}: [[هڏن ۽ عضلن واري نظام]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-87...5-88}}: [[ڇاتي]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-89...5-92}}: [[انساني چمڙي|چمڙي]] ۽ [[چمڙي هيٺين اوتڪ]] تي [[جراحي|عملون]] ** {{OPS301|5-93...5-99}}: عملن بابت واڌو ڄاڻ === دوائون === * {{OPS301|6}}: [[دوائون]] === غير جراحي علاجي قدم === * {{OPS301|8}}: غير جراحي علاجي قدم ** {{OPS301|8-01...8-02}}: دوائن، [[غذا|غذائي مرڪبن]] ۽ [[انجيڪشن (طب)|علاجي انجيڪشنن]] جي فراهمي ** {{OPS301|8-03...8-03}}: [[مدافعتي علاج]] ** {{OPS301|8-10...8-11}}: ٻاهرين [[مادي]] ۽ [[ملبي]] کي هٽائڻ ** {{OPS301|8-12...8-13}}: [[دستي علاج|دستي حرڪت]] ذريعي [[معدي ۽ آنڊن جي رستي|هاضمي جي رستي]] ۽ [[پيشاب واري نظام]] تي عمل ** {{OPS301|8-14...8-17}}: [[علاجي ڪيٿيٽر لڳائڻ]]، [[سڪشن (طب)|چوسڻ]] ۽ [[ڌوئڻ]] ** {{OPS301|8-19...8-19}}: يونٽ ** {{OPS301|8-20...8-22}}: [[بند ريڊڪشن]] ۽ شڪلين جي بگاڙ جي درستگي ** {{OPS301|8-31...8-39}}: [[بي حرڪت ڪرڻ (مرضيات)|بي حرڪت ڪرڻ]] ۽ خاص رکاءُ ** {{OPS301|8-40...8-41}}: [[هڏي]] کي ڇڪڻ ۽ ڇڪڻ جا ٻيا طريقا ** {{OPS301|8-50...8-51}}: [[رت وهڻ]] جي [[ٽيمپونيڊ]] ۽ [[جنين]] يا [[ڳڀيرڻ]] جي دستي ترتيب ** {{OPS301|8-52...8-54}}: [[ريڊيئيشن علاج]]، [[ايٽمي طب وارو علاج]] ۽ [[ڪيموٿراپي]] ** {{OPS301|8-55...8-60}}: شروعاتي بحالي ۽ [[جسماني علاج]] ** {{OPS301|8-63...8-66}}: [[برقي تحريڪ]]، [[برقي علاج]] ۽ مرڪوز الٽراسائونڊ سان علاج جو مدو ** {{OPS301|8-70...8-72}}: ساهه واري نظام لاءِ قدم ** {{OPS301|8-77...8-77}}: جيئارڻ واري عمل جا قدم ** {{OPS301|8-80...8-85}}: رت جي گردش لاءِ قدم ** {{OPS301|8-86...8-86}}: خاص خلين ۽ [[سڄو رت|رت جي جزن]] سان علاج ** {{OPS301|8-90...8-91}}: [[بيهوشي]] ۽ [[درد جو انتظام]] ** {{OPS301|8-92...8-93}}: [[مريض جي نگراني]] ** {{OPS301|8-97...8-98}}: پيچيده علاج ** {{OPS301|8-99...8-99}}: غير جراحي علاجي قدمن بابت واڌو ڄاڻ === واڌو قدم === * {{OPS301|9}}: واڌو قدم ** {{OPS301|9-20...9-20}}: مريضن جي [[نرسنگ|نرسنگ سنڀال]] ** {{OPS301|9-26...9-28}}: [[پيدائش]]، ان سان گڏوگڏ قدم ۽ بانجھپڻ جو علاج ** {{OPS301|9-31...9-32}}: [[فونيئٽرڪس]] ۽ ٻارن جي ٻڌڻ سان لاڳاپيل علاج ** {{OPS301|9-40...9-41}}: [[نفسي سماجي]]، [[نفسيات|نفسياتي]]، [[اعصابي نفسيات|اعصابي نفسياتي]] ۽ [[نفسي علاج|نفسي علاجي]] علاج ** {{OPS301|9-50...9-50}}: بچاءَ جا قدم ** {{OPS301|9-60...9-64}}: بالغن ۾ [[ذهني حالت|ذهني]]، [[جسمي علامتن واري بيماري|نفسي جسمي]] ۽ [[جذباتي ۽ رويوئي بيماريون|رويوئي بيمارين]] جو علاج ** {{OPS301|9-65...9-69}}: ٻارن ۽ نوجوانن ۾ ذهني، نفسي جسمي ۽ رويوئي بيمارين جو علاج ** {{OPS301|9-98...9-99}}: ٻيا مڪمل ڪندڙ قدم ۽ ڄاڻ == پڻ ڏسو == * [[طريقيڪار جا ڪوڊ]] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm ڊي آءِ ايم ڊي آءِ: سرڪاري او پي ايس، ڊائون لوڊ ۽ آن لائين نسخو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110606013732/http://www.dimdi.de/static/de/klassi/prozeduren/ops301/index.htm |date=2011-06-06 }} * [https://www.icd-code.de/ops/code/OPS.html او پي ايس جي مڪمل متن ۾ ڳولا] * [http://opsscout.de/ او پي ايس اسڪائوٽ: او پي ايس فهرست جي منظم ۽ الفابيٽ وار حصن ۾ مڪمل متن جي ڳولا مهيا ڪري ٿو] * [http://www.lumrix.de/ops.php جرمن او پي ايس ۽ ICD-10 ڳولا انجڻ] طبي طريقيڪارن، جن ۾ عملون، علاج ۽ جراحي، ۽ تشخيصن جي ڪوڊنگ ۽ ڪوڊن جي تشريح ڪرڻ جي سهولت ڏئي ٿي * [http://icdops.inttec.eu او پي ايس علاج ۽ ICD تشخيصن لاءِ جرمن ڳولا] ICD-10 ۽ او پي ايس ڪوڊن، ڪنجيَن ۽ انهن جي معنائن لاءِ سگهاري ڳولا انجڻ == حوالا == {{Reflist}} {{Medical classification}} {{DEFAULTSORT:Ops-301}} [[Category:ڪلينيڪي طريقيڪارن جي درجابندي]] 4ohkzn5vo497e7x1d05lqnusms1gj9k 10 100747 397132 2026-07-23T21:31:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: [http://www.icd-code.de/ops/code/{{{1}}}.html {{{1}}}]<noinclude> {{documentation|content= ;Example usage :<nowiki>{{OPS301|3-703}}</nowiki> See [[او پي ايس-301]] for more details. [[Category:Medicine external link templates|{{PAGENAME}}]] }} </noinclude> 397132 wikitext text/x-wiki [http://www.icd-code.de/ops/code/{{{1}}}.html {{{1}}}]<noinclude> {{documentation|content= ;Example usage :<nowiki>{{OPS301|3-703}}</nowiki> See [[او پي ايس-301]] for more details. [[Category:Medicine external link templates|{{PAGENAME}}]] }} </noinclude> aysohpj2xi3paerzx129t1mhoxmyxei 10 100748 397134 2026-07-23T21:42:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{sidebar with collapsible lists | name = Alternative medicine sidebar | bodyclass = vcard hlist | pretitle= [[:Category:متبادل طب|هڪ سلسلي]] جو حصو | title = [[متبادل طب]] | image = {{{image|[[File:Outline-body-aura.svg|60px]]}}} | caption = {{{caption|}}} | listtitlestyle = text-align:center; background:lavender; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | list1name = general | list1title = عام ڄاڻ | list1 = * [[متبادل طب]] ** [... 397134 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = Alternative medicine sidebar | bodyclass = vcard hlist | pretitle= [[:Category:متبادل طب|هڪ سلسلي]] جو حصو | title = [[متبادل طب]] | image = {{{image|[[File:Outline-body-aura.svg|60px]]}}} | caption = {{{caption|}}} | listtitlestyle = text-align:center; background:lavender; | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | list1name = general | list1title = عام ڄاڻ | list1 = * [[متبادل طب]] ** [[متبادل طب جي تاريخ|تاريخ]] ** [[متبادل طب جي اصطلاح سازي|اصطلاح سازي]] * [[متبادل جانورن جو طب]] * [[ٺڳيءَ تي ٻڌل علاج]] (صحت بابت ٺڳي) * [[طب جي تاريخ#19هين صدي: جديد طب جو عروج|جديد طب جو عروج]] * [[جعلي سائنس]] * [[سائنس دشمني]] * [[شڪ پرستي]] ** [[سائنسي شڪ پرستي|سائنسي]] * [[علاجي نيهليت]] | list2name = fringe | list2title = حاشياتي طب ۽ سائنس | list2 = * [[ايڪيوپريشر]] * [[ايڪيوپنڪچر]] * [[الڪلي غذا]] * [[اينٿروپوسافڪ طب]] * [[ايپيٿراپي]] * [[اطلاقي ڪائنيزيالاجي]] * [[خوشبوءِ وارو علاج]] * [[تحقيق ۽ روشن ضميريءَ جي انجمن]] * [[ڪن وارو علاج]] * [[بيٽس طريقو]] * [[حياتياتي زميني جائزو]] * [[ڪارو مرهم]] * [[جسماني ڪم (متبادل طب)|جسماني ڪم]] * [[روايتي هڏيون جوڙڻ|هڏيون جوڙڻ]] * [[بوون ٽيڪنڪ]] * [[ساهه وارو ڪم (نيو ايج)|ساهه وارو ڪم]] * [[ڪوويڊ-19 خلاف اڻ ثابت ٿيل طريقن جي فهرست|ڪوڙا ڪوويڊ-19 علاج]] * [[اٺ جو پيشاب]] * [[متبادل ڪينسر علاج|ڪينسر جا علاج]] * [[فعال ڪوئلي سان صفائي|ڪوئلي سان صفائي]] * [[ڪايروپريڪٽڪ]] ** [[ڪايروپريڪٽڪ علاج جون ٽيڪنڪون]] ** [[مهرن جي جزوي بيهڪ بدلجڻ]] * [[ڪرسچن سائنس]] * [[رنگن وارو علاج]] * [[ڪولائيڊل چاندي]] * [[وڏي آنڊي جي صفائي]] ** [[ڪافي اينيما]] * [[ڪلرپنڪچر]] * [[تبديلي وارو علاج]] * [[ڪرينيئوسيڪرل علاج]] * [[بلوري علاج]] * [[ڪپنگ علاج]] * [[ڏندن جي امالگم وارو تڪرار]] * [[زهريلا مادا ڪڍڻ (متبادل طب)|زهريلا مادا ڪڍڻ]] ** [[پيرن وسيلي زهريلا مادا ڪڍڻ|پيرن جي صفائي]] * [[خشڪ سوئي لڳائڻ]] * [[ڪنن ۾ ميڻ بتي لڳائڻ]] * [[توانائي وارو طب]] ** [[ڪوريڪٽالاجي]] ** [[باطني توانائي]] ** [[ريڪي]] ** [[علاجي ڇهاءُ]] * [[فابونان ضد وائرس انجيڪشن]] * [[سهولت ڏنل رابطي]] * [[فاشيا بلاسٽر]] * [[فيلڊنڪرائيس طريقو]] * [[فعلي طب]] * [[وارن جو تجزيو (متبادل طب)|وارن جو تجزيو]] * [[جامع ڏندن جو طب]] * [[هولوگرام ڪنگڻ]] * [[هوميوپيٿي]] ** [[باخ گلن جا علاج]] * [[پاڻيءَ وارو علاج]] * [[هيپنوٿراپي]] * [[آئنائزي ٿيل زيور]] * [[آئريڊالاجي]] * [[جلي جوس]] * [[لائيٽننگ پروسيس]] * [[لمفاوي علاج]] * [[مقناطيسي علاج]] * [[دستي علاج]] * [[دستي لمفاوي نيڪال]] * [[طبي وجداني ماهر]] * [[ميگا وٽامن علاج]] * [[جانورن جي مقناطيسيت|ميسمرزم]] * [[ذهن ۽ جسم جون مداخلتون]] * [[ميراڪل منرل سپليمينٽ|ايم ايم ايس]] * [[مائيوفاشيل رليز]] * [[نامبودريپاد جون الرجي ختم ڪرڻ جون ٽيڪنڪون|اين اي اي ٽي]] * [[نيچروپيٿي]] * [[تيل سان وات ڌوئڻ]] * [[اورگون]] * [[آرٿوماليڪيولر طب]] * [[آرٿوپيٿي]] * [[آسٽيومايولاجي]] * [[آسٽيوپيٿي]] * [[اوزون علاج]] * [[ماورا نفسيات]] * [[فرينالاجي]] * [[پوسچرل انٽيگريشن]] * [[روحاني جراحي]] * [[نفسي چمڙيءَ جو علم]] * [[ڪوانٽم علاج]] * [[ريڊيئانڪس]] * [[تيز اشارتي طريقو]] * [[ريفليڪسولاجي]] * [[جسماني نفسي علاج|آر بي او پي]] * [[رولفنگ]] * [[ٿيٽا هيلنگ]] * [[ٿامسوني ازم]] * [[ٿاٽ فيلڊ ٿراپي]] * [[پيشاب پيئڻ]] * [[اندام کي ٻاڦ ڏيڻ]] * [[ويجيٽوٿراپي]] * [[نظر وارو علاج]] * [[حياتيت]] * [[نوجوان رت جي منتقلي]] * [[زيرو بيلنسنگ]] | list3name = controversial theories | list3title = تڪرار | list3 = * [[وڏين دوا ساز ڪمپنين بابت سازشي نظريا]] * [[ايڇ آءِ وي/ايڊز کان انڪار]] ** [[زباني پوليو ويڪسين ۽ ايڊز وارو مفروضو|او پي وي ايڊز مفروضو]] * [[ويڪسين مخالف سرگرمي|ويڪسين مخالفت]] ** [[ويڪسين بابت هٻڪ]] ** [[ويڪسين بابت غلط ڄاڻ]] ** [[ويڪسينون ۽ آٽزم]] ** [[ايم ايم آر ويڪسين ۽ آٽزم]] ** [[ڪايروپريڪٽڪ ۾ ويڪسين مخالفت|ڪايروپريڪٽڪ ۾]] * [[پاڻيءَ ۾ فلورائيڊ ملائڻ جي مخالفت|پاڻيءَ جي فلورائيڊيشن وارو تڪرار]] * [[ڪوويڊ-19 بابت غلط ڄاڻ]] ** [[ٽربو ڪينسر]] | list4name = classifications | list4title = [[متبادل طب#NCCIH classification|درجابنديون]] | list4 = * [[:Category:متبادل طبي نظام|متبادل طبي نظام]] * [[:Category:ذهن ۽ جسم جون مداخلتون|ذهن ۽ جسم جي مداخلت]] * [[:Category:حياتياتي بنياد وارا علاج|حياتياتي بنياد وارو علاج]] * [[:Category:دستي علاج|دستي طريقا]] * [[:Category:توانائي وارا علاج|توانائي وارو علاج]] | list5name = traditional | list5title = [[روايتي طب]] | list5 = * [[آفريقي روايتي طب|آفريقي]] ** [[موتي]] ** [[ڏاکڻي آفريڪا جا روايتي معالج|ڏاکڻي آفريڪا]] * [[الاسڪا جي اصلي ماڻهن جو روايتي طب|الاسڪا جا اصلي ماڻهو]] * [[آيور ويد]] ** [[دوشا]] ** [[صحت ڏانهن مهارشي ويدڪ طريقو|ايم وي اي ايڇ]] * [[معدني حمامن وارو علاج]] * [[برازيل جو روايتي طب|برازيل]] * [[جهنگلي ٻوٽن وارو طب]] * [[ڪمبوڊيا جو روايتي طب|ڪمبوڊيا]] * [[روايتي چيني طب|چيني]] ** [[رت جي بيهڪ]] ** [[چيني جڙي ٻوٽين جو علم]] ** [[ڊِٽ دا]] ** [[گوا شا]] ** [[گل پليٽن جو واپار]] ** [[لونگ گو]] ** [[Meridian (Chinese medicine)|ميريڊيئن]] ** [[موڪسا بسشن]] ** [[دٻاءُ وارو نقطو]] ** [[چي]] ** [[سان جياو]] ** [[توي نا]] ** [[زانگفو|زانگ-فو]] * [[چوماش روايتي طب|چوماش]] * [[ڪورانديرو]] * [[ايمان وسيلي علاج]] * [[جڙي ٻوٽين وارو طب]] * [[جارجيا جو لوڪ طب|جارجيا]] * [[هيلوت]] * [[ايراني روايتي طب|ايراني]] * [[جامو]] * [[ڪاياڪلپا]] * [[ڪامبو (دوا)|ڪامبو]] * [[ڪامپو|جاپاني]] * [[روايتي ڪوريائي طب|ڪوريائي]] * [[ماپوچي طب|ماپوچي]] * [[مايا طب|مايا]] * [[مين شيانگ]] * [[روايتي منگوليائي طب|منگوليائي]] * [[ناواهو طب|ناواهو]] * [[نفتالان تيل]] * [[نبوي طب]] * [[شامانيت]] * [[شياتسو]] * [[سڌا طب|سڌا]] * [[سري لنڪا جو روايتي طب|سري لنڪا]] * [[روايتي تبتي طب|سووا رگپا]] * [[روايتي ٿائي مساج|ٿائي مساج]] * [[يوناني طب|يوناني]] * [[روايتي ويٽنامي طب|ويٽنامي]] * [[يوروبا طب|يوروبا]] | list6name = alternative | list6title = متبادل تشخيصون | list6 = * [[ايڊرينل ٿڪاوٽ]] * [[ايروٽوڪسڪ سنڊروم]] * [[ڪينڊيڊا جي وڌيل حساسيت]] * [[دائمي لائم بيماري]] * [[برقي مقناطيسي وڌيل حساسيت]] * [[ڳرا پير]] * [[ليڪي گٽ سنڊروم]] * [[گهڻن ڪيميائي مادن ڏانهن حساسيت]] * [[مهرن جي جزوي بيهڪ بدلجڻ]] * [[ولسن جو گرمي پد سنڊروم]] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> lzn6ku47n8ynvq9giro5tk4x90umv14 14 100749 397196 2026-07-24T08:21:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:يورپي سامراجيت]] 397196 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:يورپي سامراجيت]] d2l3b57g3h7t045b5i40b0dkbtyjei3 397200 397196 2026-07-24T08:27:16Z Ibne maryam 17680 /* */ 397200 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا ۾ غلامي]] [[زمرو:يورپي سامراجيت]] [[زمرو:ابتدائي جديد دور]] 0pakky1tbpzd8k8y34pys93pzxfzfur 14 100750 397197 2026-07-24T08:22:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غلام]] [[زمرو:غير قانوني واپار]] 397197 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلام]] [[زمرو:غير قانوني واپار]] 4pbqmgzrpk7s6ardqr7773y8f34yiic 14 100751 397198 2026-07-24T08:23:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:ماڻهو]] 397198 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:ماڻهو]] 1zvrnd9vt60ton2xvfhbpsscgzoo4p4 14 100752 397199 2026-07-24T08:26:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:يورپ جي سياسي تاريخ]] 397199 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:يورپ جي سياسي تاريخ]] dd3ygyo604lnfhckcd0r52mdad5eocj 14 100753 397201 2026-07-24T08:29:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا جي سماجي تاريخ]] 397201 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آمريڪا جي سماجي تاريخ]] lu58oakhr428v58e7lubb8opq4447ns 14 100754 397202 2026-07-24T08:30:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سماجي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] 397202 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سماجي تاريخ]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] o36r9axck6w9sjzz8lva4e6zrp8v66u 14 100755 397203 2026-07-24T08:33:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آمريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] 397203 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آمريڪا]] [[زمرو:تاريخ بلحاظ کنڊ]] rhh6lk20gmliyd86mw0n1g65shg2f01 14 100756 397204 2026-07-24T08:34:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:انساني حق]] 397204 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏوهه]] [[زمرو:انساني حق]] euub7w6f5c1d2jycbm4xuezf7ywdytt 397205 397204 2026-07-24T08:35:06Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڏوهه]]; added [[Category:ڏوھه بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 397205 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏوھه بلحاظ قسم]] [[زمرو:انساني حق]] 5sld7he9tmqhtmjq8276zoao6vl4obm 14 100757 397206 2026-07-24T08:35:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] 397206 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] [[زمرو:نوآباديات]] 6qvr50gjb66wtpg9knn7peo2rxhvjnp 397207 397206 2026-07-24T08:36:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 397207 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غلامي]] [[زمرو:آفريڪا جي تاريخ]] hqx10at3l428g8xr27iqsv4l0zh1nl4 14 100758 397208 2026-07-24T08:37:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] 397208 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نوآباديات]] [[زمرو:آمريڪا جي تاريخ]] 8k0rsyi6prf94rvowrmaabfcf6kl8r9 14 100759 397209 2026-07-24T08:37:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامراجيت]] 397209 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامراجيت]] coay0hq5f85nminpyooyrlqhisyh4wp 14 100760 397215 2026-07-24T08:44:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] 397215 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سامراجيت]] [[زمرو:ٻيڙين جا قسم]] [[زمرو:غلامن جو واپار]] 3d5a2sfsstqxjq2bw7fg4cp2s4fvari 14 100761 397231 2026-07-24T11:41:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] 397231 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آفريڪي ماڻهو]] [[زمرو:انساني لڏپلاڻ]] n9fawp79x7sf201gpbk1lqrpppzage3